Protez takınca bulantı: neden olur, nasıl geçer?

Öğürme refleksi, yabancı bir cismin soluk borusuna kaçmasını önlemek için var olan koruyucu bir tepkidir. Dilin arka kısmında, yumuşak damakta ve boğazın arka duvarında bulunan sinir uçları buraya değen bir nesneyi algıladığında beyne sinyal gönderir ve kaslar kasılır. Bu refleks herkeste vardır; farkı yalnızca eşiğinin ne kadar düşük olduğudur. Protez de damağa değen, hareket eden bir nesne olduğu için bu bölgeyi doğrudan uyarır.

Yeni bir üst protez damağın tamamını ya da büyük bölümünü kapatır. Beyin daha önce hiç orada olmayan bir yüzeyle karşılaştığında bunu önce yabancı cisim olarak yorumlar ve öğürme refleksini tetikler. Bu, protezin kusurlu olduğu anlamına gelmez; sinir uçlarının yeni bir baskı ve dokunma paternine alışması zaman ister. Çoğu kişide bu alışma birkaç gün ile birkaç hafta içinde belirgin biçimde azalır, çünkü beyin sürekli tekrarlanan aynı uyaranı zamanla önemsiz olarak işaretlemeye başlar.

Bulantının haftalar sonra da sürmesinin en sık sebebi protezin arka kenarıdır. Üst protezin tutunması büyük ölçüde damağın arka sınırında oluşan hava geçirmez bir kapanmaya dayanır. Bu kenar gereğinden uzun, kalın ya da gevşekse, konuşurken ya da yutkunurken hafifçe kalkar ve tam olarak öğürme refleksinin tetiklendiği bölgeye, yumuşak damağa sürter. Alışkanlıkla azalması beklenen bir his değil, tekrar eden bir fiziksel temastır; bu yüzden zamanla geçmez, aksine yemek yerken ya da gülerken fark edilir hale gelir.

Arka kenarın gevşekliği çoğu zaman protezin oturduğu zeminle ilgilidir. Protez damağa tam yaslanmıyorsa ya da altındaki kemik zamanla küçülmüşse, arka kenar artık sabit bir kapanma oluşturmaz ve her hareketle biraz kalkıp iner. Bu kalkma hissedilir düzeyde küçük olabilir, ama refleksi tetiklemesi için büyük olması gerekmez; birkaç milimetrelik bir hareket bile yeterlidir. Bu tür bir bulantı protezle ilgili başka şikayetlerle, örneğin protezin öne doğru kaymasıyla birlikte görülür.

Kenarın kendisi de fazla uzun tasarlanmış olabilir. Protez, damağın hareketli bölümüne, yani yumuşak damağa doğru gereğinden fazla uzatılmışsa orası her yutkunmada gerilir ve protez kenarına sürtünür. Bu durumda protez sabit dursa bile bulantı sürer, çünkü sorun protezin hareketinde değil, kenarın konumundadır. Bu, klinikte kısaltmayla düzeltilen, net bir teknik sorundur.

Kaidenin damak bölgesindeki kalınlığı da rol oynar. Gereğinden kalın bırakılmış bir protez dilin arkasında normalden daha fazla yer kaplar ve dil sürekli bu fazlalıkla temas eder. Aynı şekilde çenelerin birbirine göre yüksekliği, yani kapanış yüksekliği yanlış ayarlanmışsa dil doğal duruşunu koruyamaz ve boğaza daha yakın durur. Her iki durumda da bulantı protezin varlığından değil, protezin hatalı bir ölçüsünden kaynaklanır.

Bulantının bir kısmı da protezle hiç ilgili olmayabilir. Diş hekimi korkusu ve genel kaygı, öğürme refleksinin eşiğini düşürür; aynı protez sakin bir günde hiç sorun çıkarmazken gergin bir günde çok daha kolay tetiklenebilir. Ağızdan nefes alma alışkanlığı, geniz akıntısı, mide asidinin boğaza kaçması ve ağız kuruluğu da refleksi kolaylaştıran etkenler arasındadır. Bu etkenlerin protezle üst üste bindiği kişilerde bulantı hem daha sık hem daha şiddetli yaşanır.

Bu ayrımı protezin ağızdaki konumuna ve bulantının ne zaman ortaya çıktığına bakarak yapıyoruz. Aşağıdaki listeler durumunuzu tanımanıza yardımcı olsun diye; kesin karar muayeneden sonra veriliyor.

Aşağıdaki sıra çoğu zaman tek randevuda tamamlanır. Amaç, bulantının alışkanlıkla mı yoksa protezin bir bölümüyle mi ilgili olduğunu net biçimde ayırmaktır.

1. 1

   Bulantının zamanlaması konuşulur

   Ne zaman başladığı, hangi anlarda tetiklendiği, protez çıkınca geçip geçmediği ve gün içinde değişip değişmediği sorulur. Bu bilgi tek başına sebebi büyük ölçüde daraltır.

2. 2

   Protez ağza takılı hâlde kontrol edilir

   Arka kenarın konumu, yumuşak damakla ilişkisi ve konuşurken ya da yutkunurken kalkıp kalkmadığı gözlenir. Kaidenin damak bölgesindeki kalınlığı da değerlendirilir.

3. 3

   Fazla uzun ya da kalın bölge işaretlenir

   Özel bir işaretleme macunuyla protezden yalnızca gereken kadar alınacak bölge belirlenir. Bu, tahmine değil doğrudan ölçüme dayanan bir adımdır.

4. 4

   Kenar kısaltılır ya da inceltilir

   İşaretlenen bölge küçük adımlarla kısaltılır ve her adımda protez yeniden denenir. Amaç, tutuşu bozmadan yumuşak damakla temasın azaltılmasıdır.

5. 5

   Gerekiyorsa besleme ya da yeniden tasarım

   Sorun kenardan değil genel gevşeklikten kaynaklanıyorsa protez beslenir. Kalınlık sorunu varsa kaide inceltilir ya da yeni bir protez planlanır.

6. 6

   Kontrol

   Birkaç gün sonra bulantının azalıp azalmadığı değerlendirilir. Azalmadıysa ek ayar yapılır ya da farklı bir tasarım konuşulur.

Aşağıdakiler birbirinin rakibi değil, sebebe göre seçilen adımlar. Bazıları evde deneyebileceğiniz alıştırmalar, bazıları klinik müdahale gerektirir.

Bunları, hangi durumun kendiliğinden geçmeyeceğini bilesiniz diye yazıyoruz.

Aşağıdaki akış kenar ayarıyla biten yol için geçerli. Damağı açık bırakan bir seçeneğe geçildiyse süreç farklıdır.

1. Aynı gün

   Kenar kısaltıldıktan hemen sonra protez yeniden denenir. Bulantı genellikle o anda belirgin biçimde azalır ya da tamamen kesilir.

2. İlk birkaç gün

   Yumuşak damak bölgesindeki hassasiyet birkaç gün içinde geriler. Bu dönemde ağızdan nefes almaktan kaçının ve yemeklerinizi sakin, yavaş tempoda yiyin.

3. Birinci hafta

   Bulantı tamamen geçmediyse ama belirgin biçimde azaldıysa bu olumlu bir seyirdir. Hâlâ aynı şiddetteyse ek bir ayar için kontrole gelin.

4. Damağı açık bırakan seçeneğe geçildiyse: üç klinik gün

   Uyguladığımız protokolde ilk gün tomografi, implantlar, dijital ölçü ve ilk prova dişleri; ikinci gün provalar ve final renk seçimi; üçüncü gün final dişlerin sabitlenmesiyle tamamlanır. Damak baştan kapanmadığı için bu yolda bulantı tetikleyicisi zaten oluşmaz.