Dolgu veya kaplama düştü: ne yapmalıyım?

Dolgu da kaplama da dişe kaynamaz. Kompozit dolgu mine ve dentin yüzeyine bağlayıcıyla tutunur; kaplama, tıraşlanmış dişin üzerine simanla oturur. Her ikisinde de dişle malzeme arasında bir arayüz vardır ve o arayüz ağızdaki en zor koşullarda çalışır: günde binlerce kez tekrarlanan çiğneme kuvveti, sıcakla soğuk arasındaki genleşme farkı, sürekli nem ve asit. Bırakma anı, o arayüzün çoktan bozulduğunu size ilk kez haber verdiği andır.

En sık sebep altta ilerleyen çürüktür. Dolgunun kenarında gözle görülmeyen bir aralık açılır, bakteri içeri girer ve malzemenin altındaki dentini eritir. Diş dışarıdan bütün görünürken içeride restorasyonu taşıyan zemin yumuşar; dolgu bir noktadan sonra boşlukta durur ve normal bir lokmada çıkar. Düşen parçanın altı siyah, yumuşak ve kokuluysa gördüğünüz şey bir kaza değil, aylardır süren bir çürüğün son adımıdır.

İkinci sebep kırıktır. Büyük bir dolgu, dişin kendi dokusundan geriye ince duvarlar bırakır. Amalgam dolgular ısıyla genleşip büzülerek yıllar içinde bu duvarları kama gibi zorlar; sert bir lokmada tepeciklerden biri çatlar ve dolguyla birlikte kopar. Böyle bir durumda düşen parçanın içinde diş dokusu da bulunur. Kırığın nereye kadar indiği, dişin bundan sonraki hikâyesini belirler.

Üçüncü sebep uyum kaybıdır ve daha çok kaplamalarda görülür. Kaplamanın kenarıyla diş arasındaki hat mikroskobik ölçekte bozulduğunda siman tükürükle temas eder, zamanla çözünür ve aradan yıkanır. Kaplama bir süre alışkanlıkla yerinde durur, sonra yapışkan bir lokmada olduğu gibi çıkar. Kanal tedavisi görmüş dişlerde aynı şey kaplamayı taşıyan postta olur: post gevşer, kaplama postla birlikte gelir.

Dördüncüsü aşırı yüktür. Gece diş sıkanlarda çiğneme kasları uyku boyunca tekrarlayan ataklar hâlinde kasılır; siz farkında olmadan, gece boyunca defalarca ve gündüz çiğnemede hiç ulaşmadığınız kuvvetlerle. Hiçbir restorasyon bu tekrar için tasarlanmaz. Aynı şey kapanışta yüksek kalmış bir dolgu için de geçerli: çenenizi her kapattığınızda o yüzey ilk teması karşılar. İşareti sabah çene yorgunluğu, düzleşmiş diş yüzeyleri ve arka arkaya düşen restorasyonlardır.

Düşen parçanın kendisi bir tanı verisidir. İçi temiz ve bütün bir kaplama sebebin siman olduğunu söyler; kenarları ufalanmış, altı yumuşak bir dolgu çürüğü işaret eder; içinde diş dokusu taşıyan bir parça kırık demektir. Hekiminiz bu parçaya bakarak dişte ne aradığını bilerek başlar.

Düşen her restorasyon aynı aciliyette değil. Ayrımı yapan şey boşluğun büyüklüğü değil, dişin size ne söylediğidir.

İlk saatlerde yapacaklarınız basit, ama sırası önemli. Amaç boşluğu doldurmak değil, dişi hekime kadar bozulmadan taşımak.

1. 1

   Parçayı ayırın: kaplamayı saklayın, dolguyu atın

   Kaplama, köprü ya da inlay tek parça çıktıysa akan suyun altında durulayıp kuru ve kapaklı bir kutuya koyun; peçeteye sarmayın, o peçete çöpe gider. Kırılmış bir kompozit ya da amalgam parçası yeniden yapıştırılmaz, saklamanın anlamı yok. Parçayı yuttuysanız sindirim sisteminden geçer; öksürük, hırıltı ya da nefes darlığı başladıysa aynı anda acile gidin.

2. 2

   Ağzınızı temizleyin ve boşluğu kendi hâline bırakın

   Ilık tuzlu suyla çalkalayın; bu, boşlukta kalan yemek artığını uzaklaştırır. Fırçalamayı kesmeyin, o bölgeyi yumuşak fırçayla nazikçe temizlemeye devam edin. Boşluğa pamuk, mum ya da sakız tıkamayın; bunlar bakteriyi içeride hapseder.

3. 3

   O tarafla çiğnemeyi bırakın

   Restorasyonunu kaybetmiş bir dişin duvarları desteksiz kalır ve normal bir lokmada kırılır. Kırığın diş eti seviyesinin altına inmesiyle o dişin geleceği değişir. Sert, yapışkan ve çok sıcak ya da çok soğuk her şeyi karşı tarafta çiğneyin.

4. 4

   Kaplamayı ev yapıştırıcısıyla takmayın

   Süper yapıştırıcı ağız içinde kullanılmak üzere üretilmemiştir; dokuyu tahriş eder, kaplamanın içinde sertleşerek onu kullanılamaz hâle getirir ve doğru yapıştırmayı imkânsız kılar. Eczaneden alınan geçici siman birkaç günlük bir köprüdür: kaplama tek parça, temiz ve zorlamadan tam oturuyorsa kullanın, oturmuyorsa bastırmayın.

5. 5

   Hekimde dişin gerçek durumu ortaya çıkar

   Hekim önce boşluğu temizler ve altındaki çürüğü tamamen kaldırır; asıl büyüklük ancak o zaman görünür. Sonra üç şeye bakılır: kaç sağlam duvar kaldığı, çürüğün iç dokuya ne kadar yaklaştığı ve kırığın diş eti seviyesinin altına inip inmediği. Röntgen, kanal tedavili dişlerde kök ucundaki iltihabı da gösterir.

6. 6

   Onarım kararı verilir

   Kalan diş dokusu yeterliyse yeni bir dolguyla kapanır. Duvarların çoğu gittiyse dolgu tutunacak zemin bulamaz ve dişi saran bir onlay ya da kaplama gerekir. İç doku geri dönüşsüz iltihaplandıysa önce kanal tedavisi yapılır, üstüne kaplama gelir. Bu kararı düşen parçanın büyüklüğü değil, geriye kalanın miktarı belirliyor.

Bunlar birbirinin rakibi değil; kalan diş dokusuna göre sıralanmış basamaklar. Ne kadar erken gelirseniz listenin o kadar üstünde kalırsınız.

Bunları sizi korkutmak için değil, bekleyen günün neye mal olduğunu görün diye yazıyoruz. Buradaki zincirin her halkasını klinikte sık görüyoruz.

Aşağıdaki akış, yeni dolguyla biten bir onarımdan dişin kurtarılamadığı duruma kadar bütün yolu kapsıyor. Hangi maddede kalacağınızı, hekime geldiğinizde dişte kalan sağlam dokunun miktarı belirliyor.

1. İlk günler

   Yeni dolgudan ya da kaplamadan sonra birkaç gün süren soğuk hassasiyeti olağan; derin bir çürük temizlendiyse bu süre biraz uzar ve giderek azalır. Isırırken bir yüzeyin diğerlerinden önce temas ettiğini hissediyorsanız hekiminizi arayın: yüksek kalmış bir yüzey birkaç dakikada düzeltiliyor.

2. İki ila dört hafta

   Hassasiyet kaybolur ve dişi normal kullanmaya dönersiniz. Kalıcı kaplama yapıldıysa diş eti kenarı bu sürede oturur. Bu noktadan sonra ağrının artması ya da yeniden başlaması takip gerektiriyor.

3. Kanal tedavisi yapıldıysa

   İşlemden sonraki birkaç gün ısırırken hassasiyet sürer ve azalarak geçer. Kanal tedavili dişin üstü kalıcı bir restorasyonla kapatılana kadar o tarafla sert bir şey çiğnemeyin; kırılganlaşmış bir dişin en zayıf olduğu dönem bu aradır.

4. Diş kurtarılamadıysa

   Geriye tutulacak doku kalmadığında dişi çekip yerine implant koyuyoruz. Tek bir diş söz konusuysa yeri tek bir implantla kapanır ve bunu kendi hekiminizle sürdürebilirsiniz. Bizim alanımız çok sayıda diş kaybı ve tam ağız; orada süreç şöyle işliyor: uyguladığımız protokolde implantlar çenenin derinindeki sert bazal ve kortikal tabakaya mekanik olarak kilitleniyor. Klasik implant ise diş kaybından sonra protezle birlikte eriyen üst bölgeye, alveol kemiğine yerleşir; tutunacağı kemik hem azalmaya devam eder hem de kaynaşmayı aylarca beklemek gerekir. Fark buradan çıkıyor. Kemik ekleme ve aylarca bekleme gündeme gelmiyor, üç klinik günün sonunda sabit dişlerinizle çıkıyorsunuz. Sonrasında bakım doğal dişten farksız: fırça, ara yüz temizliği ve düzenli kontrol. Gece diş sıkma öyküsü varsa koruyucu plağı devreye alıyoruz.