کمبود B12 و آهن در دهان چه نشانه‌هایی دارد؟

سطح بالایی زبان با هزاران برجستگی کوچک به نام پاپیلا پوشیده شده است؛ همین‌ها به زبان بافت زبر و رنگ مات آن را می‌دهند. این بافت مدام نو می‌شود و برای نو شدن به ویتامین B12، فولات و آهن نیاز دارد. MSD Manuals می‌نویسد B12 همراه با فولات برای ساختن DNA سلول‌ها لازم است. در کمبود، پاپیلاها نازک می‌شوند و از بین می‌روند و زبان نمایی براق، قرمز و صاف پیدا می‌کند؛ به این وضعیت گلوسیت آتروفیک می‌گویند. یک مقاله مروری از لهستان در سال ۲۰۲۶ تأکید می‌کند که کمبودهای تغذیه‌ای ممکن است پیش از بروز نشانه‌های دیگر بر مخاط دهان اثر بگذارند و به همین دلیل دهان جایگاه مهمی برای تشخیص زودهنگام است.

NHS در میان نشانه‌های کمبود B12 یا فولات، در کنار خستگی شدید و کمبود انرژی، از زبان دردناک و قرمز، زخم‌های دهان، مورمور شدن، ضعف عضلانی، مشکلات بینایی و دشواری در حافظه و فکر کردن نام می‌برد. همان صفحه صراحتاً می‌گوید برخی از این مشکلات ممکن است بدون کم‌خونی (آنمی) هم دیده شوند. در کم‌خونی فقر آهن، NHS در میان نشانه‌های کمتر شایع از درد زبان، مزه عجیب خوراکی‌ها، دشواری در بلعیدن، زخم‌های دردناک گوشه دهان، ناخن‌های قاشقی‌شکل و میل به خوردن چیزهای غیرخوراکی مانند یخ یا کاغذ نام می‌برد.

اینکه کمبود بدون کم‌خونی در دهان دیده می‌شود با ارقام هم نشان داده شده است. در پژوهشی در چین که ۲۳۶ بیمار مبتلا به گلوسیت آتروفیک را با ۲۰۸ فرد سالم هم‌سن و هم‌جنس مقایسه کرد، در ۶۸٫۲۲٪ بیماران کمبود B12 و در ۱۳٫۹۸٪ کمبود فریتین یافت شد؛ اما کم‌خونی فقط در ۲۱٫۶۱٪ بود. یعنی بیشتر این بیماران کم‌خونی نداشتند و شمارش خون به‌تنهایی برای یافتن کمبود کافی نبود. در بیمارانی که زبانشان کاملاً صاف شده بود و آتروفی بیش از نیمی از سطح زبان را پوشانده بود، کمبود B12 و کم‌خونی شایع‌تر بود؛ بیماران دچار کمبود B12 به مکمل پاسخ خوبی دادند.

نشانه‌های دهانی کمبود را در چارچوب کم‌خونی هم خبر می‌دهند. در پژوهشی در مراکش که ۳۴ بیمار مبتلا به کمبود B12 ناشی از یک بیماری ایمنی که مخاط معده را هدف می‌گیرد (کم‌خونی پرنیشیوز) به‌صورت گذشته‌نگر بررسی شدند، ۸۵٫۳٪ بیماران کم‌خونی و ۵۵٫۹٪ نشانه دهانی داشتند؛ در ۱۹ بیماری که نشانه دهانی داشتند، شایع‌ترین موارد گلوسیت آتروفیک (۷ بیمار) و سوزش دهان (۲ بیمار) بود. نویسندگان یادآوری می‌کنند که این تغییرات دهانی ممکن است بدون کم‌خونی علامت‌دار هم دیده شوند و دندان‌پزشک ممکن است در تشخیص نقش داشته باشد.

جنبه موذیانه کمبود B12 زمان‌بندی آن است. MSD می‌نویسد بدن B12 را بیشتر در کبد ذخیره می‌کند، وقتی دریافت آن قطع شود تمام شدن این ذخیره‌ها معمولاً ۳ تا ۵ سال طول می‌کشد و کم‌خونی ممکن است تا ۳ تا ۵ سال پس از شروع کمبود ایجاد نشود. کسی که رژیم وگان را شروع کرده، جراحی معده انجام داده یا سال‌هاست همان دارو را مصرف می‌کند، ممکن است تغییر زبانش را با این تغییر مرتبط نداند، چون سال‌ها فاصله در میان است.

شایع‌ترین علت کمبود، تغذیه ناکافی نیست، مشکل جذب است. MSD می‌نویسد B12 با پروتئینی که در معده تولید می‌شود (فاکتور داخلی) ترکیب می‌شود و در انتهای روده باریک جذب می‌شود؛ در میان علت‌هایی که جذب را مختل می‌کنند، داروهای کاهنده اسید معده (آنتی‌اسیدها)، متفورمینی که در دیابت مصرف می‌شود، بیماری سلیاک، جراحی‌های کاهش وزن و کاهش اسید معده در سالمندی را برمی‌شمارد. NHS هم داروهای صرع و داروهای معده‌ای به نام مهارکننده‌های پمپ پروتون را در میان داروهایی می‌آورد که بر جذب B12 اثر می‌گذارند. به گفته NHS، کمبود B12 و فولات در سن ۷۵ سال و بالاتر تقریباً یک نفر از هر ۱۰ نفر و در سنین ۶۵ تا ۷۴ سال یک نفر از هر ۲۰ نفر را درگیر می‌کند.

در کمبود آهن اما پرسش اصلی علت است. NHS می‌نویسد کم‌خونی فقر آهن بیشتر به‌خاطر از دست دادن خون یا بارداری است و اگر علت معلوم نباشد، پزشک ممکن است آزمایش‌های بیشتری مانند آزمایش خون مخفی در مدفوع درخواست کند یا به متخصص ارجاع دهد. یعنی ترک گوشه دهان یا زبان دردناک، نقطه شروع پرسیدن این است که چرا آهن کم شده، نه نقطه شروع خوردن قرص آهن. NHS خونریزی معده و روده را هم در میان علت‌های شایع می‌آورد: مسکن‌هایی مانند ایبوپروفن و آسپرین، زخم معده، التهاب مری یا روده، بواسیر و به‌ندرت سرطان معده یا روده. در کسی که قاعدگی ندارد، این احتمال‌ها باید با پزشک در میان گذاشته شود.

آفت‌ها بحث‌برانگیزترین بخش این موضوع هستند. در یک پژوهش دوسوکور در اسرائیل با ۵۸ شرکت‌کننده مبتلا به آفت عودکننده، در کسانی که ۶ ماه هر روز ۱٬۰۰۰ میکروگرم B12 زیر زبان مصرف کردند، مدت حمله‌های آفت، تعداد زخم‌ها و درد در ماه‌های ۵ و ۶ به‌طور معناداری نسبت به دارونما کمتر شد؛ این اثر مستقل از سطح اولیه B12 خون بود. در مقابل، در پژوهش دوسوکور دیگری در آمریکا با ۱۶۰ نفر، مولتی‌ویتامینی که ویتامین‌ها را به مقدار توصیه‌شده روزانه داشت، در طول یک سال تعداد یا مدت حمله‌های آفت را تغییر نداد و نویسندگان گفتند مولتی‌ویتامین نباید به‌طور معمول توصیه شود. پژوهش نخست کوچک است؛ نباید نتیجه آن را قاعده درمانی قطعی خواند.

در وضعیت‌های فهرست اول منطقی است که از پزشک خانواده یا دندان‌پزشکتان آزمایش خون بخواهید؛ این‌ها فوری نیستند اما نباید نادیده گرفته شوند. اگر یکی از موارد فهرست دوم را دارید، بدون تأخیر به پزشک مراجعه کنید.

ترتیب زیر مسیری را نشان می‌دهد که از نشانه دهانی شروع می‌شود و به یافتن علت می‌رسد. کسی که آزمایش‌ها را درخواست می‌کند پزشک خانواده شماست؛ دندان‌پزشکتان هم می‌تواند یافته دهانی را کتبی به او منتقل کند.

1. 1

   یافته دهانی را ثبت کنید

   از زبان، آفت‌ها یا ترک گوشه دهانتان عکس بگیرید؛ برای آفت‌ها یادداشت کنید سالی چند بار ظاهر می‌شوند و چند روز طول می‌کشند. اگر دندان‌پزشکتان گلوسیت آتروفیک یا آفت عودکننده دیده، از او بخواهید آن را بنویسد.

2. 2

   به شمارش خون بسنده نکنید

   علاوه بر شمارش کامل خون، سطح B12، فولات و فریتین را هم بخواهید. MSD می‌نویسد کمبود B12 بیشتر وقتی به ذهن می‌رسد که در شمارش خون گلبول‌های قرمز درشت دیده شود؛ اما پژوهشی که نشان داد بیشتر بیماران گلوسیت آتروفیک کم‌خونی ندارند، می‌گوید این سرنخ ممکن است از دست برود.

3. 3

   داروها و رژیم غذایی‌تان را بگویید

   سابقه مصرف متفورمین، داروهای معده، داروهای صرع، رژیم وگان یا محدود، جراحی معده یا کاهش وزن، سلیاک و بیماری التهابی روده را جداگانه به پزشک بگویید. MSD مصرف مکرر گاز خنده (نیتروس اکساید) را هم در میان علت‌ها می‌آورد.

4. 4

   اگر کمبود پیدا شد، علتش را بپرسید

   MSD می‌نویسد در کمبود B12، در افراد جوان‌تر برای یافتن علت آزمایش‌های بیشتری و گاهی برای دیدن وضعیت سلول‌های معده آندوسکوپی انجام می‌شود. در کمبود آهن، NHS یادآوری می‌کند که اگر علت معلوم نباشد، ممکن است آزمایش خون مخفی در مدفوع یا ارجاع به متخصص انجام شود.

5. 5

   پس از درمان دهان را دوباره بررسی کنید

   چند ماه پس از درمان، به دندان‌پزشکتان نشان دهید که آیا پاپیلاهای زبان برگشته‌اند و آفت‌ها کمتر شده‌اند یا نه. اگر نشانه دهانی بهتر نمی‌شود، علت را باید جای دیگری جست‌وجو کرد.

درمان نشانه دهانی از اصلاح خود کمبود و علت آن می‌گذرد. شکل، دوز و مدت مکمل را پزشک بر اساس مقادیر خون و علت تعیین می‌کند.

موارد زیر تصمیم‌هایی هستند که باعث می‌شوند کمبود از چشم بیفتد یا با روش نادرست درمان شود.

مدت‌ها بسته به شدت و علت کمبود فرق می‌کنند. روند زیر سیر کلی‌ای است که در منابع آمده؛ برنامه پیگیری پزشک شما در اولویت است.

1. هفته‌های نخست درمان

   به گفته MSD، کم‌خونی ناشی از کمبود B12 معمولاً ظرف حدود ۶ هفته بهبود می‌یابد. در منابع مدت روشنی برای فروکش کردن تغییر زبان نیامده است؛ در پژوهش گوانگژو گزارش شده که بیماران گلوسیت دچار کمبود B12 به مکمل پاسخ خوبی دادند.

2. ماه‌های نخست

   درمان اسید فولیک معمولاً ۴ ماه و درمان آهن حدود ۶ ماه طول می‌کشد. NHS می‌نویسد برای دیدن اینکه سطح آهن به حالت طبیعی برگشته یا نه، ممکن است ظرف چند ماه آزمایش خون تکرار شود.

3. برای آفت‌ها

   در پژوهش B12 زیرزبانی، کاهش آفت‌ها تنها در ماه‌های ۵ و ۶ معنادار شد. اگر نتیجه در چند هفته دیده نشود، این لزوماً به معنای بی‌اثر بودن درمان نیست.

4. نشانه‌های عصبی

   MSD می‌نویسد نشانه‌های عصبی شدید و طولانی ممکن است دائمی باشند. اینکه بی‌حسی و مورمور شدن تا چه حد برمی‌گردد، به این بستگی دارد که درمان چقدر زود شروع شده است.

در اینجا رقمی نمی‌دهیم، چون پشت یک نشانه دهانی واحد ممکن است کمبود خفیفی باشد که با تغذیه اصلاح می‌شود، یا بیماری جذبی که باید مدت طولانی پیگیری شود. مواردی که دامنه کار را تعیین می‌کنند:

آزمایش‌های درخواستی

شمارش خون، B12، فولات و فریتین مجموعه پایه هستند؛ بسته به علت، آزمایش‌های خون بیشتر، آزمایش خون مخفی در مدفوع یا آندوسکوپی ممکن است اضافه شود.

علت کمبود

کمبود ناشی از تغذیه ممکن است با مکمل کوتاه‌مدت اصلاح شود، در حالی که اختلال جذب ممکن است درمان مادام‌العمر لازم داشته باشد.

شکل مکمل

قرص یا آمپول، دفعات آزمایش‌های پیگیری و مدت درمان بسته به برنامه پزشک فرق می‌کند.