Dişim kırıldı: kurtarılabilir mi?

Dişte dıştan içe doğru sert ama esnemeyen mine, daha yumuşak dentin, dişin sinirini ve damarlarını taşıyan pulpa ve çene kemiğine gömülü kök var. Kırığın hangi katmanda durduğu tedavinin ne olacağını belirliyor; bu yüzden "dişim kırıldı" cümlesi tek başına bir teşhis değil, dört ayrı durumu birden karşılıyor.

Mine ve dentinde kalan kırık en sık görülen ve en rahat biten tip. Sert bir şeyi ısırırken dişin bir köşesi ya da tepeciği kopar; pürüzlü yüzey dilinize takılır, soğuğa hafif bir hassasiyet duyarsınız, zonklayan bir ağrı olmaz. Sinire ulaşmadığından diş canlı kalır ve kompozit dolgu yetiyor; kopan parça çiğneme yükünü taşıyan bir tepecikse kron ya da onlay gerekiyor.

Pulpaya, yani sinire ulaşan kırıkta tablo değişir. Kırık yüzeyinde kırmızı bir nokta ya da hafif bir kanama görülür; soğuk ve hava akımı keskin bir ağrı yapar ve bu ağrı uyaran kalktıktan sonra da sürer. Diş yine kurtarılır, ama dolgu yetmez: açığa çıkan sinir dokusunun üzeri özel bir malzemeyle kapatılır ya da kanal tedavisiyle alınır. Beklemek siniri kaybettiriyor, çünkü açıkta kalan pulpa bakteriyle temas hâlinde.

Kırık diş eti seviyesinin altına indiğinde sorun dişin kendisi değil, kronun tutunacağı sağlam duvarın kalmaması oluyor. Kronun kenarı diş etinin içinde kalırsa orası temizlenemez ve sürekli iltihaplı bir bölgeye dönüşür. Çıkış yolu diş eti ve kemik seviyesini geriletmek ya da kökü ortodontik olarak yukarı çekmek; kırık ne kadar aşağıdaysa ikisinin de şansı o kadar azalıyor.

Dikey kök kırığı ayrı bir kategori: kırık, kökü tepeden aşağıya boyuna ayırıyor. Kurtarılamamasının sebebi büyüklüğü değil, yeri. Hat kemiğin içinde, kökün yüzeyi boyunca uzanıyor ve bakteri için doğrudan bir yol açıyor; bu yolu kapatacak bir dolgu yok, çünkü çalışılabilecek bir yüzey yok. Bakteri ilerledikçe çevredeki kemik eriyor. Belirtisi sessiz: ısırırken beliren belirsiz bir rahatsızlık, diş etinde tek noktada çıkan küçük bir kabarcık ya da derinleşen dar bir cep. Kanal tedavisi görmüş ve içine metal destek (post) yerleştirilmiş dişlerde daha sık görülüyor.

Bu dördü aynı sonuca çıkmıyor. İlk ikisi dişin yerinde kalmasıyla bitiyor; üçüncüsü kırığın kaç milimetre aşağıda durduğuna göre değişiyor; dördüncüsünde konuşulacak konu dişin kurtarılması değil, ne zaman ve neyle değiştirileceği oluyor.

Aşağıdaki ayrım muayene ve röntgenden sonra netleşiyor. Sağdaki listede kendinizi görmeniz dişin bugün çekileceği anlamına gelmiyor; yalnızca konuşacağımız seçeneğin değiştiği anlamına geliyor.

Bu sıralama tedavi değil, tanı içindir. Sonunda elinizde kırığın nerede bittiği ve buna göre hangi seçeneğin sizin dişiniz için gerçekçi olduğu bulunur.

1. 1

   İlk saatlerde ne yapacaksınız

   Ağzınızı ılık suyla çalkalayın, kanama varsa temiz bir gazlı bezle hafif baskı uygulayın, yanağınıza dışarıdan soğuk uygulayın. Kopan parçayı bulduysanız kurumasın: süt ya da tükürüğünüz içinde saklayıp yanınızda getirin.

2. 2

   Röntgeninizi ya da fotoğrafınızı gönderin

   Panoramik röntgeniniz varsa formdan gönderin; yoksa kırık dişin telefonla çekilmiş net bir fotoğrafı ilk değerlendirme için yeterli oluyor. Hangi seçeneklerin masada olduğunu 24 saat içinde yazıyoruz.

3. 3

   Klinik muayene

   Kırığın nasıl olduğunu ve o dişte daha önce dolgu ya da kanal tedavisi bulunup bulunmadığını konuşuyoruz; darbeyle kırılan sağlam diş ile kendiliğinden kırılan kanal tedavili diş aynı okunmuyor. Sonra kırık hattını takip ediyoruz: boyama, ışığı dişin içinden geçirme ve tepeciklere tek tek ısırtma testi çatlağın nereye indiğini gösterir. Sondayla ölçülen derin ve dar bir cep, dikey kök kırığının erken işaretidir.

4. 4

   Röntgen ve gerekirse tomografi

   Düz röntgen kırığı her zaman göstermez; ışın kırık hattına denk gelmediğinde çatlak görünmez olur. Kök kırığı şüphesinde konik ışınlı tomografi istiyoruz. Karar burada netleşiyor.

5. 5

   Sinirin durumunu değerlendirip seçenekleri konuşuruz

   Soğuk testi kanal tedavisinin gerekip gerekmediğini gösteriyor; darbeyle kırılan dişlerde sinir ilk günlerde şoka girdiği için testi aralıklarla tekrarlıyoruz. Sonunda her seçeneğin kaç ziyaret gerektirdiğini ve başarısız olursa geriye ne kaldığını açık açık anlatıyoruz.

Hiçbiri diğerinden üstün değil; hangisinin doğru olduğunu kırığın yeri belirliyor. Doğru sıralama her zaman en az müdahaleli olandan başlıyor.

Bunları sizi korkutmak için değil, hangi hekime giderseniz gidin doğru soruları sorabilmeniz için yazıyoruz. Bir hekim bunları kendiliğinden anlatmıyorsa sorun.

Aşağıdaki akış çekim ve implant seçildiğinde geçerli. Dolguyla ya da kronla kapanan bir kırıkta iyileşme diye ayrı bir dönem yok; aynı gün normal hayatınıza dönüyorsunuz.

1. İlk 48 saat

   Bir miktar şişlik ve hassasiyet olağan. Soğuk uygulama ve verdiğimiz ağrı kesici bunu karşılıyor. Sigara ve sıcak içeceğe ara vermenizi istiyoruz.

2. İlk hafta

   Şişlik geriler. Sert ve sıcak yiyeceklerden uzak durup bölgeyi yumuşak fırçalamanızı istiyoruz. Dikiş varsa bu hafta içinde alıyoruz.

3. İlk üç ay

   İmplantın kemikle bütünleşmesi bu dönemde ilerliyor. Hemen yükleme yaptığımız vakalarda geçici dişiniz baştan takılı oluyor; bu süreyi dişsiz geçirmiyorsunuz, yalnızca çiğneme kısıtlaması sürüyor.

4. Kalıcı diş

   Bütünleşmeyi doğruladıktan sonra kalıcı kronu yapıyoruz. Bakım doğal dişten farksız. Kırığın sebebi diş sıkmaysa gece plağı da bu aşamada devreye giriyor.