علائم لثه
احساس سوزش زبان و دهان چرا پیش میآید؟
سوزش نام یک بیماری نیست، نشانهٔ مشترک چند علت جداگانه است
اگر روی زبان یا داخل دهانتان در تمام روز احساس سوزش، گزگز یا حالتی مثل سوختگی با آب داغ دارید، حتی بدون زخمی که دیده شود، این یک نشانهٔ واقعی است. علتش ممکن است خشکی دهان و دارویی باشد که مصرف میکنید، کمبود آهن یا ویتامین B12، عفونت قارچی زیر دندان مصنوعی یا قند خون کنترلنشده؛ گاهی هم هیچیک از معاینهها و آزمایشها علت روشنی نشان نمیدهد. جاهایی که دندانپزشک و پزشک شما بررسی میکنند فرق دارد و این دو با هم تصویر را کامل میکنند. در ادامه این علتها، اینکه چه کسی چه چیزی را بررسی میکند و اینکه صادقانه بگوییم چه زمانی علتی پیدا نمیشود را میبینید.
پاسخ کوتاه
پشت احساس سوزش دهان و زبان یک علت واحد نیست؛ شایعترینها عبارتاند از خشکی دهان و داروهایی که آن را ایجاد میکنند، کمبود آهن، ویتامین B12 یا اسید فولیک، عفونت قارچی زیر دندان مصنوعی و قند خون کنترلنشده. وقتی هیچیک از این علتها پیدا نشود و معاینه و آزمایشها سالم باشند، به این وضعیت سندرم دهان سوزان میگویند؛ در این حالت خود سوزش هدف درمان میشود. دندانپزشک داخل دهان، دندان مصنوعی و عفونت قارچی احتمالی را ارزیابی میکند؛ پزشک شما با آزمایش خون، کمبودها، قند خون و داروها را بازبینی میکند.
- وضعیت همراه شایع
- خشکی دهان
- کمبودهایی که بررسی میشوند
- آهن، ویتامین B12، اسید فولیک
- آنچه دندانپزشک بررسی میکند
- دندان مصنوعی، عفونت قارچی، محصولات محرک
- واقعیتی که باید صادقانه گفت
- در برخی بیماران علت روشنی پیدا نمیشود
بازبینی پزشکی: Bilge Ilgın، دندانپزشک · ایمپلنتولوژی
پشت سوزش چه چیزی ممکن است باشد
سوزشی که روی زبان یا در دهانتان حس میکنید یک علت واحد ندارد و چند علت مختلف میتوانند همین نشانه را ایجاد کنند. در برخی بیماران علت روشن است و با درمان بهتر میشود؛ در برخی دیگر معاینه و آزمایشها سالماند و با این حال سوزش ادامه دارد. این گروه دوم را در ادامه جداگانه بررسی میکنیم؛ رویکرد درست از قاطی نکردن این دو با هم میگذرد.
اگر علتی زمینهای و قابلیافتن وجود داشته باشد، به آن سندرم دهان سوزان ثانویه میگویند؛ شایعترین علتها خشکی دهان، کمبود ویتامین یا مواد معدنی، عفونت قارچی، قند خون کنترلنشده و تغییرات هورمونیاند. وقتی معاینه و آزمایشها هیچ علتی نشان ندهند، به این وضعیت سندرم دهان سوزان اولیه میگویند؛ این تمایز مهم است، چون رویکرد درمان را تغییر میدهد.
خشکی دهان شایعترین همراه سوزش است. بزاق هم بافت را مرطوب نگه میدارد و هم در برابر اسید و مواد محرک نقش سپر را بازی میکند؛ وقتی مقدارش کم شود، مخاط آسانتر تحریک میشود و احساس سوزش پدید میآید. بسیاری از داروها، بهویژه برخی داروهای فشار خون، آنتیهیستامینها و داروهای ضدافسردگی، بهعنوان عارضهٔ جانبی دهان را خشک میکنند؛ دربارهٔ اینکه کدام دارو ممکن است مسئول باشد با پزشک خود صحبت کنید و دارو را خودسرانه قطع نکنید. با بالا رفتن سن، کار غدد بزاقی هم ممکن است کند شود؛ به همین دلیل همان دارویی که در بیمار جوان تفاوتی ایجاد نمیکند، در سنین بالا ممکن است خشکی آشکاری بیاورد.
کمبود آهن، ویتامین B12 و اسید فولیک با نازک کردن سطح زبان و مخاط دهان زمینهٔ سوزش را فراهم میکند. این کمبودها معمولاً با نشانههای دیگری همراهاند: خستگی، رنگپریدگی و صاف شدن سطح زبان. در بیماری که فقط با شکایت سوزش مراجعه میکند، ممکن است پزشک این آزمایشها را درخواست کند.
در بیمارانی که دندان مصنوعی دارند، یکی از علتهای شایع سوزش، عفونت قارچی زیر دندان مصنوعی است؛ وضعیتی که در دندانپزشکی به آن استوماتیت دندان مصنوعی میگویند. اگر دندان مصنوعی شبها بیرون آورده نشود و مدام در دهان بماند، محیط مرطوب زیر آن برای تکثیر قارچ مناسب میشود؛ سوزش معمولاً در ناحیهای که دندان مصنوعی روی آن مینشیند و همراه با قرمزی حس میشود. این وضعیت با رعایت بهداشت دندان مصنوعی و در صورت نیاز درمان ضدقارچ بهتر میشود.
قند خون کنترلنشده هم میتواند بر مخاط دهان اثر بگذارد و به سوزش دامن بزند؛ هم خشکی دهان را بیشتر میکند و هم زمینهٔ عفونت قارچی را فراهم میکند. اگر دیابت دارید و دچار سوزش شدهاید، این را هم به دندانپزشک و هم به پزشک خود بگویید؛ وقتی قند خون کنترل شود، سوزش مربوط به این وضعیت فروکش میکند، اما این بهبود ممکن است هفتهها طول بکشد و فقط با درمانی که پزشک شما پیگیری میکند به دست میآید.
جاهایی که دندانپزشک و پزشک شما بررسی میکنند فرق دارد. دندانپزشک داخل دهان، دندان مصنوعی، ظاهر زبان و خمیردندان و دهانشویهای را که استفاده میکنید ارزیابی میکند؛ پزشک شما با آزمایش خون، کمبودها، قند خون، تیروئید و داروها را بازبینی میکند. وقتی در هیچیک از دو طرف علتی پیدا نشود، صادقانهاش این است: در برخی بیماران علت سوزش بهروشنی مشخص نمیشود و در آن حالت درمان خود سوزش را هدف میگیرد.
آیا علت پیدا میشود و در چه جهتی باید بررسی کرد
موارد فهرست اول نشان میدهند که علت احتمالاً پیدا میشود و با درمان میتواند بهتر شود؛ موارد فهرست دوم به بررسی گستردهتری نیاز دارند.
چه زمانی مناسب است
- اگر دهانتان خشک است و با نوشیدن آب سوزش کمتر میشوداین الگو به خشکی دهان اشاره دارد. صحبت با پزشک دربارهٔ اینکه کدام دارو ممکن است اثر خشککننده داشته باشد، نخستین قدم است.
- اگر دندان مصنوعی دارید و زیر آن قرمز استاین ظاهر با عفونت قارچی زیر دندان مصنوعی همخوانی دارد. بهداشت دندان مصنوعی و خوابیدن بدون آن در شب معمولاً وضعیت را بهتر میکند.
- اگر اخیراً داروی تازهای را شروع کردهایداگر سوزش همزمان با داروی تازه شروع شده، ممکن است ارتباطی در کار باشد. دارو را خودسرانه قطع نکنید، به پزشک خود بگویید.
- اگر سوزش فقط با خوراکیها یا محصولات خاصی تحریک میشودغذاهای اسیدی، خمیردندان با طعم تند یا دهانشویهٔ الکلدار در برخی افراد مستقیماً تحریک ایجاد میکنند. تعویض محصول معمولاً کافی است.
چه زمانی مناسب نیست
- اگر سوزش هفتههاست پیوسته ادامه دارد و در معاینه علت آشکاری نیستوقتی داخل دهان سالم، دندان مصنوعی مناسب و نتایج آزمایش عادی باشد، ممکن است وضعیت به سندرم دهان سوزان اولیه اشاره کند؛ در این حالت درمان خود سوزش را هدف میگیرد.
- اگر تغییر چشایی و خشکی دهان با هم وجود دارندوقتی سوزش، تغییر چشایی و خشکی دهان با هم باشند، ارزیابی پزشک لازم است؛ ممکن است بازبینی داروها و ارزیابی غدد بزاقی مطرح شود.
- اگر نشانههایی مثل تشنگی شدید و تکرر ادرار همراهش استاین نشانهها ممکن است به مشکلی در قند خون اشاره کنند؛ حتماً به پزشک خود بگویید.
- اگر روی سطح زبان پلاکهای سفید هستاین ظاهر ممکن است با عفونت قارچی همخوانی داشته باشد؛ دندانپزشک شما باید داخل دهان را ارزیابی کند.
علت چگونه بررسی میشود
برای شکایت سوزش، نخست باید به دندانپزشک و در صورت نیاز به پزشک خود مراجعه کنید؛ این صفحه جای معاینه را نمیگیرد.
- 1
گرفتن شرح حال
پرسیده میشود سوزش کی شروع شده، در طول روز چگونه تغییر میکند، با کدام خوراکی یا محصول بیشتر میشود، چه داروهایی مصرف میکنید و آیا دندان مصنوعی دارید یا نه.
- 2
معاینهٔ داخل دهان
دندانپزشک ظاهر زبان و مخاط، زیر دندان مصنوعی، نشانههای عفونت قارچی احتمالی و ترکیبات خمیردندان و دهانشویهٔ شما را ارزیابی میکند.
- 3
بازبینی فهرست داروها
بررسی میشود که آیا داروهای مصرفی شما دهان را خشک میکنند یا نه. حتی اگر گمان رود دارویی اثر دارد، تغییر آن فقط با تصمیم پزشک شما انجام میشود.
- 4
ارجاع برای آزمایش خون
اگر یافتهٔ آشکاری در داخل دهان نباشد، برای بررسی آهن، ویتامین B12، اسید فولیک، قند خون و در صورت نیاز تیروئید به پزشکتان ارجاع میشوید.
- 5
درمان در صورت یافتن عفونت قارچی
اگر زیر دندان مصنوعی یا روی زبان عفونت قارچی دیده شود، درمان ضدقارچ و بهداشت دندان مصنوعی توصیه میشود.
- 6
نتیجه: علت پیدا شد یا نه
اگر علتی پیدا شده باشد، درمان آن برنامهریزی میشود. اگر معاینه و آزمایشها سالم باشند، وضعیت بهعنوان سندرم دهان سوزان اولیه در نظر گرفته میشود و خود سوزش هدف درمان میشود.
بسته به علت چه کاری انجام میشود
سوزش درمان واحدی ندارد؛ موارد زیر قدمهاییاند که بسته به علت پیدا شده تغییر میکنند.
خشکی دهان: رطوبت و بازبینی داروها
نوشیدن مکرر آب، جویدن آدامس بدون قند و در صورت نیاز بازبینی داروها با پزشک، میتواند سوزش ناشی از خشکی دهان را کم کند.
کمبود: درمان توسط پزشک
اگر کمبود آهن، ویتامین B12 یا اسید فولیک پیدا شود، درمانش را پزشک شما برنامهریزی میکند؛ بهجای اینکه خودسرانه مکمل مصرف کنید، بر اساس نتایج راهنمایی شوید.
عفونت قارچی: درمان ضدقارچ و بهداشت دندان مصنوعی
دندانپزشک شما درمان ضدقارچ مناسب را پیشنهاد میکند؛ بیرون آوردن دندان مصنوعی در شب و تمیز کردن منظم آن از تکرار جلوگیری میکند.
پرهیز از محصولات محرک
خمیردندان با طعم تند، دهانشویهٔ الکلدار و غذاهای خیلی اسیدی در برخی افراد سوزش را تحریک میکنند؛ کنار گذاشتن مدتی این محصولات ممکن است تفاوت ایجاد کند.
وقتی علت پیدا نمیشود: مدیریت نشانه
سندرم دهان سوزان اولیه درمان قطعی ندارد؛ هدف کم کردن سوزش و آسان کردن زندگی روزمره است. این روند همراه با پزشک شما و با ارزیابی دورهای دوباره پیش میرود.
به تعویق انداختن چه چیزی را تغییر میدهد
موارد زیر نشان میدهند نادیده گرفتن سوزش یا سر هم کردنش با روش نادرست چه چیزی را از دست شما میگیرد.
امتحان کردن پشت سر هم خمیردندانها و دهانشویههای مختلف
محصولاتی که عطر و طعم تند دارند یا مادهٔ کفکننده دارند در برخی افراد تحریک را بیشتر میکنند. ادامه دادن به تعویض محصول بدون بررسی علت ممکن است بهجای رفع سوزش، آن را ادامهدار کند.
ادامهٔ استفاده از دندان مصنوعی بدون درمان عفونت قارچی
اگر دندان مصنوعی شبها بیرون آورده نشود و مدام در دهان بماند، محیط مناسب برای تکثیر قارچ باقی میماند و سوزش هم ادامه پیدا میکند.
بیتوجهی به کمبودها
اگر کمبود آهن، ویتامین B12 یا اسید فولیک درمان نشود، مخاط همچنان نازکتر میشود و سوزش هم ادامه مییابد.
کنترل نکردن قند خون
قند خون کنترلنشده هم خشکی دهان و هم خطر عفونت قارچی را بیشتر میکند؛ در این وضعیت نمیتوان سوزش را بهتنهایی درمان کرد.
سوزش کی کمتر میشود
مدت بسته به علتی که پیدا شده فرق میکند.
در خشکی دهان
با اقدامهای افزایش رطوبت و در صورت نیاز تغییر دارو، سوزش ممکن است ظرف چند روز بهوضوح کم شود.
در عفونت قارچی
با درمان ضدقارچ و بهداشت دندان مصنوعی، سوزش معمولاً ظرف چند هفته فروکش میکند.
در درمان کمبودها
پس از شروع درمان آهن، ویتامین B12 یا اسید فولیک، کم شدن سوزش ممکن است هفتهها طول بکشد؛ این روندی است که پزشک شما پیگیری میکند.
وقتی علت پیدا نمیشود
در سندرم دهان سوزان اولیه، روند از فردی به فرد دیگر فرق میکند؛ در برخی بیماران با گذشت زمان سبکتر میشود و در برخی دیگر فراز و فرود دارد.
در این موارد صبر نکنید
- اگر کاهش وزن یا خستگی شدید همراه سوزش است. این نشانهها نشان میدهند سوزش شاید فقط یک مشکل داخل دهان نباشد؛ به پزشک خود مراجعه کنید.
- اگر روی زبان یا مخاط پلاکهای سفید دیدهاید. این ظاهر ممکن است با عفونت قارچی همخوانی داشته باشد؛ به دندانپزشک خود مراجعه کنید.
- اگر همزمان با دارویی است که تازه شروع کردهاید. این را به پزشک خود بگویید؛ دارو را خودسرانه قطع نکنید.
- اگر با وجود گذشت هفتهها بهتر نمیشود. در این حالت دندانپزشک و پزشک شما باید با هم ارزیابی کنند.
چه چیزی هزینه را تعیین میکند
چون درمان سوزش کاملاً بسته به علتی که پیدا میشود تغییر میکند، درست نیست اینجا قلم واحدی ارائه کنیم؛ در برخی بیماران تعویض یک محصول کافی است و در برخی دیگر آزمایش خون و ارزیابی چند متخصص لازم میشود. اقلامی که دامنهٔ کار را تعیین میکنند:
- آزمایش خون لازم است یا نه
- آزمایشهای آهن، ویتامین B12، اسید فولیک و قند خون در حیطهٔ پزشک شما هستند، نه دندانپزشک.
- درمان عفونت قارچی لازم است یا نه
- درمان ضدقارچ و تنظیم دندان مصنوعی اقدام و قلم هزینهٔ جداگانهای است.
- ارزیابی چند متخصص لازم است
- در برخی بیماران فقط دندانپزشک کافی است؛ در برخی دیگر پزشک و گاهی متخصص دیگری هم وارد روند میشود.
- علت پیدا شده است یا نه
- وقتی علت روشنی پیدا نشود، روند یکباره نیست و به پیگیریای تبدیل میشود که به ارزیابی دورهای دوباره نیاز دارد.
پرسشهای رایج
روی زبانم سوزش دارم اما زخمی دیده نمیشود؛ این طبیعی است؟
بله، سندرم دهان سوزان دقیقاً همینطور پیش میرود: سوزش، گزگز یا حالتی مثل سوختگی با آب داغ، بدون زخم یا ضایعهای که دیده شود. دیده نشدن یافتهای به این معنا نیست که نباید جدی گرفته شود؛ علت باید بررسی شود.
چرا سوزش در طول روز تغییر میکند؟
در بسیاری از افراد سوزش صبحها خفیف است و هرچه روز جلوتر میرود بیشتر میشود. این الگو بهتنهایی تشخیصی به دست نمیدهد، اما جزئیاتی است که باید برای دندانپزشک یا پزشک خود بگویید.
اگر خمیردندانم را عوض کنم، سوزش برطرف میشود؟
در برخی افراد محصولاتی که طعم تند دارند یا مادهٔ کفکننده دارند تحریک را بیشتر میکنند و تعویض محصول ممکن است تفاوت ایجاد کند. اما این بهتنهایی درمان نیست؛ اگر سوزش ادامه دارد، باید دنبال علت زمینهای دیگری گشت.
دندان مصنوعی دارم؛ آیا سوزش از دندان مصنوعیام است؟
ممکن است. عفونت قارچی زیر دندان مصنوعی یکی از علتهای شایع سوزش است؛ بهویژه اگر دندان مصنوعی شبها بیرون آورده نشود. دندانپزشک شما زیر دندان مصنوعی را ارزیابی میکند و در صورت نیاز ممکن است درمان ضدقارچ پیشنهاد کند.
آیا لازم است آزمایش خون بدهم؟
اگر در معاینهٔ داخل دهان علت آشکاری پیدا نشود، بله؛ ممکن است پزشک شما آزمایشهای آهن، ویتامین B12، اسید فولیک و قند خون را درخواست کند. این آزمایشها نشان میدهند که آیا سوزش علتی بیرون از دهان دارد یا نه.
آزمایشها و معاینه سالم بودند، اما سوزش هنوز ادامه دارد؛ این یعنی چه؟
در این حالت به احتمال زیاد وضعیت، سندرم دهان سوزان اولیه است؛ احساس سوزشی واقعی که علت روشنی برایش پیدا نمیشود. در این حالت درمان خود سوزش را هدف میگیرد و روندی است که همراه با پزشک شما پیش میرود.
آیا سوزش ممکن است به دیابتم ربط داشته باشد؟
بله، قند خون کنترلنشده با بیشتر کردن هم خشکی دهان و هم خطر عفونت قارچی میتواند به سوزش دامن بزند. اگر دیابت دارید، این را هم به دندانپزشک و هم به پزشک خود بگویید.
دندانهایم را از دست دادهام، در دهانم هم مدام احساس سوزش دارم و دندان مصنوعی هم راحت نیست؛ گزینهٔ ثابتی وجود دارد؟
حوزهٔ کار ما همین است: بیمارانی که دندانهای زیادی از دست دادهاند و با دندان مصنوعی مدام ناراحتی دارند، یعنی کل دهان یا از دست رفتن تعداد زیادی دندان. ایمپلنتهای استراتژیک به پیوند استخوان و ماهها انتظار نیاز ندارند. اگر رادیوگرافی پانورامیک خود را بفرستید، ظرف ۲۴ ساعت گزینهها را کتبی برایتان مینویسیم.
منابع
صفحات مرتبط
- علائم لثهخشکی دهان چرا پیش میآید و آیا به دندانها آسیب میزند؟شایعترین علتهای خشکی دهان: دارو، پرتودرمانی، سندرم شوگرن، دیابت و خوابیدن با دهان باز. اثر آن بر دندان، لثه و دندان مصنوعی و کارهایی که باید کرد.
- علائم لثهبوی بد و طعم بد دهان: علتها و کارهایی که باید کردچرا بوی بد دهان و طعم بد از بین نمیرود: پشت زبان، پاکت لثه، پوسیدگی، زیر دندان مصنوعی و بریج، سینوس و ریفلاکس. حد دهانشویه و نشانهٔ آبسه.
- ایمپلنت و وضعیت سلامت شمادیابت و ایمپلنت دندان: آیا امکانپذیر است؟دیابت مانع ایمپلنت نیست؛ تعیینکننده کنترل قند خون است. آمادگی برای روز نوبت، تفاوت در بهبود و مراقبت بلندمدت.
- دارندگان دندان مصنوعیزخم فشاری دندان مصنوعی: چه باید کرد؟چرا دندان مصنوعی زخم ایجاد میکند، جای زخم چه میگوید، تا نوبت در خانه چه کنید و چه نکنید، و کدام زخم را باید بدون معطلی معاینه کرد.
- داخل دهان و لبجای دندان روی زبان: دندانقروچه یا آپنه خواب؟جای دندان دندانهدار روی کناره زبان اغلب بیخطر است. ارتباط آن با دندانقروچه، آپنه خواب و تیروئید و اینکه در چه وضعیتی باید به پزشک مراجعه کنید.
- داخل دهان و لبلکه قرمز در دهان: دندان مصنوعی، قارچ یا اریتروپلاکی؟بیشتر لکههای قرمز دهان از دندان مصنوعی، قارچ یا ضربه است. قاعده دو هفته، نشانههای اریتروپلاکی و وضعیتهایی که نمونهبرداری لازم دارند.
- داخل دهان و لبکمبود B12 و آهن در دهان چه نشانههایی دارد؟زبان قرمز و صاف، سوزش زبان، آفت و ترک گوشه دهان. حتی با شمارش خون طبیعی چه آزمایشهایی بخواهید و کدام داروها B12 را پایین میآورند.
- داخل دهان و لبترکهای زبان: علت چیست، کمبود ویتامین است؟ترکهای زبان اغلب زبان شیاردار بیخطر است. آزمون آینه برای تفکیک آن از کمبود ویتامین، راه تمیز کردن و نشانههایی که معاینه لازم دارند.
- داخل دهان و لبزبان سیاه مودار: علتها، تمیز کردن و مدت بهبودزبان سیاه مودار بیخطر است: برجستگیهای بلندشدهٔ زبان رنگ میگیرند. سهم آنتیبیوتیک، سیگار و چای، تمیز کردن درست زبان و زمان مراجعه به پزشک.
رادیوگرافی خود را بفرستید تا بگوییم کدام گزینه برای دندان شما واقعبینانه است.
درخواست ارزیابیگام بعدی
رادیوگرافی خود را بفرستید تا گزینهها را با هم بررسی کنیم.
تصویر سیبیسیتی یا پانورامیک خود را بفرستید. ظرف ۲۴ ساعت مینویسیم کدام گزینه برای دندان شما واقعبینانه است.