دررفتگی فک: اگر دهان باز ماند چه کنیم و چرا نباید خودتان آن را جا بیندازید؟

مفصل گیجگاهی‌فکی درست جلوی گوش قرار دارد و از نشستن سر گرد مفصلی فک پایین (کندیل) در گودی‌ای در استخوان گیجگاهی تشکیل می‌شود. وقتی دهانتان را زیاد باز می‌کنید، سر مفصلی فقط نمی‌چرخد، بلکه هم‌زمان به جلو می‌لغزد و روی برجستگی استخوانی جلوی خود (برجستگی مفصلی) بالا می‌رود. طبق توصیف MSD Manuals، در دررفتگی قدامی سر مفصلی از جلوی این برجستگی رد می‌شود و آنجا گیر می‌کند. همان لحظه‌ای که گیر می‌کند، عضلاتی که فک را می‌بندند کشیده و منقبض می‌شوند و این انقباض مانع برگشتن سر مفصلی می‌شود. به همین دلیل دهان باز می‌ماند.

شرح حال معمول دررفتگی آشناست: MSD می‌نویسد لحظه‌ی شروع معمولاً یک باز شدن زیاد و به دنبال آن فشار گاز زدن است، مثلاً گاز زدن یک ساندویچ بزرگ با نان سفت، خمیازه‌ی خیلی باز یا باز نگه داشتن طولانی دهان در حین درمان دندان‌پزشکی. در نسخه‌ی مخصوص بیماران، استفراغ را هم ذکر می‌کند. به‌ندرت ممکن است با ضربه هم رخ دهد. دررفتگی خودبه‌خودی بیشتر در کسانی دیده می‌شود که قبلاً هم دررفتگی داشته‌اند؛ MSD اشاره می‌کند که رباط‌های مفصل این افراد ممکن است به‌طور طبیعی شل باشد و شلی مفصل ممکن است با اختلالات مفصل گیجگاهی‌فکی مرتبط باشد.

تشخیص دررفتگی دشوار نیست. MSD می‌نویسد دهان فرد کاملاً باز می‌ماند و نمی‌تواند آن را ببندد و هرچه برای بستنش تلاش کند درد بیشتر می‌شود. به گفته‌ی MSD دررفتگی‌های خودبه‌خودی اغلب دوطرفه‌اند؛ در این حالت فک به نظر جلو آمده است. اگر خط وسط فک پایین به یک طرف رفته باشد، دررفتگی یک‌طرفه است. حرف زدن، بلعیدن و نگه داشتن بزاق ممکن است دشوار شود. در گودی جلوی گوش، جایی که سر مفصلی باید باشد، ممکن است فضای خالی حس شود.

نباید دررفتگی را با قفل شدنی اشتباه گرفت که در آن دهان بسته می‌ماند و باز نمی‌شود. در قفل شدن، دهان بسته است و باز نمی‌شود؛ علت اغلب این است که دیسک داخل مفصل به جلو لغزیده و جلوی باز شدن را می‌گیرد. اما در دررفتگی دهان باز است و بسته نمی‌شود. مدیریت این دو کاملاً متفاوت است: قفل شدن به اورژانس نیاز ندارد، اما چون MSD می‌نویسد درمان زودهنگام نتیجه را به‌طور چشمگیری بهتر می‌کند، باید ظرف چند روز به دندان‌پزشک یا جراح فک مراجعه کرد؛ دررفتگی اما وضعیتی است که باید همان روز جا انداخته شود. جزئیات قفل بسته را در صفحه‌ی صدا و قفل شدن مفصل فک ما بخوانید.

MSD دلیل اهمیت زمان را صریحاً می‌نویسد: هرچه فک مدت طولانی‌تری دررفته بماند، جا انداختنش دشوارتر و احتمال تکرار دررفتگی بیشتر می‌شود. وقتی دررفتگی بیش از چند ساعت طول بکشد، برای شل شدن عضلات ممکن است داروی آرام‌بخش یا تزریق بی‌حسی در مفصل لازم شود. در بررسی پرونده‌ی بیمارانی که به دلیل دررفتگی به یک مرکز تروما در برزیل مراجعه کرده بودند، میانگین فاصله‌ی دررفتگی تا معاینه‌ی متخصص ۳۰٫۶۹ ساعت بود و هرچه دررفتگی طولانی‌تر شده بود، احتمال انجام جا انداختن با آرام‌بخش وریدی بیشتر بود. در همین مطالعه، دررفتگی مکرر در بیماران مسن‌تر شایع‌تر بود.

اینکه چرا تلاش برای بستن فک در خانه فایده ندارد، در منطق مانور درست نهفته است. جمله‌ی کلیدی در توصیف MSD از جا انداختن این است: اول پایین، بعد عقب. پزشک یا دندان‌پزشک شست‌هایش را پشت دندان‌های آسیاب پایین یا روی لبه‌ی استخوانی بیرون آن‌ها می‌گذارد و بخش عقبی فک را با نیرویی ثابت و قوی پایین می‌آورد، و پس از آنکه سر مفصلی را آن‌قدر پایین کشید که از زیر برجستگی رد شود، فک را به عقب هدایت می‌کند. اشتباهی که در خانه رخ می‌دهد این است که بدون پایین آوردن بخش عقبی، فقط به بستن دهان فشار می‌آورند: تا وقتی سر مفصلی جلوی برجستگی گیر کرده، تلاش برای بستن انقباض عضله و درد را بیشتر می‌کند. در توصیف MSD، نیروی رو به بالا به نوک چانه فقط زمانی مؤثر است که هم‌زمان نیروی قوی و پیوسته‌ای رو به پایین به دندان‌های عقب وارد شود و بیمار کاملاً شل باشد. علاوه بر این، MSD تأکید می‌کند که وقتی سر مفصلی به جای خود برمی‌گردد، فک با قدرت عضلات منقبض ناگهان بسته می‌شود و هم زبان بیمار و هم انگشتان کسی که مانور را انجام می‌دهد در خطر گاز گرفته شدن قرار می‌گیرند.

دررفتگی پس از ضربه اما دسته‌ی جداگانه‌ای است. MSD شکستگی همراه با دررفتگی را منع قطعی جا انداختن با دست می‌داند؛ می‌نویسد دررفتگی‌هایی که نه به جلو بلکه به طرفین، داخل، بالا یا عقب‌اند هم باید توسط جراحی دهان، فک و صورت مدیریت شوند و در دررفتگی ناشی از ضربه، سی‌تی اسکن را لازم می‌داند. از جمله عوارض نادر جا انداختن، شکستگی فک پایین و جابه‌جا شدن شکستگی موجود است؛ MSD اضافه می‌کند که شکستگی فک پایین گاهی تنها زمانی متوجه می‌شود که درد پس از جا انداختن برطرف نشود. به همین دلیل برای کسی که پس از زمین خوردن، تصادف یا مشت دهانش بسته نمی‌شود، نباید در خانه هیچ مانوری امتحان کرد.

دررفتگی فک در هر حالتی وضعیتی است که باید همان روز بررسی شود؛ حتی وضعیت‌های فهرست اول را نباید در خانه منتظر ماند. اما وضعیت‌های فهرست دوم چون خطر بیشتری دارند، لازم است بدون معطلی و بدون امتحان کردن هیچ کاری در خانه اقدام کنید.

ترتیب زیر نشان می‌دهد چرا نباید این کار را در خانه امتحان کرد: موفقیت مانور به شل بودن بیمار، نیرویی که در جهت درست وارد می‌شود و کنار گذاشتن احتمال شکستگی بستگی دارد.

1. 1

   شرح حال و کنار گذاشتن شکستگی

   پرسیده می‌شود دررفتگی چگونه رخ داده، ضربه‌ای در کار بوده یا نه و آیا قبلاً دررفتگی داشته‌اید. MSD می‌گوید در بیماری که ضربه‌ای نخورده و قبلاً هم دررفتگی داشته، عکس رادیولوژی همیشه لازم نیست؛ اما در دررفتگی ناشی از ضربه سی‌تی اسکن را توصیه می‌کند.

2. 2

   آرام کردن بیمار

   MSD پیش از مانور بر رفع اضطراب و جلب همکاری بیمار تأکید می‌کند: فک باید شل رها شود و سر به پشتی تکیه داشته باشد. اگر بیمار نتواند شل شود، ممکن است از داروی آرام‌بخش یا تزریق بی‌حسی در مفصل استفاده شود؛ اما بیشتر دررفتگی‌ها بدون این‌ها جا انداخته می‌شوند.

3. 3

   اول پایین، بعد عقب

   پزشک با دستکش، شست‌هایش را که با گاز پیچیده روی دندان‌های آسیاب پایین یا روی لبه‌ی استخوانی بیرون آن‌ها می‌گذارد و انگشتان دیگرش را زیر فک خم می‌کند. بخش عقبی فک را با نیرویی ثابت پایین می‌آورد تا سر مفصلی از زیر برجستگی رد شود، سپس فک را به عقب هدایت می‌کند. فک اغلب در همین لحظه خودبه‌خود جا می‌افتد.

4. 4

   بررسی موفقیت

   MSD می‌نویسد موفقیت جا انداختن از اینکه دهان بسته می‌شود معلوم می‌شود، اما درد عضلانی مدتی ادامه دارد. از بیمار خواسته می‌شود با باز و بسته کردن ملایم بررسی کند که دندان‌ها طبیعی روی هم می‌نشینند یا نه؛ و گفته می‌شود برای امتحان این کار دهان را زیاد باز نکند.

5. 5

   قدم بعدی اگر تلاش ناموفق بود

   MSD اشاره می‌کند که تلاش‌های ناموفق مکرر می‌تواند انقباض عضلانی را شدیدتر کند و در بعضی بیماران جا انداختن باید زیر آرام‌بخشی عمیق یا بیهوشی عمومی انجام شود. تلاش‌های ناموفق در خانه هم می‌تواند همین اثر را داشته باشد.

6. 6

   توصیه‌های هنگام ترخیص

   کمپرس گرم مرطوب، در صورت نیاز مسکن، غذای نرم با لقمه‌های کوچک، گذاشتن مشت زیر چانه هنگام خمیازه و گاهی بانداژی به شکل عدد هشت که از زیر چانه دور سر بسته می‌شود (بانداژ بارتون) به مدت ۲–۳ روز توصیه می‌شود.

یک دررفتگی منفرد اغلب با جا انداختن و چند هفته مراقبت تمام می‌شود. اگر دررفتگی تکرار شود، ابتدا اقدامات ساده، سپس درمان‌های تزریقی اطراف مفصل و در آخر جراحی مطرح می‌شود.

موارد زیر رفتارهایی است که جا انداختن را دشوارتر می‌کند، خطر تکرار را بالا می‌برد یا باعث آسیب می‌شود.

روند زیر برای وضعیتی است که یک دررفتگی قدامی منفرد با مانور دستی جا انداخته شده است. در دررفتگی مکرر یا ناشی از ضربه، برنامه‌ی پزشکی که شما را درمان می‌کند اولویت دارد.

1. ساعت‌های اول

   دهان بسته می‌شود، اما درد و خستگی در عضلات فک ادامه دارد. MSD کمپرس گرم مرطوب و در صورت نیاز مسکنی مانند ایبوپروفن را توصیه می‌کند.

2. ۲–۳ روز اول

   اگر پزشک لازم بداند، بانداژی که از زیر چانه دور سر بسته می‌شود باز شدن زیاد دهان را محدود می‌کند. MSD می‌نویسد بانداژ ممکن است آزاردهنده باشد و خوردن و نوشیدن را دشوار کند و به همین دلیل پایبندی به آن ممکن است سخت باشد.

3. ۴–۶ هفته

   دهان را زیاد باز نکنید، هنگام خمیازه مشت را زیر چانه بگذارید، غذای نرم و لقمه‌های کوچک بخورید. MSD تأکید می‌کند که پرهیز از باز کردن زیاد دهان دست‌کم به مدت ۶ هفته مهم‌ترین قدم است. در این مدت اگر ممکن است درمان‌های برنامه‌ریزی‌شده‌ی دندان‌پزشکی را به تعویق بیندازید یا کوتاه نگه دارید.

4. پس از آن

   اگر دررفتگی تکرار نشود، به زندگی عادی برمی‌گردید. اگر تکرار شود، باید در جراحی دهان، فک و صورت درباره‌ی گزینه‌های تزریقی یا جراحی صحبت کرد.

یک دررفتگی منفرد اغلب در اورژانس با مانوری چنددقیقه‌ای جا انداخته می‌شود؛ آنچه دامنه‌ی کار را بزرگ می‌کند مدت دررفتگی، شکستگی همراه و تکرار آن است. عوامل تعیین‌کننده این‌هاست:

مدت دررفتگی

دررفتگی کوتاه‌مدت اغلب بدون دارو جا انداخته می‌شود؛ در دررفتگی چندساعته ممکن است آرام‌بخشی یا بیهوشی عمومی لازم شود.

تصویربرداری

سی‌تی اسکن در دررفتگی پس از ضربه و رادیوگرافی پانورامیک (OPG) در صورت شک تشخیصی، اقلام جداگانه‌ای هستند.

تکرار

یک دررفتگی منفرد و درمان تزریقی یا جراحی برای دررفتگی مکرر، دامنه‌های بسیار متفاوتی دارند.

مشکل همراه در مفصل

اگر شلی مفصل یا اختلال مفصل گیجگاهی‌فکی وجود دارد، لازم است جداگانه بررسی و پیگیری شود.