دندان‌هایم جابه‌جا می‌شوند: چرا و با چه سرعتی پیش می‌رود؟

دندان مثل میخی نیست که در استخوان ثابت شده باشد؛ بین ریشه و استخوان بافت همبند نازکی هست و دندان در تمام عمر می‌تواند هرچند خیلی کم حرکت کند. انجمن ارتودنتیست‌های آمریکا (AAO) می‌نویسد حرکت دندان روندی طبیعی و همیشگی است که به نوسازی مداوم استخوان وابسته است و نیرویی که هنگام صحبت کردن، گاز گرفتن و جویدن به دندان‌ها وارد می‌شود آن‌ها را به همان سمت می‌راند. وقتی دندانی کم شود یا تکیه‌گاه ضعیف شود، این حرکت طبیعی به جابه‌جایی آشکاری تبدیل می‌شود.

جابه‌جایی چهار منشأ جداگانه دارد و سرعتشان با هم خیلی فرق می‌کند. جزئیات باز شدن بادبزنی دندان‌های جلو در صفحه فاصله افتادن بین دندان‌ها آمده است؛ پرسش اصلی اینجا این است که جابه‌جایی با چه سرعتی پیش می‌رود، کدام را می‌شود زیر نظر گرفت و برای کدام نباید صبر کرد.

منشأ اول جای خالی کشیدن دندان است. در پژوهشی در Leeds Dental Institute که ۱۰۰ بیمار دارای یک دندان عقبی بدون دندان روبه‌رو را با ۱۰۰ نفر که از نظر سن، جنس و سطح استخوان همسان شده بودند مقایسه کرد، در ۹۲٪ دندان‌هایی که روبه‌رویشان خالی مانده بود بلند شدن دیده شد. میانگین بلند شدن ۱٫۶۸ میلی‌متر بود و مواردی نزدیک به ۴ میلی‌متر هم وجود داشت؛ در گروه مقایسه این مقدار ۰٫۲۴ میلی‌متر بود. بلند شدن در فک بالا به‌طور آشکاری بیشتر از فک پایین بود. در پژوهش دوم همین گروه دیده شد که دندان‌های دو طرف جای خالی به سمت آن کج می‌شوند و دندان جلوی جای خالی ممکن است دور خودش هم بچرخد؛ کج شدن دندان پشت جای خالی گاهی خیلی آشکار بود.

سرعت حرکت هم اندازه‌گیری شده است. در پژوهشی که در Journal of Dental Research منتشر شد و ۱۱۶ جای خالی عقبی درمان‌نشده را با عکس‌های رادیولوژی پیاپی دنبال کرد، فاصله دندان‌های دو طرف جای خالی در سال اول به‌طور میانگین کمتر از ۱ میلی‌متر کوتاه شد؛ سریع‌ترین تنگ شدن در ۲ سال اول بعد از کشیدن دندان بود و در سال‌های بعد رفته‌رفته کندتر شد. نویسندگان می‌نویسند بعد از ۲ سال اول، حرکت معمولاً آهسته و کم است.

این یافته باوری رایج را هم اصلاح می‌کند. در پژوهشی که در JADA منتشر شد و ۱۱۱ بیمار را به‌طور میانه ۶٫۹ سال دنبال کرد، در بیشتر بیمارانی که یک دندان عقبی‌شان کم بود، فاصله بین دندان‌های مجاور ۱ میلی‌متر یا کمتر کوتاه شد، بلند شدن دندان مقابل در ۹۹٪ موارد ۱ میلی‌متر یا کمتر ماند و تحلیل استخوان کنار دندان‌های مجاور در ۸۳٪ موارد ۱ میلی‌متر یا کمتر بود. نویسندگان پیشنهاد می‌کنند در جای خالی یک دندان عقبی، درمان فوری شاید برای بیشتر بیماران ضروری نباشد و به جای آن با کنترل منظم پیگیری شود. ارقام این دو پژوهش کاملاً با هم نمی‌خوانند؛ یکی بلند شدن را روی مدل‌های گچی و دیگری با عکس رادیولوژی و روشی متفاوت اندازه گرفت. پیام مشترک این است: جابه‌جایی در یک جای خالی عقبی واقعی است، اما بیشتر وقت‌ها آهسته و محدود.

منشأ دوم بیماری لثه است و این وضعیت را باید خیلی جدی‌تر گرفت. در یک مقاله مروری در Journal of Periodontology آمده است که جابه‌جا شدن دندان‌ها به دلیل تحلیل استخوان (مهاجرت پاتولوژیک دندان) در بیماران لثه بین ۳۰٪ تا ۵۵٫۸٪ گزارش شده و اغلب همان شکایتی است که بیمار را نزد دندان‌پزشک می‌آورد. در پژوهشی در ایران که پرونده ۳۷۰ بیمار را بررسی کرد، این میزان ۱۱٫۴٪ (۳۵ نفر از ۳۱۴ بیمار لثه) بود و در هیچ‌یک از کسانی که بیماری خفیف لثه داشتند مهاجرت دیده نشد؛ با شدیدتر شدن بیماری، مهاجرت شایع‌تر شد. یعنی اگر دندان‌های جلوی شما جابه‌جا می‌شوند، ممکن است پشت آن تحلیل استخوان پیشرفته‌ای باشد.

این مقاله مروری تأکید می‌کند که مهاجرت علت واحدی ندارد: تحلیل استخوان عامل اصلی است، اما فشار زبان، گونه و لب، فشار داخل پاکت‌های ملتهب لثه، مشکلات اکلوژن و عادت‌هایی مانند گاز گرفتن لب هم سهم دارند. در همین مقاله آمده است که در مراحل اولیه، دندان‌هایی که جابه‌جا شده‌اند گاهی بعد از درمان لثه خودبه‌خود برمی‌گردند. این سود ملموس زود رفتن است.

منشأ سوم استفاده نکردن از نگهدارنده بعد از درمان ارتودنسی است. سازمان NHS می‌نویسد بعد از برداشتن سیم ارتودنسی، برای جلوگیری از برگشتن دندان‌ها به جای قبلی باید از نگهدارنده استفاده کرد. AAO توضیح می‌دهد که درست بعد از درمان دوره‌ای برای جا افتادن هست که دندان‌ها بیشترین تمایل را به برگشت دارند، حتی چند روز استفاده نکردن از نگهدارنده می‌تواند باعث جابه‌جایی آشکار دندان‌ها شود و نگهدارنده بیشتر وقت‌ها تا آخر عمر لازم است.

منشأ چهارم خود سن است. AAO می‌نویسد با بالا رفتن سن دندان‌ها به‌طور طبیعی جابه‌جا می‌شوند، این ممکن است به روی هم افتادن دندان‌های جلوی پایین یا فاصله افتادن بین دندان‌های بالا بینجامد، و مشکلات اکلوژن خودبه‌خود درست نمی‌شوند و ممکن است با گذشت زمان بدتر شوند. این تغییری آهسته و اغلب بی‌درد است؛ اما اگر بیماری لثه همراهش باشد، سرعت تغییر می‌کند.

وضعیت‌های فهرست اول آهسته پیش می‌روند و می‌شود با یک نوبت برنامه‌ریزی‌شده به آن‌ها رسیدگی کرد. اگر یکی از موارد فهرست دوم را دارید، منتظر کنترل بعدی نمانید و نزد دندان‌پزشکتان بروید.

ترتیب زیر ارزیابی‌ای است که برای دندان‌های جابه‌جاشده باید نزد دندان‌پزشک انتظارش را داشته باشید. وقتی به نوبت می‌روید، عکس‌های قدیمی و اگر دارید، عکس‌های رادیولوژی قدیمی‌تان را همراه ببرید.

1. 1

   از خانه شروع کنید: عکس از یک زاویه ثابت

   ماهی یک بار، در همان نور و از همان زاویه، وقتی دندان‌هایتان بسته است و وقتی لبخند می‌زنید عکس بگیرید. مقایسه این عکس‌ها ساده‌ترین مدرکی است که به دندان‌پزشک نشان می‌دهد جابه‌جایی واقعاً پیش می‌رود یا نه. عکس‌های قدیمی عروسی یا سفر هم به کار می‌آیند.

2. 2

   نخ دندان و گیر کردن غذا

   اگر نخ دندان از فاصله‌ای که قبلاً به‌سختی از آن رد می‌شد حالا بدون هیچ مقاومتی رد می‌شود، یا در جای تازه‌ای غذا گیر می‌کند، ممکن است تماس بین دو دندان باز شده باشد. یادداشت کنید در کدام فاصله است.

3. 3

   اندازه‌گیری لثه و آزمون لقی

   دندان‌پزشک پاکت لثه دور هر دندان را اندازه می‌گیرد و خونریزی و لقی را بررسی می‌کند. قدم اصلی که تشخیص می‌دهد جابه‌جایی از بیماری لثه است یا از جای خالی، همین است.

4. 4

   عکس رادیولوژی

   سطح استخوان اطراف ریشه، جای دندان‌های از دست رفته و شیب دندان‌های مجاور در عکس رادیولوژی دیده می‌شود. اگر عکس‌های قدیمی دارید، مقایسه سرعت حرکت را نشان می‌دهد.

5. 5

   اکلوژن و عادت‌ها

   درباره اینکه وقتی دهان بسته می‌شود کدام دندان اول تماس پیدا می‌کند، آثار دندان‌قروچه و عادت‌هایی مانند فشار زبان به دندان‌ها و گاز گرفتن لب پرسیده و بررسی می‌شود. در آن مقاله مروری آمده است که بسیاری از عادت‌ها با مهاجرت مرتبط‌اند و تشخیصشان برای دندان‌پزشک سخت است؛ آنچه را می‌دانید خودتان بگویید.

6. 6

   ترتیب بر اساس علت

   اگر بیماری لثه در کار باشد، اول آن درمان می‌شود؛ جابه‌جا کردن دندان‌ها یا پر کردن جای خالی فقط بعد از آرام شدن لثه برنامه‌ریزی می‌شود. اگر علت جای خالی باشد، تصمیم گرفته می‌شود که جای خالی پر شود یا نه و آیا اصلاح ارتودنسی لازم است یا نه.

جابه‌جایی درمان واحدی ندارد؛ کاری که انجام می‌شود بسته به منشأ جابه‌جایی فرق می‌کند.

موارد زیر تصمیم‌های اشتباهی است که در این شکایت زیاد دیده می‌شود. آن‌ها را می‌نویسیم تا پیش هر دندان‌پزشکی بروید بتوانید پرسش‌های درست را بپرسید.

مدت‌ها بسته به منشأ جابه‌جایی و درمان انجام‌شده فرق می‌کنند. روند زیر چارچوبی کلی است؛ طرح دندان‌پزشکی که شما را معاینه می‌کند مقدم است.

1. ۲ سال اول بعد از کشیدن دندان

   در پژوهش اندازه‌گیری دیده شد که دندان‌های دو طرف جای خالی در همین دوره سریع‌تر از همه به هم نزدیک می‌شوند. اگر به پر کردن جای خالی فکر می‌کنید، بخواهید در کنترل‌های این دوره جای خالی و دندان مقابل اندازه‌گیری شوند؛ اگر تغییری باشد، برای تصمیم داده در دست دارید.

2. بعد از ۲ سال اول

   حرکت معمولاً کند می‌شود و کم می‌ماند. مقایسه با عکس و عکس رادیولوژی در کنترل‌های منظم ممکن است کافی باشد.

3. ماه‌های بعد از درمان لثه

   با آرام شدن التهاب ممکن است لقی کم شود و دندان‌هایی که در مرحله اولیه جابه‌جا شده‌اند تا حدی برگردند. جابه‌جا کردن دندان‌ها یا پر کردن جای خالی معمولاً بعد از دیده شدن این بهبود برنامه‌ریزی می‌شود.

4. بعد از درمان ارتودنسی

   AAO می‌نویسد ممکن است در دوره اول خواسته شود نگهدارنده جز هنگام غذا خوردن و مسواک زدن همیشه، و بعد فقط شب‌ها استفاده شود. وقتی نگهدارنده کنار گذاشته شود، جابه‌جایی ممکن است دوباره شروع شود.

در اینجا رقم واحدی نمی‌دهیم، چون پشت دندان‌هایی که جابه‌جا می‌شوند ممکن است یک جای خالی باشد که فقط زیر نظر گرفتن لازم دارد، یا تحلیل استخوان پیشرفته‌ای که درمان لثه و ارتودنسی می‌طلبد. عواملی که دامنه کار را تعیین می‌کنند:

منشأ جابه‌جایی

جای خالی، بیماری لثه، استفاده نکردن از نگهدارنده و سن، مسیرهای کاملاً متفاوتی‌اند و در حوزه متخصصان متفاوتی قرار می‌گیرند.

دامنه درمان لثه

از جرم‌گیری حرفه‌ای تا تمیز کردن عمیق زیر لثه و جراحی، مراحل متفاوتی وجود دارد.

نیاز یا عدم نیاز به اصلاح ارتودنسی

بین یک نگهدارنده جدید و درمان کامل دوباره تفاوت زیادی هست.

تعداد دندان‌های از دست رفته

پر کردن یک جای خالی و برنامه‌ریزی هم‌زمان برای چند دندان از دست رفته، کارهایی با مقیاس متفاوت‌اند.