لکه‌ی سیاه روی دندان: پوسیدگی است یا رنگ‌گرفتگی؟

تغییر رنگ دندان به دو گروه اصلی تقسیم می‌شود. Cleveland Clinic می‌نویسد لکه‌های با منشأ بیرونی، مینا یعنی بیرونی‌ترین لایه‌ی دندان را درگیر می‌کنند و بیشتر از خوراکی‌ها و نوشیدنی‌ها می‌آیند؛ اما تغییر رنگ با منشأ درونی از داخل دندان، از لایه‌ی زیر مینا (عاج) شروع می‌شود و به علت‌هایی مانند ضربه یا برخی داروها مربوط است. یک لکه‌ی سیاه ممکن است از هر دو گروه باشد؛ به همین دلیل اولین سؤال این است که لکه روی سطح است یا درون دندان.

منابع اصلی لکه‌های سطحی مشخص‌اند. Cleveland Clinic خوراکی‌ها و نوشیدنی‌های تیره‌رنگی مثل قهوه، چای، شراب قرمز و سس سویا، سیگار و دخانیات و بهداشت ناکافی دهان را برمی‌شمارد؛ و اشاره می‌کند که لکه‌ها به پلاک دندان می‌چسبند و اگر پلاک با مسواک و نخ دندان منظم برداشته نشود، تغییر رنگ بیشتر می‌شود. لکه‌های قهوه‌ای را معمولاً به سیگار و دخانیات ربط می‌دهد.

جرم دندان هم ممکن است سیاه دیده شود. Cleveland Clinic می‌نویسد جرم رنگ خوراکی‌ها و نوشیدنی‌ها را می‌گیرد و در کسانی که چای، قهوه یا شراب قرمز مصرف می‌کنند ممکن است سیاه شود، جرم زیر لثه باعث خونریزی می‌شود و جرمی که با خون مخلوط شود به سیاهی می‌گراید. رسوب تیره، سخت و ناصافی که روی سطح داخلی دندان‌های جلوی پایین یا در لبه‌ی لثه باشد و با مسواک پاک نشود، با این وضعیت جور درمی‌آید. جرم با تراشیدن در خانه برداشته نمی‌شود، با جرم‌گیری دندان‌پزشک برداشته می‌شود.

خط سیاه نازکی هم هست که به‌ویژه در کودکان و برخی بزرگسالان دیده می‌شود و به‌صورت نقطه‌هایی در بخش نزدیک به لثه‌ی دندان‌ها ردیف می‌شود. نامش لکه‌ی سیاه با منشأ بیرونی (black stain) است. نکته‌ی جالب این است که این لکه رابطه‌ای معکوس با پوسیدگی دارد: در یک متاآنالیز که ۱۴ مطالعه را ترکیب کرد، احتمال ایجاد پوسیدگی در کودکانی که لکه‌ی سیاه داشتند کمتر بود (نسبت شانس ۰٫۶۷). نویسندگان تأکید می‌کنند که روشن نیست این به خاطر محافظت‌کننده بودن لکه است، یا به این دلیل که فلور دهان کودکانی که از قبل خطر پوسیدگی کمی دارند، برای باکتری‌های سازنده‌ی این لکه مناسب است. متاآنالیز دیگری هم بر پایه‌ی مطالعات مقطعی نتیجه‌ی مشابهی گزارش کرد. این لکه با مسواک پاک نمی‌شود و با جرم‌گیری دندان‌پزشک برداشته می‌شود، اما زیاد برمی‌گردد.

در سمت پوسیدگی اما وضعیت فرق می‌کند. NHS می‌نویسد پوسیدگی در ابتدا ممکن است هیچ علامتی نداشته باشد و با پیشرفت آن ممکن است دندان‌درد، تیر کشیدن تیز با گرما، سرما یا شیرینی و لکه‌های سفید، قهوه‌ای یا سیاه روی دندان ایجاد شود. Cleveland Clinic اشاره می‌کند که لکه‌های سیاه روی دندان معمولاً نشان‌دهنده‌ی نواحی پوسیدگی پیشرفته‌اند و سوراخ‌های کوچک همراه با لکه‌های قهوه‌ای هم به احتمال زیاد یعنی پوسیدگی درمان‌نشده. MSD Manuals توضیح می‌دهد که شیارهای عمیق و باریک دندان‌های آسیاب باکتری را در خود نگه می‌دارند و تمیز نمی‌شوند و به همین دلیل مستعد پوسیدگی‌اند.

اینجا تمایز حیاتی‌ای وجود دارد: هر پوسیدگی تیره‌ای فعال نیست. در نظام بین‌المللی طبقه‌بندی و مدیریت پوسیدگی (ICCMS)، سطح پوسیدگی فعال سفیدمایل یا زردمایل، مات و ناصاف توصیف می‌شود؛ اما سطح پوسیدگی متوقف‌شده (غیرفعال) سفیدمایل، قهوه‌ای یا سیاه، براق و سخت. در حفره‌هایی که تا عاج پیش رفته‌اند، عاجِ پوسیدگی فعال نرم یا چرم‌مانند است و عاجِ پوسیدگی متوقف‌شده براق و سخت. یعنی رنگ تیره به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که پوسیدگی در حال پیشرفت است؛ گاهی رد پوسیدگی‌ای است که سال‌ها پیش متوقف شده و با بهتر شدن بهداشت دهان سخت شده است.

این تمایز پیامدی عملی دارد. در مطالعه‌ای که معیارهای نیواد را توضیح می‌دهد نشان داده شد که خطر پیشرفت پوسیدگی‌های فعالِ بدون حفره به سمت حفره یا پرکردگی، بیشتر از پوسیدگی‌های غیرفعال است. در مطالعه‌ی سال ۱۹۹۹ همین گروه پژوهشی، توافق میان دندان‌پزشکان آموزش‌دیده بالا بود، اما ۸۱٫۶٪ طبقه‌بندی‌های نادرست در ضایعاتی بود که هنوز حفره ایجاد نکرده بودند. این یعنی ارزیابی با چشم در لکه‌های اولیه دشوارتر از هر جای دیگر است؛ به همین دلیل عکس رادیولوژی و پیگیری جایگاه مهمی دارند.

فلز و داروها هم ممکن است دندان را تیره کنند. Cleveland Clinic می‌نویسد پرکردگی‌های آمالگام نقره‌ای رنگ ممکن است دندان را خاکستری نشان دهند و عصب‌کشی گاهی باعث تغییر رنگ می‌شود. MSD Manuals اشاره می‌کند که سیلور دی‌آمین فلوراید (SDF) که برای متوقف کردن پوسیدگی به کار می‌رود، ناحیه‌ی پوسیده را برای همیشه سیاه می‌کند و به همین دلیل بیشتر در دندان‌های شیری استفاده می‌شود. اگر چنین کاری روی دندان فرزندتان انجام شده، سیاهی ایجادشده نتیجه‌ای مورد انتظار است.

و در پایان، تیره شدن نه یک لکه بلکه کل دندان. Cleveland Clinic می‌نویسد تغییر رنگ خاکستری ممکن است نشان دهد عصب داخل دندان مرده است و این ممکن است بر اثر ضربه رخ دهد. اینکه یک دندان جلو طی چند هفته یا چند ماه به رنگ خاکستری یا تیره دربیاید، به‌ویژه اگر در گذشته به آن دندان ضربه خورده باشد، وضعیتی کاملاً متفاوت از لکه‌ی سطحی است و دندان باید با آزمون‌های عصب ارزیابی شود.

وضعیت‌های فهرست اول معمولاً اورژانسی نیستند؛ با این حال اگر فکر می‌کنید ممکن است پوسیدگی باشد، NHS توصیه می‌کند منتظر تاریخ معاینه‌ی دوره‌ای نمانید و به دندان‌پزشک مراجعه کنید. اگر موردی از فهرست دوم دارید، نوبتتان را جلو بیندازید.

سه قدم اول را در خانه و بقیه را نزد دندان‌پزشک می‌توانید انجام دهید. کارهایی که در خانه انجام می‌دهید تشخیص نمی‌گذارند؛ روشن می‌کنند در نوبتتان چه چیزی را توضیح دهید.

1. 1

   به جای لکه نگاه کنید

   با آینه و نور خوب ببینید لکه کجاست. خطی که روی چند دندان در طول لبه‌ی لثه کشیده شده، با رنگ‌گرفتگی یا جرم جور درمی‌آید؛ ناحیه‌ی تیره‌ای در شیار سطح جونده‌ی یک دندان آسیاب یا بین دو دندان، با پوسیدگی بیشتر جور درمی‌آید.

2. 2

   مسواک بزنید و دوباره نگاه کنید

   دندان‌ها را خوب مسواک بزنید و دوباره نگاه کنید. لکه‌ی سطحی تازه‌ای که به پلاک چسبیده ممکن است کمتر شود؛ لکه‌ای که هیچ تغییری نکند یا جرم است، یا لکه‌ای چسبیده، یا رنگی که از درون دندان می‌آید. با جسم سخت، سوزن یا ناخن آن را نتراشید.

3. 3

   علائم را یادداشت کنید

   تیر کشیدن با شیرینی، گرما یا سرما، درد هنگام جویدن، گیر کردن نخ دندان، اینکه لکه در ماه‌های اخیر بزرگ شده یا نه و اینکه در گذشته به دندان ضربه خورده یا نه، اطلاعاتی است که به دندان‌پزشک می‌گویید.

4. 4

   نگاه و لمس نزد دندان‌پزشک

   پس از تمیز و خشک کردن دندان، رنگ، براقی و سطح لکه ارزیابی می‌شود؛ با یک سوند کند به‌آرامی لمس می‌شود تا مشخص شود سطح سخت است یا نرم. در مینا، پوسیدگی فعال مات و ناصاف و پوسیدگی متوقف‌شده براق و سخت است؛ اگر حفره به عاج رسیده باشد، عاجِ پوسیدگی فعال نرم یا چرم‌مانند و عاجِ پوسیدگی متوقف‌شده سخت است.

5. 5

   عکس رادیولوژی

   MSD Manuals می‌نویسد عکس رادیولوژی هنوز مهم‌ترین ابزار برای یافتن پوسیدگی، تعیین عمق آن و دیدن پوسیدگی زیر پرکردگی‌های قدیمی است. اینکه زیر یک نقطه‌ی سیاه کوچک چه پوسیدگی گسترده‌ای هست را فقط عکس رادیولوژی می‌تواند نشان دهد.

6. 6

   در صورت نیاز آزمون‌های عصب

   اگر کل دندان تیره شده، پاسخ دندان به سرما و حساسیتش به ضربه‌ی ملایم آزمایش می‌شود و نوک ریشه با عکس رادیولوژی بررسی می‌شود. زنده بودن یا نبودن عصب، مسیر درمان را تعیین می‌کند.

لکه‌ی سیاه درمان واحدی ندارد؛ کاری که انجام می‌شود به منشأ لکه بستگی دارد.

موارد زیر تصمیم‌های نادرستی است که در این شکایت زیاد دیده می‌شود. این‌ها را می‌نویسیم تا نزد هر دندان‌پزشکی بروید بتوانید سؤال‌های درست را بپرسید.

مدت‌ها بسته به منشأ لکه فرق می‌کند. روند زیر چارچوبی کلی است؛ برنامه‌ی دندان‌پزشکی که شما را معاینه کرده اولویت دارد.

1. پس از تمیزکاری

   لکه‌ی سطحی و جرم در همان جلسه برداشته می‌شوند. خط سیاه و لکه‌های قهوه و چای ممکن است به‌مرور برگردند؛ تمیزکاری منظم و تغییر عادت‌ها تکرار آن را کم می‌کند.

2. در پوسیدگی اولیه

   پس از استفاده از فلوراید، لکه در معاینه‌های کنترلی دوباره ارزیابی می‌شود. لکه‌ای که سخت و براق شود متوقف‌شده در نظر گرفته می‌شود؛ لکه‌ای که گسترش یابد یا نرم شود، به پرکردگی می‌رسد.

3. پس از پرکردگی

   از دندان‌پزشکتان بپرسید انتظار می‌رود تیر کشیدن پس از پرکردگی چه مدت طول بکشد. اگر تیر کشیدن بیشتر می‌شود یا به دردی ضربان‌دار یا دردی که شب بیدارتان می‌کند تبدیل شده، دوباره به دندان‌پزشکتان مراجعه کنید.

4. معاینه‌های منظم

   MSD Manuals بسته به خطر پوسیدگی، معاینه در فاصله‌های ۳ تا ۱۲ ماه را توصیه می‌کند. NHS می‌خواهد کسانی که هیچ شکایتی ندارند هم دست‌کم هر ۲ سال یک بار و افراد زیر ۱۸ سال سالی یک بار برای معاینه بروند.

اینجا عدد واحدی نمی‌دهیم، چون پشت لکه‌ی سیاه ممکن است یک جلسه جرم‌گیری باشد، یا پوسیدگی‌ای که پرکردگی، عصب‌کشی یا روکش لازم دارد. مواردی که دامنه‌ی کار را تعیین می‌کنند:

منشأ لکه

لکه‌ی سطحی، جرم، پوسیدگی متوقف‌شده، پوسیدگی فعال و مردن عصب، مسیرهای کاملاً متفاوتی‌اند.

عمق پوسیدگی

پوسیدگی‌ای که در محدوده‌ی مینا مانده با فلوراید و پیگیری، پوسیدگی‌ای که به عاج رسیده با پرکردگی و پوسیدگی‌ای که به عصب رسیده با عصب‌کشی درمان می‌شود.

تعداد دندان‌های درگیر

لکه در یک دندان و پوسیدگی گسترده در دندان‌های زیاد، برنامه‌ریزی در مقیاس‌های جداگانه‌ای لازم دارند.

نیاز به اصلاح رنگ

در دندان‌های جلو، سفید کردن، پرکردگی همرنگ دندان یا لمینت اقلام جداگانه‌ای هستند.