Protez kırıldı: ne yapmalı, yapıştırılır mı?

Protezin kaidesi sert görünse de aslında gevrek bir akrilikten yapılır. Bu malzeme çiğneme yükünü uzun yıllar taşıyacak kadar dayanıklıdır, ama ani bir darbeye karşı dirençli değildir. Yere düşmek, lavabonun kenarına çarpmak ya da sert bir lokmayı beklenmedik bir açıyla ısırmak, akriliğin kaldırabileceğinin üzerinde bir kuvveti tek noktada yoğunlaştırır ve orası kırılır. Metal ya da kompozit değil; cam kadar gevrek olmasa da benzer şekilde ani bir darbede kırılan bir malzemedir.

Üst protezlerde en sık kırılan yer damağın ortasıdır. Sebebi yapısaldır: üst protezin kaidesi burada ince bir plakadan ibarettir ve ağız içinde damak kemerinin ya da damağın ortasındaki kemik çıkıntısının bulunduğu bölgede kalınlık daha da azalır. Protez düştüğünde ya da öne doğru bir darbe aldığında kuvvet çoğu zaman tam bu çizgide yoğunlaşır ve düz, ortadan geçen bir çatlak oluşur. Alt protezlerde ise kırık daha çok at nalı biçimindeki kaidenin en dar noktasında, köpek dişi hizasında görülür.

Bazı kırıklar bir anda değil, yıllar içinde birikerek oluşur. Protez her çiğnemede hafifçe bükülür, özellikle altındaki zemin artık tam oturmuyorsa bu bükülme daha da belirgin hale gelir. Akrilikte bu tekrarlayan bükülme, tıpkı sürekli bükülen bir telin bir gün kırılması gibi, gözle görünmeyen mikro çatlaklar biriktirir. Yıllarca sorunsuz kullanılan bir protezin aniden, özel bir darbe olmadan kırılması genellikle bu birikimin sonucudur; düşme değil, yıpranmadır.

Kırığın her zaman kaidede olması gerekmez. Tek bir diş, protezin gövdesinden ayrılabilir. Bunun bir sebebi imalat sırasında o dişin kaideye yeterince sağlam bağlanmamış olmasıdır; diğer bir sebebi ise o dişin üzerine sürekli yoğunlaşan bir kuvvettir, örneğin karşı çenede tek bir doğal dişin protez dişiyle sürekli temas etmesi ya da diş gıcırdatma alışkanlığı. Bu tür kırıklar kaide sağlamken bile olabilir ve genellikle kaide kırıklarından daha kolay onarılır.

Aynı protezin tekrar tekrar kırılması ayrı bir tabloya işaret eder. Diş çekildikten sonra altındaki kemik yavaşça küçülür ve protez zamanla oturduğu zemini kaybeder. Zemini kaybeden protez artık sabit durmaz, çiğnerken sallanır ve bu sallanma her ısırışta kaideyi normalden fazla büker. Yani ilk kırık bir kaza olabilir, ama aynı protez birkaç ay içinde ikinci kez kırılıyorsa mesele artık akriliğin dayanıklılığı değil, protezin altındaki zeminin değişmiş olmasıdır. Bu ayrımı gözden kaçırıp protezi defalarca tamir ettirmek, asıl sorunu her seferinde ötelemek anlamına gelir.

Bazı alışkanlıklar kırılma riskini doğrudan artırır. Buz çiğnemek, kalem ya da tırnak ısırmak, sert kabuklu yemişleri protezle kırmaya çalışmak, protezi çıkarırken düşürmek ya da sert bir zemine bırakmak akrilikte yorulmayı hızlandırır. Diş gıcırdatma ve sıkma alışkanlığı olan kişilerde kırıklar daha sık görülür, çünkü protez üzerindeki yük hem daha büyük hem daha uzun süreli olur.

Protezin yaşı da bir faktördür. Akrilik yıllar içinde nem alıp vererek küçük ölçüde renk ve yapı değiştirir, tükürükte ve gıdalarda bulunan asitlerden etkilenir ve zamanla ilk günkü esnekliğini kaybeder. On yılı geçmiş bir protez, iki yaşındaki bir protezle aynı darbeye aynı tepkiyi vermez. Bu yüzden eski bir protezde görülen kırık, yalnızca o darbenin şiddetiyle değil, protezin yaşıyla da ilgilidir.

Bu ayrımı protezi elimize alıp kırığın şeklini ve ağza uyumunu gördükten sonra yapıyoruz. Aşağıdaki listeler durumunuzu tanımanıza yardımcı olsun diye; kesin karar muayeneden sonra veriliyor.

Aşağıdaki sıra çoğu zaman tek randevuda tamamlanır. Amaç yalnızca kırığı kapatmak değil, neden kırıldığını anlayıp tekrarını önlemektir.

1. 1

   Parçaları toplayın, fotoğrafını gönderin

   Kırığın tüm parçalarını, kayıp bir parça yoksa, temiz bir kap içinde saklayın. Mümkünse protezin fotoğrafını formdan gönderin; kırığın türünü ve tamirin mümkün olup olmadığını önceden değerlendirebiliriz.

2. 2

   Protezin hikâyesi konuşulur

   Protezin kaç yıllık olduğu, daha önce kırılıp kırılmadığı, ne zaman ve nasıl kırıldığı doğrudan karara girer. İlk kez kırılan iki yıllık bir protez ile üçüncü kez kırılan on yıllık bir protez aynı tabloyu anlatmaz.

3. 3

   Kırık incelenir

   Çatlağın düz mü yoksa parçalı mı olduğuna, parçaların birbirine tam oturup oturmadığına ve kaide dışında bir dişin etkilenip etkilenmediğine bakılır. Bu inceleme tamirin mi yoksa yeni protezin mi doğru olduğunu belirler.

4. 4

   Ağız içi ve zemin değerlendirilir

   Protez ağza takılarak sallanıp sallanmadığına, kemik sırtının elle hissedilen yüksekliğine ve yara izlerine bakılır. Tekrarlayan kırıklarda bu adım tamirden daha önemlidir.

5. 5

   Tamir mi yeni protez mi kararı

   Tek seferlik, temiz bir kırıksa ve zemin sorunu yoksa tamir önerilir. Zemin sorunu varsa ya da kırık parçalı ise yeni protez, gerekiyorsa implant destekli seçeneklerle birlikte konuşulur.

6. 6

   Onarım ya da yeni protez uygulanır

   Basit bir tamir aynı gün, laboratuvar gerektiren bir güçlendirme birkaç saat ile bir gün içinde tamamlanır. Yeni protez kararı verildiyse ölçü alma ve deneme aşamaları başlar.

Aşağıdakiler kırığın türüne ve tekrarlama sıklığına göre seçilir. Sıra en az müdahaleliden en kalıcıya doğru gidiyor.

Bunları, beklemenin neden işleri zorlaştırdığını görmeniz için yazıyoruz.

Aşağıdaki akış hem basit tamirle biten yol hem de yeni protez ya da sabit dişlere geçilen yol için geçerli. Hangisinde olduğunuz muayeneden sonra belli olur.

1. Basit tamir yapıldıysa: aynı gün

   Tek bir diş yeniden bağlandıysa ya da küçük bir çatlak güçlendirildiyse protez aynı gün ya da birkaç saat içinde teslim edilir. Kullanmaya hemen devam edebilirsiniz.

2. Laboratuvar tamiri yapıldıysa: bir gün

   Kaide kırığının hizalanıp güçlendirilmesi laboratuvar işlemi gerektirir. Bu sürede yedek protezimiz varsa onu kullanabilirsiniz; yoksa yumuşak gıdalarla idare etmeniz gerekebilir.

3. Yeni protez yapıldıysa: iki ile üç hafta

   Ölçü, deneme ve teslim aşamaları birkaç randevuya yayılır. Yeni protezle konuşma ve çiğneme ilk günlerde farklı gelir, iki hafta içinde yerine oturur.

4. Sabit dişlere geçildiyse: üç klinik gün

   Uyguladığımız protokolde ilk gün tomografi, implantlar, dijital ölçü ve ilk prova dişleri; ikinci gün provalar ve final renk seçimi; üçüncü gün final dişlerin sabitlenmesiyle tamamlanır. Sonrasında akrilik bir kaide taşımadığınız için kırılma riski bu haliyle ortadan kalkar.