Takma diş (hareketli protez): kimlere yapılır, alışmak ne kadar sürer?

Takma diş, diş hekimliğindeki adıyla hareketli protez, diş eti renginde bir kaideye yerleştirilmiş yapay dişlerdir. Kaide doğrudan diş etine oturur. Köprü ya da implant üstü diş gibi yerine sabitlenmez; temizlik için ve gece çıkarılır. Tüm dişler eksikse tam protez (halk arasında damak protez ya da total protez), ağızda hâlâ diş varsa bölümlü protez yapılır.

Tam protezi yerinde tutan şey bir vida ya da kanca değildir. Protez, çene kemiğinin üzerindeki diş eti sırtına ne kadar iyi uyuyorsa o kadar iyi tutar; arada kalan ince tükürük tabakası ve üst çenede damağın altında oluşan emme etkisi bu tutuşu tamamlar. Üst tam protezin alttakinden genellikle daha iyi tutmasının sebebi budur: alt çenede yaslanacak geniş bir damak yoktur ve dil ile yanak protezi sürekli hareket ettirir.

Bölümlü protez ise kalan dişlere tutunur. Akrilik kancalı protez hızlı yapılır ve sonradan diş eklemek kolaydır, ama daha kalındır; bu yüzden sık olarak geçiş dönemi protezi olarak kullanılır. Metal iskeletli protez ince bir metal kaide üzerine kurulur, daha hafif ve daha az hacimlidir, ama tutunacağı sağlam dişler gerektirir. Esnek protez bükülebilir bir plastikten yapılır, kalan dişlerin çevresini sararak tutunur ve çoğu zaman damağı kapatmaz.

Bir de hemen takılan protez var. Dişlerin çekilmesi gerekiyorsa ölçü çekimden önce alınır ve protez çekim günü takılır; böylece dişsiz bir dönem yaşanmaz. Ancak çekimden sonraki aylarda diş eti ve altındaki kemik hızla şekil değiştirdiği için bu protez kısa sürede gevşer. Hemen takılan protezin ilk yıl içinde beslenmesi ya da yenilenmesi bu yüzden çoğu zaman planın baştan bir parçasıdır.

İyi yapılmış ve bakımı düzenli yapılan bir takma diş gülüşü, dudak desteğini, konuşmayı ve çiğnemeyi büyük ölçüde geri getirir; pek çok insan yıllarca rahatça kullanır. Sınırlarını baştan bilmek ise alışmayı kolaylaştırır. Çiğneme kuvveti doğal dişlerinkine ulaşmaz ve çok sert ya da yapışkan yiyecekler zor olabilir. Damağı kaplayan üst protez tat ve sıcaklık algısını bir miktar azaltabilir. Protez, altındaki kemiğin yıllar içinde yavaşça küçülmesini de durdurmaz; bu yüzden zamanla ayar ve besleme gerekir.

Takma diş için bir yaş sınırı yoktur. 'Kaç yaşında takılır' sorusunun cevabı yaş değil, kaç dişin ve hangi dişlerin kaybedildiğidir. Kazayla ya da hastalıkla dişlerini kaybetmiş genç bir yetişkine de bölümlü protez yapılabilir; ileri yaşta ise genel sağlık ve protezi takıp çıkarma becerisi kararın parçası olur.

Karar yaşa göre değil; kalan dişlere, çene kemiğine, genel sağlığa ve sizin beklentinize göre verilir. İkinci liste takma dişin yapılamayacağı anlamına gelmez, daha dikkatli planlanması gereken durumları gösterir.

Aşağıdaki sıra klasik tam protez için geçerli; bölümlü protezde kalan dişlerin hazırlığı ve metal iskeletin provası araya girer. Randevu sayısı ve toplam süre çekim gerekip gerekmediğine göre değişir, çoğu zaman birkaç haftaya yayılır.

1. 1

   Muayene ve röntgen

   Kalan dişler, diş eti sağlığı, kemik sırtının yüksekliği ve ağızdaki yaralar değerlendirilir. Çekilmesi ya da tedavi edilmesi gereken dişler bu aşamada belirlenir; bölümlü protez yapılacaksa tutunacağı dişlerin sağlıklı olması gerekir.

2. 2

   Ölçü

   Önce hazır bir kaşıkla ilk ölçü alınır. Bundan ağzınıza özel bir kaşık hazırlanır ve kenarların nereye kadar uzanacağını belirleyen ikinci, daha hassas ölçü onunla alınır. Protezin iyi tutması büyük ölçüde bu ölçüye bağlıdır.

3. 3

   Kapanış ve dişlerin seçimi

   Alt ve üst çenenin birbirine göre konumu ve yüzün alt bölümünün yüksekliği kaydedilir. Dişlerin biçimi, boyu ve rengi yüzünüze göre seçilir; doğal dişlerinizin göründüğü eski fotoğraflar bu aşamada işe yarar.

4. 4

   Prova

   Dişler önce mum bir kaide üzerine dizilir ve ağzınızda denenir. Görünüm, dudak desteği, konuşma ve kapanış kontrol edilir. Değişiklik istemenin en kolay zamanı budur; protez bitirildikten sonra diş dizilimini değiştirmek çok daha zordur.

5. 5

   Teslim

   Bitmiş protez takılır; fazla basan noktalar ve dişlerin birbirine teması kontrol edilir. Protezi nasıl takıp çıkaracağınız, nasıl temizleyeceğiniz ve ilk günlerde nelere dikkat edeceğiniz anlatılır.

6. 6

   İlk kontroller

   İlk birkaç gün içinde ve ilk haftanın sonunda kontrol planlanır. Yeni bir protezde birkaç noktanın hafifçe düzeltilmesi olağandır; bu randevular atlanmamalıdır.

Aşağıdakiler takma dişin rakibi değil. Her birinin uygun olduğu ağız farklı; kararı kalan dişler, kemiğin durumu, genel sağlık ve sizin önceliğiniz belirler.

Bunları takma dişi kötülemek için değil, erken fark edildiğinde çoğu kolayca çözülebildiği için yazıyoruz.

Süreler kişiden kişiye değişir. İlk protezini takan biriyle yıllardır protez kullanan birinin yeni protezine alışması aynı hızda olmaz; alt protez de genellikle üsttekinden daha uzun sürer.

1. İlk günler

   Ağzınızda bir doluluk hissi olur, tükürük artar ve bazı sesler, özellikle s, ş ve z farklı çıkar. Yumuşak yiyeceklerle başlayın, küçük lokmalar alın ve iki tarafla birlikte çiğneyin. Yüksek sesle okumak konuşmayı hızla toparlar.

2. İlk hafta

   Birkaç noktada hassasiyet ya da küçük yaralar çıkabilir. Bunlar alışmanın değil, düzeltilmesi gereken noktaların işaretidir; kontrolü beklemeden hekiminize söyleyin. Acı izin veriyorsa protezi randevudan birkaç saat önce takın ki vuran nokta görülebilsin.

3. İkinci ile dördüncü hafta arası

   Tükürük normale döner, konuşma çoğu kişide belirgin biçimde düzelir. Alt protezi dil ve yanak kaslarıyla yerinde tutmayı zamanla öğrenirsiniz. Yiyecekleri yavaş yavaş çeşitlendirin; çok sert ve yapışkan olanları sona bırakın.

4. İlk aylar ve sonrası

   Hemen takılan protezde diş eti küçüldükçe boşluk açılır ve ilk yıl içinde besleme gerekebilir. Sonrasında düzenli kontrollerle uyum takip edilir. Protezler çoğu zaman beş ile sekiz yıl arasında yenilenmeye ihtiyaç duyar.