Gün 1: Görüntüleme, yerleştirme ve ilk prova - Gün 2: Provalar ve final renk - Gün 3: Final dişlerin teslimi

Kurtarma mı, Çekim mi

Diş çürüğü: evreleri, belirtileri ve her evrede ne yapılır?

Çürük ağrımadan başlar; ağrı çoğu zaman sinire yaklaştığının işaretidir

Diş çürüğü, dişin üzerindeki bakteri plağının şekerden ürettiği asitlerin mineyi yavaş yavaş çözmesidir. Başlangıçta yalnızca tebeşir beyazı bir leke vardır ve bu aşamada süreç durdurulabilir, hatta geri çevrilebilir. Delik açıldıktan sonra diş kendini onaramaz; çürük ilerledikçe tedavi de flordan dolguya, dolgudan kanal tedavisine, en sonunda çekime doğru büyür. Aşağıda çürüğün evrelerini, her evrede hangi tedavinin konuşulduğunu, çocukta ve yetişkinde neyin farklı olduğunu, ağrıyı beklemenin neden pahalı bir karar olduğunu ve diş hekiminize ne söylemeniz gerektiğini bulacaksınız.

Kısa cevap

Diş çürüğü, plaktaki bakterilerin şekerden ürettiği asitlerin dişin mineralini çözmesiyle oluşur. Erken evrede belirti vermez; dişte beyaz, sonra kahverengi ya da siyah leke, tatlı, sıcak ve soğukta sızı, sonunda diş ağrısı görülür. Beyaz leke evresinde florlu macun ve hekimin uyguladığı flor çürüğü durdurabilir; delik açıldıysa dolgu, sinire ulaştıysa kanal tedavisi, kurtarılamıyorsa çekim gerekir. Yüzde ya da boyunda hızla artan şişlik, nefes alma ya da yutma güçlüğü varsa 112'yi arayın.

Neden
Plak bakterilerinin şekerden ürettiği asit
Geri dönebilen evre
Beyaz leke; delik açılmadan önce
Tedavi basamakları
Flor, dolgu, kanal tedavisi, çekim
Önlemenin temeli
Günde iki kez 1000–1500 ppm florlu macun, tükürüp çalkalamamak

Çürük nasıl başlıyor, nasıl ilerliyor

Dişin yüzeyindeki plak, yediğimiz ve içtiğimiz şekerleri asite çeviren bakterilerden oluşur. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) çürüğü, plağın yiyecek ve içeceklerdeki serbest şekerleri zamanla dişi yıkan asitlere dönüştürmesi olarak tanımlıyor; serbest şeker, üretici, aşçı ya da tüketici tarafından eklenen şekerlerle bal, şurup ve meyve sularında doğal olarak bulunan şekerleri kapsıyor. DSÖ, kalıcı dişlerdeki tedavi edilmemiş çürüğün Küresel Hastalık Yükü 2021 verilerine göre dünyada en sık görülen sağlık sorunu olduğunu yazıyor.

Çürük tek yönlü bir süreç değil, bir terazi. ABD Ulusal Diş ve Kraniyofasiyal Araştırma Enstitüsü (NIDCR), asit saldırısıyla minenin mineral kaybettiğini, tükürükteki mineraller ve diş macunundaki ya da hekimin uyguladığı flor sayesinde mineraldeki bu kaybın onarılabildiğini anlatıyor. Kaybedilen mineral geri kazanılandan fazla olursa mine zayıflar, sonunda çöker ve delik oluşur. Bu yüzden şekerin miktarı kadar sıklığı da önemli: gün boyu atıştırılan her şekerli şey yeni bir asit saldırısı demek.

Cleveland Clinic çürüğü beş evrede anlatıyor. Birincisi mineral kaybı: dişte tebeşir beyazı lekeler. İkincisi mine çürüğü: lekeler açık kahverengiye döner. Üçüncüsü dentin çürüğü: mine altındaki, sinire uzanan kanallarla dolu yumuşak tabakaya ulaşan çürükle hassasiyet artar ve renk koyulaşır. Dördüncüsü sinir hasarı: ağrı başlar, dişin çevresindeki diş etinde kızarıklık ve şişlik görülebilir, lekeler koyu kahverengi ya da siyaha döner. Beşincisi apse: kök ucunda iltihap toplanır, ağrı şiddetlenip çeneye ve yüze yayılabilir. Cleveland Clinic çok erken evrede çürüğün geri döndürülebildiğini, ama bunun ancak çürük dentine ulaşmadan mümkün olduğunu yazıyor.

Belirtiler evreye göre değişiyor ve en önemli nokta, erken çürüğün belirti vermemesi. NHS erken çürükte hiçbir işaret olmayabileceğini, ilerledikçe diş ağrısı, sıcak, soğuk ya da tatlı yiyip içerken keskin bir sızı, dişte beyaz, kahverengi ya da siyah lekeler ve iltihap toplanmasıyla apse görülebildiğini yazıyor. Ağrının geç gelmesi, birçok kişinin dişi ilk kez sinir tutulduktan sonra hekime götürmesine yol açıyor. Ağrısız bir dişte bile röntgende iki diş arasında ilerlemiş bir çürük bulunabilir.

Çürük her yerde aynı hızla ilerlemiyor. Cleveland Clinic üç türü ayırıyor: düz yüzeylerde yavaş ilerleyen ve iyi bakımla geri dönebilen çürük; azı dişlerinin çiğneme yüzeyindeki girinti ve çukurlarda başlayan, genellikle ergenlikte ortaya çıkan ve hızlı ilerleyen çürük; diş eti çekilmiş yetişkinlerde açığa çıkan kök yüzeyinde gelişen ve önlenmesi de tedavisi de zor olan kök çürüğü. Kök yüzeyi mine ile değil, daha yumuşak bir dokuyla kaplı olduğu için asitten daha çabuk etkilenir.

Risk herkes için aynı değil. Cleveland Clinic ağız kuruluğunu, şekerli ve nişastalı yiyecekleri ve sık atıştırmayı, ailede çürük öyküsünü, diş eti çekilmesini ve baş boyun bölgesine geçmişte uygulanan radyoterapiyi risk etkenleri arasında sayıyor. Tükürük asidi nötralize eden ve mineral taşıyan en önemli savunma olduğu için, ağız kuruluğu yapan ilaçlar kullananlarda çürük kısa sürede birçok dişte birden başlayabiliyor. Eski dolguların ve kuronların kenarı da çürüğün yeniden başladığı sık bir yerdir.

Çocuklarda ve yetişkinlerde tablo biraz farklı. NIDCR küçük çocuklarda erken çocukluk çürüğünü, yaşlı yetişkinlerde ise diş eti çekilmesiyle açığa çıkan kök yüzeylerindeki çürüğü öne çıkarıyor. Süt dişleri kalıcı dişlerin yerini tutar, çiğneme ve konuşmaya hizmet eder; çürük süt dişinin ağrısı ve apsesi çocuğun beslenmesini ve uykusunu bozabilir. Yetişkinde ise sorun çoğu zaman eski dolguların altı, köprülerin kenarı ve kök yüzeyleri.

Tedavi edilmeyen çürük nereye gider? Çürük sinire ulaştığında diş iltihaplanır, sinir ölebilir ve kök ucunda apse gelişebilir. Cleveland Clinic tedavi edilmeyen küçük çürüklerin zamanla büyük çürüklere dönüştüğünü, enfeksiyona ve diş kaybına yol açabildiğini yazıyor. Diş kaybedildikten sonra boşluğun nasıl tamamlanacağı ayrı bir karar; birçok dişin aynı dönemde kaybedildiği ağızlarda bu karar tek tek dişlerden çıkıp ağzın bütününe dair bir plana dönüşüyor.

Hangi tablo erken çürüğü, hangisi ilerlemiş çürüğü düşündürür

Kesin evreyi muayene ve röntgen belirler. İlk liste çürüğün henüz yüzeyde ya da dolguyla çözülebilecek düzeyde olduğunu düşündüren işaretler; ikinci liste sinirin ya da kemiğin etkilendiğini düşündüren ve beklenmemesi gereken işaretler.

Uygun olduğu durumlar

  • Dişte mat, tebeşir beyazı bir leke var, ağrı yokBu mineral kaybının ilk işareti olabilir. NHS erken çürüğün florlu gargara ya da vernik gibi flor uygulamalarıyla geri döndürülebildiğini yazıyor. Diş hekiminize lekenin aktif olup olmadığını sorun.
  • Tatlı ya da soğukla kısa bir sızı, birkaç saniyede geçiyorÇürüğün dentine ulaştığını ama sinirin henüz toparlanabildiğini düşündürür. Bu evrede çürüğün temizlenip dolgu yapılması çoğu zaman yeterlidir.
  • Diş ipi belli bir aralıkta takılıyor ya da yırtılıyorİki diş arasında başlamış bir çürüğün ya da eski bir dolgunun kenarındaki açılmanın işareti olabilir. Bu aralıklardaki çürük gözle görülmeden ilerleyebildiği için röntgenle bakılması gerekir.
  • Kahverengi, sert ve parlak bir leke yıllardır değişmiyorDurmuş eski bir çürük olabilir; her koyu leke tedavi gerektirmez. Hekiminiz lekenin sert mi yumuşak mı olduğuna ve röntgende ilerleyip ilerlemediğine bakar.

Uygun olmadığı durumlar

  • Yüzde ya da boyunda hızla artan şişlik, nefes alma, yutma ya da konuşma güçlüğüNHS göz çevresinde ya da boyunda şişlikte ve nefes alma, yutma ya da konuşmayı etkileyen şişlikte doğrudan acil servise gidilmesini söylüyor. Türkiye'de 112'yi arayın.
  • Kendiliğinden başlayan, geceleri uyandıran ya da dakikalarca süren ağrıÇürüğün sinire ulaştığını ve sinirin geri dönüşsüz iltihaplandığını düşündürür. Bu tablo dolguyla çözülmez; kanal tedavisi ya da çekim konuşulur.
  • Diş etinde sivilce gibi bir kabarık, ağızda kötü tat, ateşKök ucunda apse gelişmiş olabilir. Aynı gün diş hekiminize görünün; antibiyotik tek başına çözüm değildir, kaynağın tedavi edilmesi gerekir.
  • Dişin büyük kısmı kırılmış, kök diş eti hizasındaKalan diş dokusu çok azsa diş kurtarılamayabilir. Kökün kemik içindeki durumu ve kalan sağlam doku, kurtarma ile çekim arasındaki kararı belirler.

Çürük nasıl teşhis ediliyor ve evresine göre nasıl tedavi ediliyor

Sıra acil durumu dışlamakla başlıyor, sonra çürüğün yerini ve derinliğini belirleyip en az işlemle en uzun ömrü hedefliyor.

  1. 1

    Önce acil işaretler

    Yüzde ya da boyunda hızla artan şişlik, nefes alma ya da yutma güçlüğü varsa değerlendirme acil serviste yapılır. Ateşle birlikte yanak şişliği varsa aynı gün diş hekimine gidilir.

  2. 2

    Muayene ve röntgen

    Dişler kurutularak incelenir; beyaz lekeler, renk değişimleri ve yumuşamış alanlar aranır. İki diş arasındaki ve eski dolguların altındaki çürükler çoğu zaman yalnızca röntgende görülür.

  3. 3

    Beyaz leke evresinde flor

    NHS erken çürüğün diş hekiminin önerdiği florlu gargara ya da vernik ile geri döndürülebildiğini yazıyor. Bu evrede amaç dişi delmek değil, mineral kaybını durdurmaktır.

  4. 4

    Delik açıldıysa dolgu

    Çürük doku temizlenir ve boşluk dolgu malzemesiyle kapatılır. NIDCR dişte oluşmuş çürüklerin en sık dolguyla tedavi edildiğini yazıyor. Boşluk çok genişse parça dolgu ya da kuron gerekebilir.

  5. 5

    Sinire ulaştıysa kanal tedavisi

    NHS ilerlemiş çürükte kanal tedavisinin gerekebildiğini yazıyor. İltihaplı sinir dokusu temizlenir, kanallar doldurulur; diş çoğu zaman ardından tüberkülleri örtülerek korunur.

  6. 6

    Kurtarılamıyorsa çekim

    Çürük kökün derinlerine indiyse ya da kalan diş dokusu bir restorasyonu taşıyamayacak kadar azsa diş çekilir. Çekilen dişin yeri ayrıca planlanır.

  7. 7

    Yeni çürüğü önlemek

    Tedavi edilen çürük, nedeni ortadan kalkmadıysa başka dişlerde ya da dolgunun kenarında yeniden başlar. Şeker sıklığı, ağız kuruluğu ve fırçalama alışkanlığı aynı randevuda konuşulmalı.

Evreye göre tedavi seçenekleri

Aynı dişte hangi tedavinin seçileceğini çürüğün derinliği, sinirin durumu ve kalan sağlam diş dokusu belirler. Tek diş tedavilerini kendi diş hekiminiz planlar.

01

Flor uygulamaları

Cochrane derlemesinde çocuk ve ergenlerde hekimin uyguladığı flor verniği, plasebo ya da hiçbir şey yapılmamasına göre kalıcı dişlerde yeni çürük yüzeylerini yaklaşık yüzde 43 azalttı. 60 yaş üstünü inceleyen bir derlemede flor verniği ve gümüş diamin florür kök çürüğünü önlemede etkili bulundu; gümüş diamin florür kök çürüğünü durdurmada da işe yaradı.

02

Dolgu

Delik açılmış çürükte çürük doku temizlenip kompozit, amalgam ya da cam iyonomer gibi bir malzemeyle doldurulur. Cleveland Clinic dişte delik oluştuğunda kompozit, amalgam ya da altın dolgulardan söz ediyor.

03

Parça dolgu ya da kuron

Çürük dişin büyük bir kısmını götürdüyse kalan duvarlar inley, onley ya da kuronla korunur.

04

Kanal tedavisi

Çürük sinire ulaştığında dişi korumanın yolu. Cleveland Clinic ileri evre çürükte kanal tedavisini ya da çekimi seçenek olarak sayıyor.

05

Çekim ve yerine diş

Kurtarılamayan diş çekilir. Tek dişte boşluğun nasıl tamamlanacağını kendi diş hekiminizle konuşun. Çürük nedeniyle birçok dişin aynı dönemde kaybedildiği ya da kurtarılamaz denildiği durumlarda implantla tam ağız planı gündeme gelir; bu durumda röntgeninizle bir değerlendirme isteyebilirsiniz.

Çürükte sık yapılan hatalar

Aşağıdakiler bu konuda sık rastlanan yanlış kararlar ve bedelleri.

Ağrı başlayana kadar beklemek

Erken çürük ağrı yapmaz; ağrı çoğu zaman çürüğün dentinin derinlerine ya da sinire ulaştığını gösterir. Beyaz leke evresinde flor yeterken, ağrı evresinde kanal tedavisi gerekebilir. Düzenli kontrol bu farkı yakalamanın yoludur.

Fırçaladıktan sonra ağzı suyla çalkalamak

NHS fırçaladıktan sonra macunu tükürüp ağzı çalkalamamayı öneriyor; çalkalamak dişte kalan floru yıkar ve etkisini azaltır.

Şekerin miktarına bakıp sıklığını unutmak

Her şekerli atıştırma ya da yudum yeni bir asit saldırısı başlatır. Gün boyu yudumlanan şekerli içecekler, tek seferde yenen tatlıdan daha uzun süre dişi asit altında bırakır.

Süt dişindeki çürüğü önemsememek

Süt dişi düşecek diye tedavi ertelenirse çocuk ağrı ve apseyle karşılaşabilir. Süt dişleri çiğneme ve konuşma için gerekli ve kalıcı dişlerin yerini tutar.

Antibiyotikle geçeceğini düşünmek

Antibiyotik çürüğü ortadan kaldırmaz; apse varsa enfeksiyonu geçici olarak baskılayabilir, ama kaynağı temizlenmeyen diş yeniden alevlenir.

Tedaviden sonra ve önlemek için

Çürük tedavisinin kalıcı olması, nedenin ortadan kalkmasına bağlı. Aşağıdaki akış tedavi sonrası olağan seyir ve önleme önerileri.

  1. Dolgudan sonraki günler

    Soğuğa ve ısırmaya hafif hassasiyet olabilir ve günler içinde azalması beklenir. Isırınca dolgulu diş önce değiyorsa kontrol isteyin.

  2. Günlük bakım

    DSÖ günde iki kez 1000–1500 ppm florlu macunla fırçalamayı öneriyor. NHS diş aralarının da her gün temizlenmesini, şekerli yiyecek ve içeceklerin sınırlanmasını öneriyor.

  3. Çocuklarda

    NHS ilk süt dişi çıkar çıkmaz fırçalamaya başlamayı, 3 yaşa kadar en az 1000 ppm florlu macundan yalnızca sürüntü kadar, 3–6 yaşta 1000–1500 ppm macundan bezelye tanesi kadar kullanmayı öneriyor; 3 yaşından itibaren yılda en az iki kez flor verniği uygulanmasını öneriyor.

  4. Düzenli kontrol

    NHS sorun olmasa da düzenli kontrol önerisi yapıyor. Kontrol aralığını çürük riskinize göre hekiminizle belirleyin; ağız kuruluğu ya da sık çürük öyküsü varsa aralık kısalabilir.

Bu durumlarda beklemeyin

  • Yüzde ya da boyunda hızla artan şişlik, nefes alma ya da yutma güçlüğü. Hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin.
  • İki günden uzun süren diş ağrısı. NHS 2 günden uzun süren diş ağrısında diş hekimine görünmeyi öneriyor.
  • Ateş, yanakta şişlik ya da diş etinde kabarık. Aynı gün diş hekiminize görünün; apse gelişmiş olabilir.
  • Dişte yeni bir leke, kırılma ya da diş ipinin takıldığı bir nokta. Ağrı olmasa da randevu alın; erken fark edilen çürük daha küçük bir işlemle çözülür.

Kapsamı ne belirliyor

Çürük tedavisi evresine göre çok farklı kapsamda olabilir; burada rakam vermiyoruz. Kapsamı belirleyen başlıca kalemler şunlar:

Çürüğün evresi
Beyaz lekede flor, delik açıldıysa dolgu, sinire ulaştıysa kanal tedavisi ve çoğu zaman kuron gerekir; her basamak kapsamı büyütür.
Çürük diş sayısı
Tek bir diş ile birçok dişte eş zamanlı çürük, farklı planlama ve randevu sayısı ister.
Çürüğün yeri
Eski dolgu altındaki, köprü kenarındaki ya da kök yüzeyindeki çürükler daha karmaşık olabilir.
Çekim sonrası boşluk
Kurtarılamayan dişin yerinin tamamlanması ayrı bir plan ve bütçe kalemi.

Sık sorulanlar

Diş çürüğü kendiliğinden geçer mi?

Delik açıldıktan sonra geçmez. Çok erken evrede, yalnızca beyaz leke varken, florlu macun, tükürük ve hekimin uyguladığı flor mineral kaybını durdurup geri çevirebilir. Cleveland Clinic bunun ancak çürük dentine ulaşmadan mümkün olduğunu yazıyor.

Diş çürüğünün ilk belirtisi nedir?

Çoğu zaman belirti olmaz. Görülebilen ilk işaret dişte mat, tebeşir beyazı bir lekedir. Sonra lekeler kahverengiye döner, tatlı, sıcak ve soğukta sızı başlar. Ağrı genellikle geç gelir.

Çürük diş ağrısı ne zaman acildir?

Yüzde ya da boyunda hızla artan şişlik, göz çevresinde şişlik, nefes alma, yutma ya da konuşma güçlüğü varsa 112'yi arayın. Ateş ve yanak şişliğinde aynı gün diş hekimine gidin; NHS 2 günden uzun süren diş ağrısında da diş hekimine görünmeyi öneriyor.

Çürük diş dolgu ile mi kanal tedavisiyle mi tedavi edilir?

Çürüğün derinliğine bağlı. Sinir henüz toparlanabiliyorsa, yani sızı uyaran kalkınca birkaç saniyede geçiyorsa, dolgu genellikle yeterlidir. Ağrı kendiliğinden başlıyor, dakikalarca sürüyor ya da geceleri uyandırıyorsa sinir etkilenmiştir ve kanal tedavisi ya da çekim konuşulur.

Hangi florlu macunu kullanmalıyım?

DSÖ günde iki kez 1000–1500 ppm florlu macunu öneriyor. Cochrane derlemesi florlu macunun florsuz macuna göre çürüğü azalttığını, çocuk ve ergenlerde konsantrasyon arttıkça etkinin de arttığını buldu. Fırçaladıktan sonra tükürün, çalkalamayın.

Süt dişindeki çürük tedavi edilmeli mi?

Evet, çoğu zaman edilmeli. Çürük süt dişi ağrı ve apse yapabilir, çocuğun beslenmesini ve uykusunu bozabilir. Süt dişleri kalıcı dişler çıkana kadar çiğneme, konuşma ve yer tutma görevi görür.

Yaşlılarda neden kök çürüğü artıyor?

Diş eti çekildikçe kök yüzeyi açığa çıkar; bu yüzey mineden yumuşaktır ve asitten daha çabuk etkilenir. NIDCR yaşlı yetişkinlerde kök çürüğünü öne çıkarıyor. Ağız kuruluğu yapan ilaçlar riski artırır; flor verniği ve gümüş diamin florür bu çürükleri önlemede etkili bulundu.

Dolgunun altında çürük olur mu?

Olur. Dolgunun ya da kuronun diş ile birleştiği kenar plak biriktirir ve çürük burada yeniden başlayabilir. Bu çürükler çoğu zaman ancak röntgende görülür; düzenli kontrol bu yüzden önemlidir.

Kaynaklar

İlgili sayfalar

Sonraki adım

Röntgeninizi gönderin, seçenekleri birlikte konuşalım.

Tomografinizi ya da panoramik röntgeninizi paylaşın; hangi seçeneğin sizin dişiniz için gerçekçi olduğunu 24 saat içinde yazalım.

Değerlendirme iste
Başvur