Tükürük bezi iltihabı (sialadenit): neden olur, nasıl geçer, taştan farkı ne?

Tükürük sürekli akan bir sıvı ve bu akış kanalları temiz tutuyor. Akış azaldığında ya da kanal tıkandığında ağızdaki bakteriler kanal ağzından geriye, bezin içine doğru ilerleyebiliyor. MSD Manuals sialadenitin genellikle tükürük salgısının azalmasından ya da kanalın tıkanmasından sonra geliştiğini, ama bazen belirgin bir neden olmadan da ortaya çıkabildiğini yazıyor. En sık etken bakteri Staphylococcus aureus; streptokoklar ve oksijensiz ortamda yaşayan bakteriler de görülebiliyor.

Parotis bezi en sık tutulan bez. Amerikan Aile Hekimleri Akademisi'nin dergisindeki derleme, parotis bezinin daha sulu ve bağışıklık açısından daha zayıf bir salgı ürettiği için enfeksiyonlara ve tümörlere daha yatkın olduğunu, çene altındaki bezin ise kalsiyumdan zengin, koyu bir salgıyı yerçekimine karşı uzun bir kanaldan akıttığı için taşların yüzde 80'inden fazlasını oluşturduğunu yazıyor. Kabaca söylersek kulak önü enfeksiyona, çene altı taşa daha yatkın; ama her iki bezde de her ikisi görülebiliyor.

Kimlerde daha sık görüldüğü de biliniyor. MSD 50'li ve 60'lı yaşlardaki kişileri, ağız kuruluğu olan süregen hastaları, Sjögren sendromu ve IgG4 ilişkili hastalık denen bağışıklık hastalıkları olanları, iştahsızlık hastalığı (anoreksi) olan genç kişileri ve 1 ile 18 yaş arasındaki çocuklarda tekrarlayan parotis iltihabını sayıyor. AAFP derlemesi tükürük durgunluğuna yol açan sıvı kaybını, yetersiz beslenmeyi, ilaçları ve süregen hastalıkları ortak zemin olarak gösteriyor. Ağız kuruluğu yapan bir ilaç kullanan, yeterince su içemeyen yaşlı biri bu tablonun tipik adayı.

Bakteriyel iltihabın tablosu oldukça belirgin. MSD ateş, titreme ve tek taraflı ağrı ve şişlik geliştiğini, bezin sert ve her yerinden hassas olduğunu, üstündeki derinin kızarıp ödemlendiğini yazıyor. Bezi dışarıdan bastırınca ağız içindeki kanal ağzından çoğu zaman irin geliyor. Parotis kanalı üst ikinci büyük azı dişinin hizasında yanağın iç yüzünde, çene altı bezinin kanalı ise dilin altında, ön dişlerin arkasında açılıyor. Hekim muayenede bezi bastırarak bu noktadan irin gelip gelmediğine bakıyor ve gelen irinden kültür alıyor.

Taştan farkı zamanlamada. Tükürük bezi taşında şişlik ve ağrı yemekle başlıyor; NHS taş kanalı tamamen tıkadığında yemek sırasında şiddetli ağrı olabildiğini ve bunun genellikle 1–2 saat sürdüğünü yazıyor. Yemekten sonra inen, öğünden öğüne gelen bir şişlik taşı düşündürüyor. Bakteriyel iltihapta ise şişlik yemekten bağımsız olarak sürekli, ağrı kalıcı ve ateş var. İki tablo iç içe de geçebiliyor: uzun süre tıkalı kalan bez enfekte olabiliyor. NHS taşın çevresinde ağrı, kızarıklık ya da irin ve yüksek ateşi enfeksiyon işareti olarak sayıyor. Taşın kendisini tükürük bezi taşı sayfamızda ayrıntısıyla anlattık.

Kabakulaktan farkı da önemli. NHS kabakulağın ana belirtisinin yanak ve boyun çevresinde birkaç gün içinde artan ağrılı şişlik olduğunu, şişliğin genellikle önce tek tarafta başlayıp sonra iki tarafa yayıldığını, öncesinde baş ağrısı, ateş, kas ağrısı ve halsizlik olabildiğini yazıyor. Kabakulak aşısı olan ya da daha önce kabakulak geçiren birinde kabakulak olasılığı düşer. Kabakulak bir virüs hastalığı; antibiyotik işe yaramıyor ve kolay bulaştığı için hekime gitmeden önce aramanız öneriliyor. Bakteriyel iltihapta ise şişlik çoğunlukla tek taraflı kalıyor ve kanaldan irin gelmesi tipik.

Dişler bu tabloda göz ardı edilmemeli. Almanya'da iki büyük merkezde parotis apsesi nedeniyle ameliyat edilen 85 hastanın incelendiği çalışmada nedenlerin yüzde 42,4'ü bulunamamış, yüzde 12,9'u tümör, yüzde 11,8'i tıkanma ve yüzde 11,8'i bağışıklık zayıflığıyla ilişkili çıkmış. Kaynağı diş olan hastalar hastanede daha uzun kalmış ve yazarlar diş kaynaklı bir odağı dışlamak için rutin diş muayenesi yapılmasını öneriyor. Aynı çalışmada apse örneğinden doku incelemesi yapılmasının da tümörü dışlamak için zorunlu olduğu vurgulanıyor.

Tekrarlayan iltihap ayrı bir başlık. MSD tekrarlayan ve birden fazla bezi tutan iltihapta bağışıklık sistemi kaynaklı bir neden aranması gerektiğini, Sjögren sendromunda ve IgG4 ilişkili hastalıkta kan testlerinin yardımcı olabildiğini yazıyor. Ağız boşluğuna radyoterapi almış ya da tiroit kanseri için radyoaktif iyot tedavisi görmüş kişilerde de parotis iltihabı gelişebiliyor; MSD bunun özellikle ateş yokken nadiren bakteriyel olduğunu belirtiyor. Çocuklardaki tekrarlayan parotis iltihabının nedeni bilinmiyor, en sık 4–6 yaşlarında görülüyor ve çoğunlukla ergenlikte geçiyor.

İlk liste bakteriyel tükürük bezi iltihabını düşündüren işaretler; bu tablo da aynı gün hekim muayenesi istiyor. İkinci liste ise farklı bir neden ya da acil bir durum düşündüren işaretler.

Sıra nefes yolundan başlıyor, sonra iltihabın türüne ve apse olup olmadığına göre ilerliyor.

1. 1

   Acil işaretler

   Nefes almakta, konuşmakta ya da yutmakta zorlanma, boyuna hızla yayılan şişlik ya da ağzı açamama varsa 112'yi arayın. Bunlar yoksa aynı gün aile hekimine, kulak burun boğaz hekimine ya da acil servise başvurun.

2. 2

   Muayene ve irinden kültür

   Hekim bezin büyüklüğüne, kıvamına ve hassasiyetine bakıyor, ağız içinde kanal ağzını inceliyor ve bezi bastırarak irin gelip gelmediğini kontrol ediyor. İrin geliyorsa mikrop türünü ve etkili antibiyotiği göstermek için kültüre gönderiliyor. Dişlerin de muayene edilmesi diş kaynaklı bir odağı ortaya çıkarabiliyor.

3. 3

   Görüntüleme

   MSD ultrasonun ilk tercih edilen görüntüleme olduğunu ve çocuklarda özellikle tercih edildiğini, tomografi, ultrason ya da manyetik rezonansın muayenede belirgin olmayan iltihabı ya da apseyi doğrulayabildiğini yazıyor. Ultrason kanal içindeki taşı da gösterebiliyor; MSD manyetik rezonansın tıkayan bir taşı kaçırabildiğini belirtiyor.

4. 4

   Antibiyotik

   Bakteriyel iltihapta MSD Staphylococcus aureus'a etkili bir antibiyotikle başlanmasını ve kültür sonucuna göre değiştirilmesini öneriyor. Huzurevinde yaşayan yaşlılarda dirençli stafilokok daha sık olduğu için farklı ilaçlar gerekebiliyor. Hangi ilacın, ne kadar süre kullanılacağına hekim karar veriyor.

5. 5

   Tükürük akışını artırmak

   MSD ve AAFP bol sıvı, limon suyu ya da ekşi şeker gibi tükürüğü uyaran şeyler, ılık kompres, bez masajı ve iyi ağız temizliğinin tedavinin önemli parçası olduğunu yazıyor. Masajın nasıl ve ne sıklıkla yapılacağını muayenede hekiminize gösterttirin. MSD ağızdaki bakteri yükünü azaltmak için klorheksidinli gargarayı da anıyor.

6. 6

   Apse varsa boşaltma

   MSD apsenin boşaltılması gerektiğini yazıyor. Alman çalışmasında 85 parotis apsesi hastasının yüzde 92,9'una cerrahi kesi yapılmış, yaklaşık yarısında işlem lokal anestezi altında yapılmış ve hiçbir hastada yüz siniri felci gelişmemiş. Bu apse serisinde en sık bulunan mikrop streptokoklardı. Alınan örnekten mikrop kültürü ve tümörü dışlamak için doku incelemesi yapılıyor.

7. 7

   Nedenin aranması ve tekrarın önlenmesi

   İyileştikten sonra taş, kanal darlığı, ilaç kaynaklı ağız kuruluğu, bağışıklık hastalığı ya da diş odağı gibi zemin hazırlayan nedenler araştırılıyor. MSD taş ya da tıkanma düşünüldüğünde kanalın ince bir kamerayla incelendiği ve aynı seansta tedavi edilebildiği sialendoskopiyi, süregen ve tekrarlayan iltihapta bazen bezin bir kısmının ya da tamamının alınmasını anıyor.

Aynı bölgede şişlik yapan ama tedavisi farklı olan tablolar. Ayrımı muayene ve çoğu zaman ultrason yapıyor.

Aşağıdakiler bu tabloda sık görülen yanlış kararlar ve bedelleri.

Süreler bezin ne kadar tutulduğuna, apse olup olmadığına ve altta yatan nedene göre değişiyor. Aşağıdaki akış olağan seyri özetliyor; hekiminizin talimatları önceliklidir.

1. İlk günler

   Antibiyotik, bol sıvı, ekşi uyarı, ılık kompres ve masaj birlikte uygulanıyor. Ağrı kesiciler rahatlatıyor. Ateşin ve ağrının birkaç gün içinde azalmaya başlaması bekleniyor; artıyorsa hekime dönün.

2. Antibiyotik süresince

   İlacı hekiminizin söylediği süre boyunca, şişlik inse bile tamamlayın. Kültür sonucu geldiğinde ilaç değişebilir.

3. Apse boşaltıldıysa

   Kesi yeri birkaç gün pansumanla izleniyor. Alınan dokunun inceleme sonucunu kontrol randevusunda sorun; tümörü dışlamak için yapılıyor.

4. İyileştikten sonra

   Bez tamamen inmediyse ya da sertlik kaldıysa kontrol ultrasonu yapılabiliyor. Taş, darlık ya da bağışıklık hastalığı araştırması bu dönemde tamamlanıyor.

5. Uzun vadede

   Ağız kuruluğu yapan ilaçların hekimle gözden geçirilmesi, yeterli sıvı alımı ve iyi ağız temizliği tekrarlamayı azaltan önlemler. AAFP ilaç ayarlamasını tedavinin parçası olarak sayıyor.

Burada rakam vermiyoruz, çünkü kapsam iltihabın ağırlığına ve nedenine göre çok değişiyor. Kapsamı belirleyen kalemler:

Ayakta mı, hastanede mi

Hafif iltihap ağızdan antibiyotikle evde tedavi edilirken, ağır tabloda damar yolundan antibiyotik ve yatış gerekebiliyor.

Apse

Apse varsa boşaltma işlemi, kültür ve doku incelemesi ekleniyor.

Görüntüleme

Ultrason çoğu zaman yeterli; derin yayılım şüphesinde tomografi ya da manyetik rezonans isteniyor.

Altta yatan neden

Taş için sialendoskopi, bağışıklık hastalığı için kan testleri ve biyopsi, diş odağı için diş tedavisi kapsama ekleniyor.