Tansiyon ya da sara ilacından sonra diş etim büyüdü: ne yapmalıyım?

İlaca bağlı diş eti büyümesi, diş etinin bağ dokusunda kollajen denen yapı lifinin birikmesiyle oluşur. Tıp dilinde 'ilaca bağlı diş eti büyümesi' ya da 'gingival hiperplazi' denir. Bir tümör ya da enfeksiyon değildir; dokunun bir ilaca verdiği yan tepkidir.

Üç ilaç grubu öne çıkar. Birincisi kalsiyum kanal blokerleri: tansiyon ve göğüs ağrısı (anjina) için kullanılan nifedipin, amlodipin, diltiazem, verapamil ve felodipin bu gruptadır. İkincisi sara (epilepsi) ilacı fenitoin. Üçüncüsü organ nakli sonrası ve bazı bağışıklık hastalıklarında kullanılan siklosporin. Aynı gruptan takrolimus da büyüme yapabilir, ancak daha seyrek ve daha hafif.

Mekanizma tam çözülmüş değil; bir derleme bu ilaçların hepsi için ortak bir açıklama öneriyor, ama bu henüz kanıtlanmış değil, bir hipotez. Bu ilaçların hepsi hücre zarındaki iyon geçişini etkiler. Diş eti hücrelerine folik asit girişi azalır, kollajeni parçalayan enzim yeterince etkinleşmez. Sonuçta doku kollajen üretmeye devam eder ama eskisini yıkamaz; diş eti kalınlaşır.

Herkeste olmaz. Aynı ilacı aynı dozda kullanan iki kişiden birinde diş eti büyür, diğerinde hiçbir değişiklik olmaz. Derlemelerde sayılan risk etkenleri: genetik yatkınlık, erkek cinsiyet, genç yaş, yüksek doz, birden fazla tetikleyici ilacın birlikte kullanılması ve hepsinden önemlisi diş yüzeyindeki bakteri plağı ile diş eti iltihabı. Plak, büyümenin hem başlangıcında hem şiddetinde payı en çok olan, sizin değiştirebileceğiniz etken.

Sıklık çalışmadan çalışmaya çok değişiyor. Bir derleme fenitoin, nifedipin ve siklosporin kullananların yaklaşık yarısında büyüme bildiriyor; kalsiyum kanal blokerlerinin geneli için verilen aralık yüzde 10 ile 20 arası, nifedipin için yüzde 15 ile 85 arası. Türkiye'de yapılan bir çalışmada en az iki yıldır tansiyon ilacı kullanan 131 hastada büyüme amlodipin grubunda yüzde 31,8, lerkanidipin grubunda yüzde 13,3, benidipin grubunda yüzde 7,1 oranında görüldü. Aynı çalışmada ilaç grupları arasındaki genel fark istatistiksel olarak anlamlı çıkmadı, amlodipin dozu ile büyüme arasında ise ilişki bulundu. Bu sayılar küçük ve farklı gruplardan geliyor; kendi riskinizi değil, sorunun seyrek olmadığını gösteriyor.

Organ nakli olmuş kişilerde iki grup bir araya gelebilir: hem siklosporin hem tansiyon için kalsiyum kanal blokeri. Bir derlemede bu birlikteliğin büyüme riskini yalnız siklosporine göre yaklaşık iki katına çıkardığı aktarılıyor (yüzde 51,9'a karşı yüzde 25).

Büyüme kendi başına ağrı yapmaz, ama sonuçları vardır. Kalınlaşan diş eti dişin yüzeyinde yalancı bir cep oluşturur; fırça buraya ulaşamaz, plak birikir, iltihap büyümeyi daha da artırır. İleri olgularda konuşma, çiğneme ve ağız temizliği zorlaşır; derlemeler ağrı ve diş kaybına kadar giden tablolar bildiriyor.

Kesin ayrımı diş hekimi muayeneyle, gerekirse doku örneğiyle koyar. Aşağıdaki işaretler hangi yöne bakılması gerektiğini anlamanıza yardım eder. İkinci listedeki bir işaret varsa bekletmeyin.

İlaca bağlı büyümenin tedavisi iki hekimin birlikte çalışmasını gerektirir: diş hekimi ve ilacı yazan doktor (kardiyolog, nörolog, nefrolog ya da nakil ekibi). Aşağıdaki sıra en az müdahaleyle en çok sonucu almaya göre kurulu.

1. 1

   İlaç listesini eksiksiz götürün

   Kullandığınız bütün ilaçların adını ve dozunu yazın, ne zamandan beri kullandığınızı ekleyin. Tansiyon ilacı, sara ilacı, nakil ilacı ve idrar söktürücü özellikle önemli. Büyümenin ilaca başladıktan ne kadar sonra fark edildiği tanıya yardımcı olur.

2. 2

   Diş hekimi muayenesi ve ayırıcı tanı

   Hekim büyümenin dağılımına, rengine, kıvamına bakar; cep derinliğini ölçer, gerekirse röntgen çeker. Tipik olmayan, tek taraflı ya da hızlı büyüyen bir doku varsa örnek alınabilir. Kan hastalığı şüphesi varsa kan sayımı istenir.

3. 3

   Plak ve taş temizliği

   Tedavinin ilk ve en etkili adımı. Diş taşı ve plak temizlenir, gerekirse cep içine kadar inilir. Büyümenin bir kısmı iltihaptan kaynaklandığı için yalnız bu adımla bile doku belirgin incelir. Fırçalama ve ara yüz temizliği size bu aşamada gösterilir.

4. 4

   İlacı yazan doktorla görüşme

   Diş hekiminden kısa bir not alın: hangi ilaçtan şüphelenildiğini ve büyümenin derecesini yazsın. Doktorunuz aynı amaca hizmet eden, büyüme yapma eğilimi daha düşük bir seçeneğe geçmeyi ya da dozu azaltmayı değerlendirebilir. Bu karar tamamen onundur; tansiyon, nöbet ya da organ reddi riski diş etinden önce gelir.

5. 5

   Değişiklik sonrası izlem

   İlaç değiştirildiğinde ve plak kontrol altına alındığında bir derlemede tam düzelmenin 1 ile 8 hafta içinde beklenebileceği belirtiliyor. Siklosporinden takrolimusa geçilen dört hastalık küçük bir seride dördünde de belirgin gerileme oldu, ama yalnız birinde tam düzelme görüldü. Yani değişiklik çoğu zaman yeterli, her zaman değil.

6. 6

   Kalan doku için cerrahi

   Temizlik ve ilaç değişikliğinden sonra hâlâ temizliği engelleyen ya da görünüşü bozan fazla doku varsa diş eti kesisi (gingivektomi) ya da flep cerrahisi yapılır. İlaca devam eden kişilerde cerrahiden sonra büyüme tekrar edebilir; bu yüzden cerrahi genellikle son adımdır.

Bu seçenekler birbirine rakip değil, genellikle sırayla uygulanır. Hangisinde durulacağını büyümenin derecesi ve ilacın değiştirilip değiştirilemeyeceği belirler.

İlaca bağlı büyümede en pahalı hatalar ilaçla ilgili kararların yanlış kişi tarafından verilmesinden çıkıyor.

Aşağıdaki akış, temizlikle başlayan ve gerekirse ilaç değişikliği ile cerrahiye uzanan bir yol için genel bir çerçevedir. Süreler kişiye göre değişir.

1. Temizlikten sonraki günler

   Diş eti hassas olabilir, fırçalarken kanama ilk günlerde artmış gibi görünebilir. İltihaplı doku incelmeye başladıkça kanama azalır.

2. İlk haftalar

   Büyümenin iltihaba bağlı kısmı geriler, diş eti sıkılaşır. Fibröz, yani sert ve lifli kısım ise temizlikle pek değişmez. Fenitoin ve nifedipine bağlı büyümeler daha lifli, siklosporine bağlı olanlar daha iltihaplı olma eğiliminde.

3. İlaç değişikliğinden sonraki 1–8 hafta

   Doktorunuz ilacı değiştirdiyse ve plak kontrolü iyiyse belirgin gerileme bu aralıkta beklenir. Gerileme yavaş ya da kısmi kalabilir.

4. Cerrahi sonrası iyileşme

   Kesi yapıldıysa yüzey birkaç hafta içinde kapanır. İlaca devam ediliyorsa bu dönemden itibaren düzenli kontrol, tekrarı erken yakalamanın tek yoludur.

İlaca bağlı büyümede tek bir işlem yok; kapsam aşağıdaki etkenlere göre değişir.

Büyümenin yaygınlığı

Birkaç diş arasında sınırlı kalmış bir büyüme ile iki çenenin tamamını saran bir büyüme aynı tedaviye girmez.

İltihap ve diş taşı miktarı

Taş ve cep derinliği arttıkça temizlik birden fazla seansa ve cep içi temizliğe yayılır.

İlacın değiştirilip değiştirilemediği

İlaç değiştirilebiliyorsa cerrahi çoğu zaman gerekmez; değiştirilemiyorsa daha sık bakım ve tekrar eden işlemler hesaba girer.

Cerrahi gerekip gerekmediği ve yöntem

Bistüri, lazer ya da flep cerrahisi; kaç bölgenin yapılacağı ve kaç seansa bölüneceği kapsamı belirler.