Gün 1: Görüntüleme, yerleştirme ve ilk prova - Gün 2: Provalar ve final renk - Gün 3: Final dişlerin teslimi

Kurtarma mı, Çekim mi

Kanal tedavisi yenileme: ne zaman gerekir, ne kadar başarılı?

İlk kanal tedavisi tutmadığında dişe ikinci bir şans: kimde işe yarar, kimde yaramaz

Kanal tedavisi yenileme (retreatment), daha önce kanal tedavisi yapılmış bir dişin eski dolgusunun çıkarılıp kanalların yeniden temizlenmesi ve doldurulması. Tıp dilinde ikincil kanal tedavisi de deniyor. Aşağıda yenilemenin hangi durumlarda gündeme geldiğini, işlemin nasıl yapıldığını, büyük çalışmalarda ne kadar başarılı bulunduğunu, başarıyı hangi bulguların belirlediğini ve kök ucu ameliyatı ya da çekim ile nasıl karşılaştırıldığını bulacaksınız.

Kısa cevap

Kanal tedavisi yenileme, tutmamış bir kanal tedavisinde dişi korumanın ilk seçeneği. Eski dolgu çıkarılır, kaçırılmış kanallar aranır, kanallar yeniden temizlenip doldurulur ve diş kalıcı bir restorasyonla kapatılır. Büyük bir ileriye dönük çalışmada kök ucunun tamamen iyileşme oranı yenilemede yüzde 80, ilk tedavide yüzde 83 bulundu; dişlerin 4 yıllık ağızda kalma oranı ikisinde de yüzde 95 civarındaydı. Kökte boyuna çatlak varsa yenileme işe yaramaz. Yüzde ya da boyunda hızla büyüyen şişlik, nefes alma ya da yutma güçlüğü varsa 112'yi arayın.

Kök ucu iyileşmesi
Yenilemede yüzde 80, ilk tedavide yüzde 83 (ileriye dönük çalışma)
Dişin 4 yıl ağızda kalması
Yenilemede de ilk tedavide de yaklaşık yüzde 95
Başarıyı en çok etkileyenler
Kök ucu lezyonunun varlığı ve boyutu, üstteki restorasyonun kalitesi
İşe yaramadığı durum
Kökte boyuna çatlak

Kanal tedavisi neden yenilenir

Kanal tedavisinde dişin içindeki iltihaplı ya da enfekte sinir ve damar dokusu (pulpa) çıkarılır, kanallar temizlenip şekillendirilir ve sızdırmaz biçimde doldurulur. Tedavinin çoğu tutar: ABD'de 1,46 milyon dişin 8 yıl izlendiği bir sigorta verisi çalışmasında dişlerin yüzde 97'si ağızda kalmıştı; yenileme, kök ucu ameliyatı ve çekim gibi olayların toplamı yüzde 3'tü ve çoğu tedaviden sonraki ilk 3 yılda görüldü. Ancak tutmayan dişlerde kök ucundaki iltihap (apikal periodontit) sürer ya da yeniden başlar.

Amerikan Endodonti Derneği (AAE), ilk tedavinin tutmamasının nedenlerini şöyle sıralıyor: dar ya da kıvrımlı kanalların ilk işlemde tedavi edilememesi, karmaşık kanal yapısının fark edilmemesi, tedaviden sonra kuron ya da kalıcı dolgunun gecikmesi ve üstteki restorasyonun ağızdaki bakteriyi dişin içine girmekten korumaması. Başarılı bir tedaviden yıllar sonra da yeni sorunlar çıkabiliyor: kanal dolgusunu açığa çıkaran yeni bir çürük, kırılan ya da kenarı açılan bir kuron ya da dolgu ve dişte çatlak.

Bu nedenler iki gruba ayrılıyor. İlk grupta sorun dişin içinde: temizlenmemiş bir kanal, kısa kalmış bir dolgu, yeniden içeri sızan bakteri. Bu grupta yenileme mantıklı, çünkü sorunun kaynağına doğrudan ulaşıyor. İkinci grupta sorun dişin yapısında: kökte boyuna çatlak ya da kök duvarında onarılamayan bir delinme. Bu grupta kanalları ne kadar iyi temizlerseniz temizleyin bakterinin yolu kapanmıyor. Yenileme kararından önce asıl iş, dişin hangi grupta olduğunu anlamak.

Yenilemenin başarısı üzerine en sık alıntılanan iki çalışma Londra'daki Eastman Diş Enstitüsü'nden. 2008 tarihli sistematik derlemede, 1961 ile 2005 arasında yayımlanan 17 çalışmanın birleşik verisiyle yenilemenin başarı oranı yüzde 77 bulundu. Derleme, kök ucunda tedavi öncesi bir iltihap alanı (lezyon) bulunmasının, lezyonun boyutunun, kanal dolgusunun kök ucuna ne kadar yakın bittiğinin ve üstteki restorasyonun kalitesinin başarıyı belirleyen etkenler olduğunu gösterdi.

Aynı ekibin 2011'de yayımladığı ileriye dönük çalışmada 750 diş yenilendi ve 2 ile 4 yıl izlendi. Köklerin uç bölgesinde tam iyileşme oranı yenilemede yüzde 80, ilk kanal tedavisinde yüzde 83 çıktı; yazarlar iki oranı benzer buldu. Dişlerin 4 yıl sonunda ağızda kalma oranı da iki grupta neredeyse aynıydı (yüzde 95,3 ve 95,4). Bu çalışmadaki tedavileri endodonti uzmanlık öğrencileri yaptı; sonuçların her muayenehaneye aynen taşınamayacağını, ama doğru vakada yenilemenin ilk tedaviden belirgin biçimde daha kötü olmadığını gösteriyor.

Aynı çalışma iyileşmeyi kolaylaştıran ve zorlaştıran bulguları da tek tek saydı. İyileşme şansını artıranlar: tedavi öncesi kök ucunda lezyon olmaması ya da lezyonun küçük olması, diş etinde akıntı yolu (fistül) bulunmaması, kanalın ucuna kadar açılabilmesi ve temizlenebilmesi, seanslar arasında ağrı ya da şişlik alevlenmesi olmaması, dolgu malzemesinin kök ucundan dışarı taşmaması ve dişin üstünde tatmin edici, sızdırmaz bir dolgu ya da kuron. Kök ya da diş duvarında delinme (perforasyon) olmaması da olumlu yöndeydi.

Dişin ağızda kalmasını etkileyen bulgular biraz farklı. 2011 çalışmasının ikinci bölümünde diyabet öyküsü ve sistemik kortizon tedavisi, tedavi öncesi ağrı, diş etinde dar ama derin bir cep, akıntı yolu ve yenilenen dişlerde önceden açılmış bir delinme dişin kaybedilme riskini artırdı. Dişin üstünde geçici yerine dökme bir kuron bulunması, her iki yanında komşu diş olması ve dişin dizinin en arkasında olmaması ise riski azalttı. Tedavi öncesi ağrısı olan dişlerde ilk 22 ayda diş kaybı riski yaklaşık 3 kat yüksekti.

Yenilemenin alternatifi olan kök ucu ameliyatıyla karşılaştırmada kanıt sınırlı. Cochrane derlemesi, ameliyatın ilk yılda biraz daha yüksek iyileşme gösterebildiğini, ama 4 yıllık izlemde iki yöntemin sonuçlarının benzer olduğunu ve sağlıklı bir karar için kanıtın az olduğunu yazıyor. 2015 tarihli bir meta-analizde birleşik başarı oranı mikrocerrahide yüzde 92, yenilemede yüzde 80 bulundu; fark 4 yıldan kısa izlemlerde anlamlıydı, 4 yıldan uzun izlemlerde anlamlı değildi.

Yenileme kimde mantıklı, kimde değil

Aşağıdaki ayrım muayene ve röntgen, gerekirse üç boyutlu görüntüden sonra netleşir. İkinci listede kendinizi görmeniz dişin kesinlikle kaybedileceği anlamına gelmiyor; konuşulacak seçeneğin değiştiği anlamına geliyor.

Uygun olduğu durumlar

  • Eski kanal dolgusu kısa, boşluklu ya da bir kanal hiç doldurulmamışRöntgende kanal dolgusunun kök ucuna ulaşmadığı ya da bir kanalın atlandığı görülüyorsa sorunun kaynağına yenilemeyle doğrudan ulaşılabiliyor.
  • Üstteki dolgu ya da kuron açılmış, kanal yeniden bakteri almışSızıntı yenilemenin en mantıklı olduğu nedenlerden biri. Ancak yenilemenin ardından yeni ve sızdırmaz bir restorasyon şart; 2008 derlemesi restorasyon kalitesini başarıyı belirleyen etkenler arasında sayıyor.
  • Kök sağlam ve üstünde yeterli diş dokusu varYenilenen dişin yeniden çiğneme yükü taşıyabilmesi için üzerine sağlam bir restorasyon yapılabilecek kadar diş duvarı kalmış olmalı.
  • Kök ucundaki iltihap alanı küçükLezyon ne kadar küçükse iyileşme şansı o kadar yüksek. Büyük lezyonlarda da yenileme yapılabiliyor, ama beklenti daha temkinli olmalı.

Uygun olmadığı durumlar

  • Kökte boyuna çatlakÇatlak bakteri için kapatılamayan bir yol açar; yenileme bunu kapatmaz. Dar ama derin, tek noktada bir diş eti cebi bu olasılığı akla getirir; hekim gerekirse üç boyutlu görüntü ister.
  • Kanala uzun bir post yerleştirilmiş ve kuron yeniPostu sökmek kökü zayıflatabilir ve kuronun da yenilenmesini gerektirir. Bu durumda kanalı üstten açmadan kök ucuna ulaşan kök ucu ameliyatı (apikal rezeksiyon) daha uygun olabilir.
  • Diş eti seviyesinin altına inen kırık ya da çok az diş dokusuKanal mükemmel temizlense bile üstüne dayanıklı bir restorasyon yapılamıyorsa diş kısa sürede yeniden sorun çıkarabilir.
  • İleri kemik kaybı ve sallanan dişKökü çevreleyen kemik büyük ölçüde kaybedilmişse diş kanal sorunu çözülse de taşıyıcılığını yitirmiş olabilir. Burada asıl konu kalan kemiğin korunması.
  • Nefes alma ya da yutma güçlüğü, hızla büyüyen yüz ya da boyun şişliğiBu, yenileme planlamasının değil acil tedavinin konusu. NHS böyle bir tabloda, ayrıca konuşma güçlüğü, gözde şişlik ya da ağrı, görmede ani sorun, ağız içinde yaygın şişlik ya da ağzı açamama varsa acil servise başvurulmasını istiyor; Türkiye'de 112'yi arayın.

Kanal tedavisi yenileme nasıl yapılıyor

Aşağıdaki sıra AAE'nin tarif ettiği adımlara dayanıyor. Seans sayısı ve süre dişin yapısına, eski dolgunun türüne ve iltihabın durumuna göre değişir.

  1. 1

    Tanı: sorunun kaynağı aranır

    Hekim dişin ağrı öyküsünü, kanal tedavisinin ne zaman yapıldığını ve üstündeki restorasyonu sorar; vurma ve basma testleri, diş eti cebi ölçümü ve röntgen yapar. Kaçırılmış kanal ya da çatlak şüphesinde konik ışınlı tomografi isteyebilir. Asıl soru, sorunun kanalın içinde mi yoksa kökün yapısında mı olduğu.

  2. 2

    Uyuşturma ve izolasyon

    Bölge lokal anestezi ile uyuşturulur. Diş, tükürük ve ağız bakterisinden korunmak için lastik örtü (rubber dam) ile çevrelenir.

  3. 3

    Dişe yeniden giriş

    Kanallara ulaşmak için dişin üstü açılır. Üstte bir kuron varsa bazen kuronun içinden girilir, bazen kuron ve kanal içindeki post sökülmek zorunda kalınır. Bu adım işlemin en zor ve en uzun sürebilen kısmı olabilir.

  4. 4

    Eski dolgunun çıkarılması ve kanalların aranması

    Eski kanal dolgusu çıkarılır. AAE'ye göre hekim bu aşamada dişi ek kanal ya da yeni enfeksiyon açısından dikkatle inceler. Atlanmış bir kanal bulunması, ilk tedavinin neden tutmadığını açıklayabilir.

  5. 5

    Temizleme, şekillendirme ve dezenfeksiyon

    Kanallar yeniden temizlenir ve şekillendirilir; temizliğin büyük kısmını kanala verilen yıkama solüsyonları yapar. Enfeksiyon yoğunsa kanallara bir süre ilaç konup diş geçici olarak kapatılabilir ve tedavi bir sonraki seansta tamamlanır.

  6. 6

    Kanalların yeniden doldurulması

    Temizlenen kanallar yeniden doldurulur ve dişin üstü geçici dolguyla kapatılır.

  7. 7

    Kalıcı restorasyon

    Diş kısa sürede kalıcı dolgu ya da kuronla kapatılır. Ng ve arkadaşlarının çalışmasında dişin üstünde geçici yerine dökme bir kuron bulunması diş kaybı riskini azaltan etkenlerden biriydi. Geçici kapatmayla aylarca beklemek, yenilemenin tutma şansını düşürür.

Yenilemenin alternatifleri

AAE, yenilemenin yanı sıra kök ucu ameliyatı ve çekimi de seçenek olarak sayıyor. Doğru sıralama çoğu zaman en az müdahaleli olandan başlıyor, ama dişin durumu sırayı değiştirebilir.

01

Kök ucu ameliyatı (apikal rezeksiyon)

Kanalı üstten yeniden açmak yerine diş etinden açılan küçük bir pencereyle kök ucu ve çevresindeki iltihaplı doku temizlenir, kök ucu geriye doğru kapatılır. Sağlam bir kuronu ya da uzun bir postu olan dişlerde öne çıkıyor. Bazen yenileme ile birlikte, yenilemeden sonra da yapılabiliyor.

02

Çekim ve implant

Kök çatlaksa, onarılamayan bir delinme varsa ya da diş defalarca tedaviye rağmen iyileşmiyorsa çekim ve implant gündeme gelir. 2007 tarihli bir sistematik derleme implant üstü tek kuron ile ilk kanal tedavisi yapılıp restore edilmiş dişlerin uzun dönem ağızda kalma oranlarının benzer olduğunu, ikisinin de köprüden üstün olduğunu buldu.

03

Çekim ve köprü

Boşluğun iki yanındaki dişler kesilerek üzerlerine köprü yapılır. Aynı derlemede köprülerin uzun dönem ağızda kalma oranı implant ve kanal tedavili dişe göre daha düşük bulundu; komşu dişler zaten kuronluysa yine de makul bir seçenek olabilir.

04

Çekip boş bırakmak

Mümkün, ama 2007 derlemesinde sınırlı veri, boşluğun doldurulmadığı durumda kişinin kendini algılaması ve günlük hayatına dair sonuçların diğer seçeneklerden kötü olduğunu düşündürüyordu. Komşu dişlerin kayması ve karşı dişin uzaması da zamanla görülebilir.

05

İzlemek

Belirti vermeyen ve küçük bir kök ucu lezyonu olan dişte bazen hekim ve hasta birlikte bir süre izlemeye karar verir. Bu karar düzenli kontrol röntgeniyle verilmeli; lezyon büyürse plan değişir.

Yenilemenin riskleri ve sık yapılan yanlış kararlar

Yenileme çoğu dişte güvenli ve mantıklı bir adım, ama sınırları var. Aşağıdakileri hangi hekime giderseniz gidin konuşabilmeniz için yazıyoruz.

Tutmayabilir

Çalışmalarda yenilenen dişlerin yaklaşık beşte birinde kök ucu tam iyileşmedi. İlk tedavide ulaşılamayan bir bölge ikinci denemede de ulaşılamaz olabilir. Başarısızlık hâlinde sırada ne olduğunu, kök ucu ameliyatı mı çekim mi, baştan konuşun.

Post ya da kuron sökülürken kök zarar görebilir

Kanal içindeki postu ya da kuronu sökmek dişi zorlayabilir; kök çatlayabilir ya da delinebilir. Yenilenen dişlerde önceden açılmış bir delinme 2011 çalışmasında diş kaybı riskini artıran etkenlerden biriydi.

Çatlağı görmeden yenileme kararı vermek

Kökteki boyuna çatlak düz röntgende çoğu zaman görünmez. Dar ve derin tek noktalı cep gibi bir işaret varken yenilemeye girmek, hem zaman hem kemik kaybettirebilir.

Yenilemeden sonra restorasyonu geciktirmek

Restorasyon kalitesi hem ilk tedavide hem yenilemede başarıyı belirleyen etkenlerden. Kanalı yenilenip aylarca geçici dolguyla bırakılan diş yeniden bakteri alabilir.

Ağrı yok diye kök ucu lezyonunu bekletmek

Sinir dokusu alınmış bir dişte iltihap ağrısız ilerleyebilir. Kontrol röntgeninde büyüyen bir lezyon, ağrı olmasa da hekiminizle konuşulmalı.

Yenilemeden sonra ne beklenir

Yenilemeden sonraki ilk günler ilk kanal tedavisine benzer. Kök ucundaki kemiğin iyileşmesi ise aylar sürer ve yalnızca kontrol röntgeniyle izlenebilir.

  1. İşlem günü ve sonraki birkaç gün

    Uyuşukluk geçtikten sonra dişte hassasiyet ve ısırınca rahatsızlık olabilir. NHS, kanal tedavisi sonrasında bölgenin şiş ve hassas hissedebileceğini, bunun birkaç hafta içinde düzeleceğini ve parasetamol ya da ibuprofen alınabileceğini yazıyor.

  2. Seanslar arası

    Tedavi birden fazla seansa yayılıyorsa diş geçici dolguyla kapalı kalır. Bu dönemde o tarafla sert yiyecek ısırmamak geçici dolgunun ve dişin korunmasına yardım eder.

  3. Kalıcı restorasyon

    Kanal yeniden doldurulduktan sonra dişin kalıcı dolgu ya da kuronla kapatılması geciktirilmemeli.

  4. Kontrol röntgenleri

    Ng ve arkadaşlarının çalışmasında yenilenen dişler yılda bir kontrol edilerek 2 ile 4 yıl izlendi. Hekiminiz lezyonun küçülüp küçülmediğini görmek için benzer aralıklarla görüntü isteyebilir; tam iyileşme bir yıldan uzun sürebilir.

Bu durumlarda beklemeyin

  • Nefes alma ya da yutma güçlüğü, hızla büyüyen yüz ya da boyun şişliği. Beklemeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin.
  • Seanslar arasında şişlik ve ateş. Seanslar arası alevlenme olabilir; aynı gün diş hekiminize ulaşın.
  • Ağrı birkaç gün içinde azalmak yerine artıyor. Hekiminize haber verin; kontrol gerekebilir.
  • Geçici dolgu düştü ya da kırıldı. Kanal açıkta kalırsa yeniden bakteri alabilir. Kısa sürede diş hekiminize görünün.
  • Diş etinde akıntılı kabarcık geri geldi. Kök ucundaki iltihabın sürdüğünü düşündürebilir; kontrol röntgeni gerekir.

Maliyeti ne belirliyor

Burada rakam vermiyoruz, çünkü yenilemenin kapsamı dişten dişe çok değişiyor. Fiyatı belirleyen kalemler şunlar:

Dişin türü ve kanal sayısı
Tek köklü bir ön diş ile üç ya da dört kanallı bir azı dişinin yenilenmesi aynı iş değil; süre ve seans sayısı farklı.
Söküm gereksinimi
Kanal içindeki post ya da üstteki kuronun sökülmesi gerekiyorsa işlem uzar ve kuronun da yeniden yapılması gerekir.
Görüntüleme ve uzman
Üç boyutlu tomografi ve işlemi bir endodonti uzmanının mikroskop altında yapması kapsamı etkiler.
Kalıcı restorasyon
Yenilemenin ardından yapılacak kalıcı dolgu ya da kuron toplam maliyetin önemli bir kalemi.
Başarısızlık hâlinde sıradaki adım
Yenileme tutmazsa kök ucu ameliyatı ya da çekim ve yerine implant gündeme gelebilir. Kararı verirken bu olasılığı da hesaba katın.

Sık sorulanlar

Kanal tedavisi ikinci kez yapılır mı?

Evet. Buna kanal tedavisi yenileme ya da ikincil kanal tedavisi deniyor. Eski dolgu çıkarılır, kanallar yeniden temizlenip doldurulur ve diş kalıcı bir restorasyonla kapatılır. Kökte çatlak yoksa ve üstte yeterli diş dokusu varsa dişi korumanın ilk seçeneği.

Kanal tedavisi yenilemenin başarı oranı nedir?

2008 tarihli bir sistematik derlemede birleşik başarı oranı yüzde 77 bulundu. 2011 tarihli ileriye dönük bir çalışmada kök ucunun tamamen iyileşmesi yüzde 80 ile ilk tedavideki yüzde 83'e yakındı ve dişlerin yaklaşık yüzde 95'i 4 yıl sonra ağızdaydı. Kök ucunda büyük bir lezyon, akıntı yolu ya da delinme varsa oran düşüyor.

Yenileme mi, kök ucu ameliyatı mı daha iyi?

Kanıt sınırlı. Cochrane derlemesine göre ameliyat ilk yılda biraz daha iyi görünebiliyor, ama 4 yıllık izlemde sonuçlar benzer. Seçim çoğu zaman dişin yapısına bağlı: kanal üstten rahatça açılabiliyorsa yenileme, dişte uzun bir post ve yeni bir kuron varsa ameliyat öne çıkıyor.

Yenileme mi yaptırayım, çekip implant mı?

Kök sağlamsa ve üstte yeterli diş dokusu varsa önce dişi korumayı denemek mantıklı; başarısız olursa implant seçeneği yine durur. Kökte boyuna çatlak, onarılamayan delinme ya da ileri kemik kaybı varsa yenilemenin beklentisi düşük ve geçen süre kemik kaybettirebilir. 2007 tarihli bir derleme, implant üstü kuron ile ilk kanal tedavisi görmüş dişin uzun dönem ağızda kalma oranlarını benzer buldu; yenilenmiş dişler bu karşılaştırmaya dahil değildi.

Yenileme kaç seans sürer?

Dişin yapısına, eski dolgunun ve postun sökülmesinin ne kadar zor olduğuna ve enfeksiyonun durumuna göre değişir. Kanallara ilaç konup beklenmesi gerekiyorsa tedavi birden fazla seansa yayılır. NHS kanal tedavisinin genellikle 2 ya da daha fazla randevu gerektirdiğini yazıyor.

Yenileme ilk tedaviden daha mı ağrılı?

İşlem lokal anesteziyle yapılır. Sonrasında birkaç gün hassasiyet olabilir. Tedavi öncesinde şiddetli ağrı ya da şişlik varsa, seanslar arasında alevlenme olasılığı daha yüksek olabilir; bu durumda hekiminiz ağrı kontrolünü ayrıca planlar.

Kuronumu söküp yeniden yapmak gerekir mi?

Her zaman değil. Bazen kuronun içinden açılan bir delikle kanallara ulaşılabilir ve delik kapatılır. Kuronun kenarı açılmışsa, altında çürük varsa ya da kanallara kuron içinden güvenle ulaşılamıyorsa kuronun sökülüp yeniden yapılması gerekir. Uzun bir post varsa kök ucu ameliyatı alternatif olarak konuşulabilir.

Yenilenen diş ne kadar dayanır?

Kesin bir süre verilemez. Eastman çalışmasında yenilenen dişlerin 4 yıllık ağızda kalma oranı yaklaşık yüzde 95'ti. Dişin üstünde sağlam bir kuron olması, iki yanında komşu diş bulunması ve tedavi öncesi ağrının olmaması dişin uzun süre kalma şansını artıran etkenler arasındaydı.

Yenilemeden önce hekime neleri söylemeliyim?

Kanal tedavisinin ne zaman ve kimde yapıldığını, varsa eski röntgenlerinizi, ağrının ısırmakla mı kendiliğinden mi geldiğini, diş etinde kabarcık olup olmadığını, seanslar arasında şişlik yaşayıp yaşamadığınızı, diyabetiniz ya da kortizon kullanımınız olup olmadığını ve dişin daha önce kırılıp kırılmadığını söyleyin. Bu bilgilerin çoğu başarıyı etkileyen etkenler arasında.

Kaynaklar

İlgili sayfalar

Sonraki adım

Röntgeninizi gönderin, seçenekleri birlikte konuşalım.

Tomografinizi ya da panoramik röntgeninizi paylaşın; hangi seçeneğin sizin dişiniz için gerçekçi olduğunu 24 saat içinde yazalım.

Değerlendirme iste
Başvur