خشکی دهان چرا پیش می‌آید و آیا به دندان‌ها آسیب می‌زند؟

بزاق در دهان شما خیلی بیشتر از آنچه می‌بینید کار می‌کند. اسیدهای موجود در خوراکی‌ها را خنثی می‌کند، با رساندن کلسیم و فسفات به دندان‌ها مینا را تقویت می‌کند، جویدن و بلعیدن را آسان می‌کند و با شست‌وشوی مداوم، باکتری‌های دهان را کم می‌کند. وقتی غدد بزاقی کمتر از معمول کار کنند، همهٔ این وظایف هم‌زمان مختل می‌شوند؛ نتیجه فقط خشکی آزاردهنده نیست، بلکه از کار افتادن سیستمی است که از دندان‌ها و لثه محافظت می‌کند.

شایع‌ترین علت، داروها هستند. برخی داروهای ضدافسردگی، داروهای پایین‌آورندهٔ فشار خون، آنتی‌هیستامین‌ها، داروهای ادرارآور و برخی مسکن‌ها کار غدد بزاقی را کند می‌کنند. بیشتر این داروها نه برای کم کردن بزاق، بلکه برای هدف دیگری تجویز می‌شوند و خشکی عارضهٔ جانبی آن‌هاست. اگر کمی پس از شروع داروی تازه‌ای دهانتان خشک شده، به احتمال زیاد ارتباط همین است؛ دارو را خودسرانه قطع نکنید، به پزشک خود بگویید و بروشور دارو را بخوانید.

پرتودرمانی ناحیهٔ سر و گردن مستقیماً به بافت غدد بزاقی آسیب می‌زند. حتی پس از پایان درمان هم ممکن است تولید بزاق به سطح پیشین برنگردد؛ در این حالت خشکی دائمی می‌شود و روال مراقبت روزانه هم باید برای همیشه بر همین اساس تغییر کند. در بیمارانی که شیمی‌درمانی می‌شوند، خشکی معمولاً در طول درمان دیده می‌شود و پس از پایان آن فروکش می‌کند.

سندرم شوگرن بیماری خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی به غدد بزاقی و اشکی حمله می‌کند. خشکی دهان معمولاً با خشکی چشم همراه است؛ اگر هر دو با هم وجود دارند و علت دیگری در کار نیست، باید این را با پزشک خود در میان بگذارید. این وضعیتی نیست که دندان‌پزشک به‌تنهایی بتواند تشخیصش دهد؛ به ارزیابی متخصص روماتولوژی نیاز دارد.

قند خون کنترل‌نشده هم دهان را خشک می‌کند؛ وقتی بدن قند اضافه را از راه ادرار دفع می‌کند، از دست رفتن آب بیشتر می‌شود و این بر بزاق هم اثر می‌گذارد. اگر دیابت دارید و اخیراً دهانتان خشک شده، به پزشک خود بگویید مقادیر قند خونتان چطور پیش می‌رود؛ خشکی گاهی یکی از نخستین نشانه‌های به هم خوردن کنترل قند است.

خوابیدن با دهان باز، گرفتگی بینی یا خروپف هم از علت‌های شایع خشکی صبحگاهی است. این وضعیت معمولاً به شب محدود است و در طول روز برطرف می‌شود؛ با مشکل دائمی غدد بزاقی فرق دارد. اگر گرفتگی بینی همیشگی است، ممکن است ارزیابی متخصص گوش و حلق و بینی لازم باشد.

خود افزایش سن غدد بزاقی را خشک نمی‌کند؛ خشکی‌ای که در سالمندان دیده می‌شود بیشتر از بیشتر شدن تعداد داروهای مصرفی ناشی است. در بیمارانی که چند دارو را با هم مصرف می‌کنند، خشکی نه از اثر تک‌تک داروها، بلکه از روی هم افتادن داروهایی با همین عارضهٔ جانبی پدید می‌آید. کم نوشیدن آب و مصرف زیاد کافئین هم خشکی را آشکارتر می‌کنند، اما این‌ها به‌تنهایی آن‌قدر قوی نیستند که خشکی دائمی ایجاد کنند؛ اگر خشکی همیشگی است، باید به یکی از علت‌های بالا فکر کرد.

فهرست زیر جدا می‌کند در چه حالت‌هایی خشکی با علت‌های بالا همخوانی دارد و در چه حالتی باید دنبال چیز دیگری گشت.

برای خشکی دهان جایی که باید بروید دندان‌پزشک شماست؛ در برخی موارد پزشک خانواده یا متخصص مربوط هم وارد کار می‌شود. ترتیب زیر نشان می‌دهد در معاینه دربارهٔ چه چیزهایی باید صحبت شود.

1. 1

   فهرست داروهایتان را تهیه کنید

   همهٔ داروها و مکمل‌هایی را که مصرف می‌کنید و زمان شروع هرکدام را بنویسید. اگر خشکی تازه شروع شده، نخستین قدم این است که ببینید کدام دارو اضافه شده است.

2. 2

   الگوی خشکی را زیر نظر بگیرید

   یادداشت کنید که فقط صبح‌هاست، در تمام روز است یا هنگام غذا خوردن آشکارتر می‌شود. خشکی مخصوص صبح، تنفس شبانه را مطرح می‌کند و خشکی دائمی، دارو یا علتی سیستمیک را.

3. 3

   به دندان‌پزشک و پزشک خود بگویید

   باید به هر دو بگویید؛ دندان‌پزشک آسیب داخل دهان را ارزیابی می‌کند و پزشک شما علت زمینه‌ای یا گزینه‌های دارویی را. هیچ‌کدام جای دیگری را نمی‌گیرد.

4. 4

   معاینهٔ دهان

   شروع پوسیدگی‌ها، وضعیت لثه، جا افتادن دندان مصنوعی اگر دارید و نشانه‌های عفونت قارچی بررسی می‌شود. پوسیدگی در دهان خشک معمولاً در نواحی نزدیک به لثه و میان دندان‌ها شروع می‌شود.

5. 5

   در صورت نیاز، بررسی‌های تکمیلی

   اگر خشکی چشم و درد مفاصل همراه باشد، ارجاع به روماتولوژی، و اگر به قند خون شک باشد، ارجاع به متخصص داخلی مطرح می‌شود. دندان‌پزشکی نقطهٔ شروع این بررسی است، نه پایان آن.

این‌ها علت زمینه‌ای خشکی را درمان نمی‌کنند، اما ناراحتی روزانه را کم می‌کنند و از دندان‌هایتان محافظت می‌کنند.

هدف ما ترساندن شما نیست، بلکه روشن کردن این است که چه چیزی را باید جدی بگیرید.

اینکه خشکی برطرف شود یا نه به علتش بستگی دارد؛ به همین دلیل اینجا یک جدول زمانی واحد وجود ندارد، بلکه روندی است که بسته به علت تغییر می‌کند.

1. روزهای اول

   با محصولات مرطوب‌کننده و نوشیدن مکرر آب، ناراحتی روزانه کمتر می‌شود. این کار علت زمینه‌ای را درمان نمی‌کند و فقط علامت را سبک‌تر می‌کند.

2. اگر تغییر دارو امتحان شده باشد، چند هفته

   اگر پزشک شما دارو را تغییر داده باشد، اثرش را ظرف چند هفته می‌بینید. اگر تغییری نکرد، ممکن است نشان دهد آن دارو به‌تنهایی علت نبوده است.

3. معاینه‌های دندان مکررتر می‌شود

   در بیمارانی که خشکی مزمن دارند، دندان‌پزشک فاصلهٔ معاینه‌ها را از شش ماه به سه چهار ماه کاهش می‌دهد تا پوسیدگی و بیماری لثه زود پیدا شوند.

4. اگر پس از پرتودرمانی دائمی باشد

   اگر آسیب غدد بزاقی دائمی باشد، خشکی هم دائمی است؛ در اینجا هدف منتظر ماندن برای برطرف شدنش نیست، بلکه محافظت از دندان‌ها با مراقبت همراه با فلوراید و معاینه‌های منظم است.

خشکی دهان به خودی خود یک اقدام درمانی نیست؛ آنچه هزینه را تعیین می‌کند، دامنهٔ آسیبی است که خشکی در دندان‌ها و لثهٔ شما به جا گذاشته است. اقلام:

گسترهٔ بررسی پوسیدگی و لثه

هرچه خشکی طولانی‌تر شود، تعداد نواحی‌ای که باید بررسی شوند ممکن است بیشتر شود؛ در مواردی که زود پیدا می‌شوند، دامنهٔ کار محدودتر می‌ماند.

تنظیم دوبارهٔ جاافتادگی دندان مصنوعی

در بیمارانی که دندان مصنوعی دارند، تا وقتی خشکی ادامه دارد از دست رفتن جاافتادگی ممکن است بارها تکرار شود؛ این تنظیم‌ها قلم جداگانه‌ای است.

محصولات محافظتی مورد استفاده

ژل، اسپری جایگزین بزاق یا خمیردندان‌های مخصوص ممکن است بدون نسخه یا با نسخه باشند؛ انتخاب بسته به شدت خشکی فرق می‌کند.

دفعات معاینه

در بیمارانی که خشکی مزمن دارند، چون فاصلهٔ معاینه‌ها کوتاه‌تر می‌شود، جمع سالانه جداگانه حساب می‌شود.