زیر فکم غده‌ای متورم شده است: غده لنفاوی است یا غده بزاقی؟

در ناحیه مثلثی زیر استخوان فک، دو ساختار متفاوت کنار هم قرار دارند. اول غدد لنفاوی زیر فک: ساختارهای کوچک لوبیایی‌شکلی که مایع لنفاوی ناحیه دهان، دندان، زبان، لب و گلو را صاف می‌کنند و در حالت عادی از یک سانتی‌متر بزرگ‌تر نیستند. دوم غده بزاقی زیر فک: غده‌ای ترشحی و یکپارچه که بزاق را از سوراخی زیر زبان به کف دهان می‌ریزد. بسته به اینکه کدام متورم شده، ماجرا هم فرق می‌کند.

غده لنفاوی مانند سیستم هشدار کار می‌کند. خودش بیمار نمی‌شود، وقتی در ناحیه‌ای که به آن وصل است عفونتی باشد بزرگ می‌شود. NHS بیان می‌کند که غدد متورم بیشتر وقت‌ها با بیماری‌های رایجی مانند سرماخوردگی، التهاب لوزه و عفونت‌های گوش و گلو پیدا می‌شوند و تورم ناشی از عفونت معمولاً ظرف یک تا دو هفته خودبه‌خود فروکش می‌کند. از سوی دندان هم تصویر همین است: در صفحه آبسه دندان NHS، تورم غدد گردن در میان نشانه‌های آبسه آمده است. یعنی غده زیر فک خبر دندانی را که زیر آن است می‌دهد.

اما در غده بزاقی سازوکار کاملاً متفاوت است و به انسداد مربوط می‌شود. وقتی در مجرای بزاق سنگی از نمک‌های کلسیم بزرگ می‌شود، ترشح نمی‌تواند بیرون برود، فشار درون غده بالا می‌رود و غده متورم می‌شود. طبق StatPearls، حدود ۸۵٪ این سنگ‌ها در غده زیر فک تشکیل می‌شوند؛ در غده جلوی گوش حدود ۱۵٪ و در غده زیر زبان و غدد کوچک کمتر از ۵٪. علت آناتومیک است: مجرای غده زیر فک رو به بالا می‌رود، یعنی جریان خلاف جاذبه است؛ ترشح غده غلیظ‌تر و چسبناک‌تر است؛ و قلیایی‌تر بودن ترشح رسوب نمک‌ها را آسان‌تر می‌کند. وقتی این سه عامل کنار هم قرار می‌گیرند، سنگ بیشتر از همه همین‌جا می‌نشیند.

از اینجا تفکیک ساده‌ای به دست می‌آید که در خانه می‌توانید انجام دهید. اسمش را آزمون غذا بگذاریم. سر یک وعده بنشینید، ترجیحاً با چیزی ترش یا خوش‌طعم شروع کنید و به زیر فکتان توجه کنید. تورمی که از غده بزاقی است در دقایق اول غذا به‌سرعت بزرگ می‌شود، کشیده و دردناک می‌شود و پس از پایان وعده ظرف یکی دو ساعت آرام‌آرام می‌خوابد. NHS هم توضیح می‌دهد که در انسداد کامل، درد هنگام غذا خوردن شدیدتر می‌شود و یکی دو ساعت طول می‌کشد. غده لنفاوی این چرخه را ندارد؛ از غذا اثر نمی‌پذیرد و در طول روز کمابیش یکسان می‌ماند.

تفکیک دوم با دست شماست. غده لنفاوی وقتی با انگشت فشار داده شود زیر پوست می‌لغزد، مرزهایش مشخص است، به اندازه دانه لوبیا یا انگور است و بیشتر وقت‌ها حساس است؛ اگر منشأ عفونی باشد معمولاً چند غده با هم بزرگ می‌شوند. اما غده بزاقی درست زیر لبه فک، به‌صورت پُری یکپارچه و گسترده حس می‌شود و مرزهایش به روشنی غده لنفاوی نیست. پزشک بررسی دیگری هم انجام می‌دهد: معاینه دودستی، به این صورت که یک دست درون دهان زیر زبان و دست دیگر بیرون است. اگر سنگ در بخش جلویی مجرا باشد، اغلب این‌طور با دست حس می‌شود.

اندازه سنگ‌ها هم به فهم این وضعیت کمک می‌کند. در StatPearls گزارش شده که قطر سنگ‌ها بیشتر میان ۲ تا ۱۰ میلی‌متر است و نزدیک ۸٪ آن‌ها از ۱۵ میلی‌متر بزرگ‌ترند. بخشی از سنگ‌های کوچک و متحرک خودبه‌خود بیرون می‌افتند؛ به همین دلیل نخستین رویکرد، نوشیدن آب فراوان، ماساژ ملایم غده در جهت مجرا و افزایش جریان بزاق با آدامس بدون قند یا آب‌نبات ترش است. NHS اینجا هشدار روشنی می‌دهد: برای بیرون آوردن سنگ از هیچ وسیله نوک‌تیزی استفاده نکنید، چون به آسیب و عفونت منجر می‌شود.

یک وضعیت واقعاً اورژانسی هم هست که باید از هر دو جدا شود. عفونتی که از دندان‌های آسیاب پایین گسترش می‌یابد ممکن است فضاهای زیر فک و زیر زبان را با هم درگیر کند؛ به این آنژین لودویگ می‌گویند. طبق StatPearls، ۹۰٪ موارد از دندان‌های آسیاب دوم و سوم پایین منشأ می‌گیرند و وضعیت ممکن است آن‌قدر سریع پیش برود که راه هوایی را تهدید کند. نشانه‌های تفکیک‌کننده این‌هاست: تورمی دوطرفه و سفت مثل چوب زیر فک، رانده شدن زبان به بالا و جلو، ناتوانی در باز کردن دهان، آبریزش دهان، صدای گرفته و خفه، دشواری بلع و تنفس. در این وضعیت فرصتی برای صبر کردن نیست.

دو فهرست زیر تشخیص نمی‌گذارند، شما را به سمت در درست راهنمایی می‌کنند. به هر فهرستی که نزدیک‌تر باشید، اگر تورم در مدت مورد انتظار فروکش نکند باید به پزشک مراجعه کنید.

تورم زیر فک کار یک پزشک نیست: اگر منشأ دندان باشد دندان‌پزشک، و اگر خود غده بزاقی یا غدد لنفاوی باشند متخصص گوش و حلق و بینی وارد عمل می‌شود. ترتیب زیر روند کلی را نشان می‌دهد.

1. 1

   گرفتن شرح حال

   اینکه تورم کی شروع شده، با غذا تغییر می‌کند یا نه، پیش از آن دندان‌درد یا عفونت گلو بوده یا نه و تب هست یا نه، نخستین تفکیک را انجام می‌دهد. اگر تورمی دارید که با غذا بزرگ می‌شود و می‌خوابد، حتماً بگویید؛ باارزش‌ترین اطلاعات همین است.

2. 2

   معاینه با دست

   اندازه، قوام، متحرک بودن یا نبودن و دردناک بودن یا نبودن تورم بررسی می‌شود. اگر به غده بزاقی گمان برده شود، معاینه دودستی با یک دست درون دهان زیر زبان و دست دیگر بیرون انجام می‌شود؛ سنگ‌های بخش جلویی مجرا اغلب این‌طور حس می‌شوند.

3. 3

   بررسی درون دهان و دندان‌ها

   چون ممکن است منشأ دندان باشد، دندان‌های همان طرف از نظر پوسیدگی، شکستگی، پاکت عمیق و آبسه بررسی می‌شوند؛ در صورت لزوم عکس رادیولوژی گرفته می‌شود. التهاب اطراف دندان عقلی که نیمه‌رویش دارد هم ممکن است در این ناحیه تورم غده ایجاد کند.

4. 4

   تصویربرداری

   اگر به سنگ غده بزاقی گمان برده شود، انتخاب اول معمولاً سونوگرافی است؛ در صورت نیاز سی‌تی اسکن به کار می‌رود. در سوی غده لنفاوی، بررسی بر اساس یافته برنامه‌ریزی می‌شود.

5. 5

   درمان بر اساس منشأ

   اگر منشأ دندان باشد، درمان متوجه خود دندان است و غده پس از درمان دندان خودبه‌خود فروکش می‌کند. در سنگ ابتدا مایعات فراوان، ماساژ و اقداماتی که جریان بزاق را افزایش می‌دهند امتحان می‌شود؛ برای سنگ‌هایی که بیرون نمی‌افتند، درباره بیرون آوردن آندوسکوپیک از درون مجرا یا گزینه‌های جراحی صحبت می‌شود.

این‌ها رقیب یکدیگر نیستند؛ بسته به اینکه تورم از کجا می‌آید، یکی از آن‌ها درست است.

موارد زیر شایع‌ترین اشتباهات در این شکایت است. هدف این است که در درست را انتخاب کنید و آنچه واقعاً اورژانسی است از دستتان نرود.

مدت بسته به منشأ فرق می‌کند. بازه‌های زیر سیرهای رایج‌اند؛ برنامه پزشکی که شما را معاینه می‌کند اولویت دارد.

1. روزهای اول

   در تورم غده لنفاوی ناشی از عفونت، غده حساس است و ممکن است با حرکات گردن ناراحتی ایجاد کند. اگر منشأ دندان یا گلو باشد، درمان اصلی متوجه همان‌جاست.

2. یک هفته

   NHS توصیه می‌کند اگر غدد متورم ظرف یک هفته کوچک نشدند یا همچنان بزرگ می‌شوند، به پزشک مراجعه شود. می‌توان از این به‌عنوان مرز پایان زیر نظر گرفتن استفاده کرد.

3. یک تا دو هفته

   بیان شده که تورم غده ناشی از عفونت بیشتر وقت‌ها در همین مدت خودبه‌خود فروکش می‌کند. تورمی که در این مدت فروکش نکند باید دوباره بررسی شود.

4. در سنگ غده بزاقی

   وقتی سنگ بیرون بیفتد، تورم و دردی که با غذا می‌آید تمام می‌شود. تا وقتی سنگ سر جایش بماند، تورم در هر وعده تکرار می‌شود؛ این چرخه چیزی نیست که خودبه‌خود بهتر شود.

در اینجا عدد واحدی نمی‌دهیم، چون پشت تورم زیر فک ممکن است غده لنفاوی‌ای باشد که درمان لازم ندارد، یا سنگ غده بزاقی که جراحی می‌خواهد، یا دندانی که باید درمان شود. مواردی که دامنه کار را تعیین می‌کنند این‌هاست:

منشأ چیست

غده‌ای که به عفونت گلو واکنش نشان می‌دهد، غده بزاقی بسته‌شده و دندان آبسه‌دار، کارهایی کاملاً متفاوت و حوزه کار پزشکان متفاوت‌اند.

نیاز به تصویربرداری

در برخی موارد معاینه کافی است؛ وقتی به سنگ یا منشأ دندانی گمان برده شود، سونوگرافی، عکس رادیولوژی یا سی‌تی اسکن وارد کار می‌شود.

دامنه کاری که در سوی دندان انجام می‌شود

عصب‌کشی، درمان پاکت لثه، کشیدن دندان عقل و سپس پر کردن فضای خالی، دامنه‌های جداگانه‌ای دارند.

تعداد دندان‌های درگیر

پشت عفونت‌های تکراری اغلب فقط یک دندان نیست. برنامه‌ای که بر پایه یک دندان ریخته می‌شود و برنامه‌ای که کل دهان را دربرمی‌گیرد در یک حساب بررسی نمی‌شوند.