صدا و قفل شدن مفصل فک چرا پیش می‌آید؟

مفصل فک یکی از دو مفصلی است که درست یک سانتی‌متر جلوی سوراخ گوش، فک پایین را به جمجمه وصل می‌کند. نام مشترک حالت‌هایی که این مفصل و عضلات جونده‌ای را که آن را به حرکت درمی‌آورند درگیر می‌کنند، اختلال مفصل گیجگاهی‌فکی (TMD) است. صدا، درد و محدودیت علائم مختلف این گروه‌اند؛ همیشه با هم نمی‌آیند و هر کدام اهمیت جداگانه‌ای دارد.

صدای کلیک یا ترق در لحظه‌ای پدید می‌آید که دیسک درون مفصل و سر مفصل هنگام حرکت نسبت به هم جابه‌جا می‌شوند. اگر دردی نیست، دهانتان به اندازهٔ معمول باز می‌شود و فک به یک طرف منحرف نمی‌شود، دندان‌پزشکان معمولاً این صدا را نشانهٔ مشکلی اورژانسی نمی‌دانند؛ در بسیاری از افراد سال‌ها بدون ایجاد مشکل دیگری ادامه دارد. آنچه باید پیگیری شود خود صدا نیست، این است که درد یا محدودیتی به آن اضافه می‌شود یا نه.

قفل شدن ممکن است به دو شکل متفاوت دیده شود. در برخی موارد دیسک درون مفصل به جلو می‌لغزد و جلوی باز شدن فک را می‌گیرد؛ از یک نقطهٔ مشخص به بعد نمی‌توانید دهانتان را باز کنید. در برخی موارد دیگر، برعکس، فک پس از باز شدن زیاد دیگر بسته نمی‌شود؛ این یکی از شکل‌های دررفتگی فک است. اگر هیچ‌کدام خودبه‌خود ظرف چند دقیقه برطرف نشود، وضعیتی است که باید همان روز ارزیابی شود.

آشناترین علت درد صبحگاهی فک، عادت فشردن یا ساییدن دندان‌ها در خواب است که متوجهش نمی‌شوید. در طول شب عضلات جونده بارها باری را تحمل می‌کنند که در جویدن عادی هرگز با آن روبه‌رو نمی‌شوند؛ صبح که بیدار می‌شوید فک خسته است، شقیقه‌ها حساس‌اند و گاهی سردرد هم همراهش است. با گذشت روز و شل شدن عضلات، درد معمولاً کم می‌شود. صاف شدن سطح دندان‌ها و شکستن غیرعادی پرکردگی‌ها و روکش‌ها ردپای این عادت در دهان‌اند.

دندان‌های از دست رفته یا بیش از حد ساییده از جهت دیگری در این تصویر سهم دارند. وقتی دندان‌های عقبی از دست رفته باشند یا ساییدگی پیشرفت کند، ارتفاع گاز گرفتن پایین می‌آید و فک پایین هنگام بسته شدن مجبور است بیش از حد لازم به بالا و عقب حرکت کند. این وضعیت تغییریافته بار اضافه‌ای بر مفصل فک و عضلات اطراف آن وارد می‌کند؛ با گذشت زمان ممکن است صدا و درد تصویر را بزرگ‌تر کنند.

شایع‌ترین اشتباه در خانه این است که آگاهانه فک را بشکنانید یا با جویدن مداوم آدامس بخواهید مفصل را راحت کنید؛ هر دو به جای کم کردن بار مفصل آن را بیشتر می‌کنند. اشتباه دیگر تلاش برای باز کردن فک قفل‌شده به زور است؛ این ممکن است دیسک را به موقعیتی جلوتر براند.

بخش بزرگی از این تصویر با صبر و اقدامات ساده خودبه‌خود بهتر می‌شود. اما اگر قفل شدن تکرار می‌شود، فک به‌طور ماندگار به یک طرف منحرف می‌شود یا با وجود گذشت چند هفته درد ادامه دارد، تصویربرداری و ارزیابی متخصص لازم است؛ به تعویق انداختن این قدم فایده‌ای ندارد.

موارد فهرست اول تصویری را نشان می‌دهند که بیشتر وقت‌ها خودبه‌خود یا با یک اقدام ساده بهتر می‌شود و موارد فهرست دوم تصویری را که باید همان روز یا در مدت کوتاهی ارزیابی شود.

برای صدا و قفل شدن مفصل فک باید به دندان‌پزشک خودتان مراجعه کنید؛ در صورت لزوم شما را به جراحی فک یا فیزیوتراپی ارجاع می‌دهد. این صفحه جای معاینه را نمی‌گیرد.

1. 1

   گرفتن شرح حال

   پرسیده می‌شود صدا از کی شروع شده، درد دارید یا نه، صبح بیشتر می‌شود یا عصر، در دوره‌ای پراسترس هستید یا نه و عادت فشردن دندان‌ها دارید یا نه.

2. 2

   اندازه‌گیری باز شدن دهان و لمس

   اندازه‌گیری می‌شود دهانتان چند میلی‌متر باز می‌شود و با فشار انگشت روی مفصل و عضلات شقیقه و گونه نقاط حساس جست‌وجو می‌شود.

3. 3

   ارزیابی اکلوژن و ساییدگی

   به اینکه دندان‌هایتان هنگام بسته شدن چطور با هم تماس پیدا می‌کنند، به سطوح جوندهٔ صاف‌شده و به دندان‌های از دست رفته نگاه می‌شود؛ این‌ها نشان می‌دهند ارتفاع گاز گرفتن تغییر کرده یا نه.

4. 4

   تصویربرداری در صورت لزوم

   اگر قفل شدن تکرار می‌شود یا یافته‌ها روشن نیستند، ممکن است موقعیت دیسک درون مفصل با ام‌آر‌آی (MRI) ارزیابی شود؛ رادیوگرافی ساده یا پانورامیک فقط ساختار استخوان را نشان می‌دهد.

5. 5

   نتیجه و ارجاع

   بسته به یافته‌ها ممکن است نایت گارد (محافظ شبانه)، فیزیوتراپی، مدیریت استرس یا جایگزین کردن دندان‌های از دست رفته مطرح شود. جراحی فقط وقتی مطرح می‌شود که روش‌های دیگر کافی نباشند.

این شکایت درمان واحدی ندارد؛ کاری که انجام می‌شود به این بستگی دارد که صدا، قفل شدن یا فشردن دندان‌ها بیشتر به چشم می‌آید.

موارد زیر نشان می‌دهند اشتباه‌های رایج در این وضعیت در واقع چه چیزی را بدتر می‌کنند.

مدت آن بسته به تصویر، بیشتر وقت‌ها نه با روز بلکه با هفته سنجیده می‌شود.

1. دو هفتهٔ اول

   خوراک نرم، پرهیز از باز کردن بیش از حد فک (خمیازه، لقمهٔ بزرگ) و کمپرس گرم ممکن است در این مدت درد را به‌طور محسوسی کم کنند. اگر این مدت آرامش کافی نیاورد، باید ارزیابی شوید.

2. چند هفته با نایت گارد

   درد صبحگاهی ناشی از فشردن دندان‌ها با استفاده از نایت گارد ظرف چند هفته به‌طور محسوسی کم می‌شود؛ خستگی صبحگاهی فک معمولاً آخرین علامتی است که بهتر می‌شود.

3. پس از قفل شدن بسته

   درد و حساسیت پس از باز کردن با دست ممکن است چند روز طول بکشد؛ ادامهٔ خوراک نرم در این دوره خطر قفل شدن دوباره را کم می‌کند.

4. پس از جایگزین کردن دندان‌های از دست رفته

   کم شدن بار روی مفصل با بازگشت ارتفاع گاز گرفتن زمان می‌برد؛ تغییر صدا و درد طی چند هفته به‌تدریج دیده می‌شود.

چون بیشتر موارد با نایت گارد و اقدامات ساده پیش می‌روند، هزینه معمولاً محدود می‌ماند؛ وقتی تصویربرداری یا جایگزین کردن دندان‌های از دست رفته مطرح شود، دامنه گسترده‌تر می‌شود. مواردی که دامنه را تعیین می‌کنند:

لزوم یا عدم لزوم تصویربرداری

در موارد ساده تصویربرداری لازم نیست؛ اگر قفل شدن تکرار شود، ام‌آر‌آی (MRI) مطرح می‌شود.

نوع نایت گارد

هزینه و اثر نایت گاردی که با قالب‌گیری مخصوص فرد ساخته می‌شود با نمونهٔ آماده فرق دارد.

وجود یا نبود دندان از دست رفته یا ساییده

اگر بازگرداندن ارتفاع گاز گرفتن لازم باشد، این یعنی برنامه‌ای گسترده‌تر از نایت گارد به‌تنهایی.

لزوم یا عدم لزوم فیزیوتراپی

در برخی بیماران علاوه بر درمان دندان‌پزشکی، جلسات فیزیوتراپی هم وارد روند می‌شود.