هنگام جویدن فکم خسته می‌شود: علتش چیست؟

جویدن با چهار جفت عضله انجام می‌شود؛ قوی‌ترین آن‌ها عضله‌ی مَستر در گونه، درست بالای زاویه‌ی فک پایین، و عضله‌ی گیجگاهی در شقیقه است. وقتی دندان‌هایتان را روی هم فشار می‌دهید، می‌توانید سفت شدن عضله را در هر دو ناحیه با انگشت حس کنید. احساس خستگی هنگام جویدن می‌تواند نشان دهد که عضلات آن روز یا آن شب بیش از توانشان کار کرده‌اند، در خون‌رسانی عضلات مشکلی هست یا پیامی که از عصب به عضله می‌رسد ضعیف شده است. هر یک از این سه مسیر حوزه‌ی پزشک متفاوتی است؛ به همین دلیل اولین کار این است که تقریباً مشخص شود کدام مطرح است.

شایع‌ترین مسیر، فشار دادن و ساییدن دندان‌ها در شب یعنی دندان‌قروچه (براکسیسم) است. NHS می‌نویسد دندان‌قروچه هم در بیداری و هم در خواب ممکن است رخ دهد و از جمله‌ی علائمش فک دردناک، دندان‌های ساییده یا شکسته، سردرد، گوش‌درد و خواب گسسته است؛ شایع‌ترین علت را استرس و اضطراب و عوامل همراه را مشکلات خواب مانند خروپف و آپنه‌ی خواب، برخی داروهای خواب، افسردگی و اضطراب، سیگار و الکل و کافئین زیاد برمی‌شمارد. عضله‌ای که شب ساعت‌ها کار کرده، صبح خسته بیدار می‌شود و سر صبحانه از همان لقمه‌های اول خودش را نشان می‌دهد. ویژگی متمایز این الگو این است که خستگی صبح بیشترین است و در طول روز کم می‌شود.

دومین گروه بزرگ، مشکلات مفصل گیجگاهی‌فکی و عضلات جونده است: اختلال گیجگاهی‌فکی (TMD). NHS علائم آن را درد در اطراف فک، گوش و شقیقه، صدای کلیک، ترق‌تروق یا ساییدگی هنگام حرکت فک، سردرد در اطراف شقیقه‌ها، ناتوانی در باز کردن کامل دهان و قفل شدن فک برمی‌شمارد و اضافه می‌کند که درد هنگام جویدن و در دوره‌های پراسترس بیشتر می‌شود. از جمله‌ی علت‌ها دندان‌قروچه، فرسودگی مفصل، ضربه به سر یا صورت، استرس و اکلوژن (نحوه جفت شدن دندان‌ها) نامتعادل است. در این وضعیت همراه با خستگی اغلب حساسیتی هست که با فشار روی عضله حس می‌شود و دردی که با حرکت فک تغییر می‌کند.

مسیر سوم به خود دهان مربوط است: وقتی دندان برای جویدن کم می‌شود، فک برای همان لقمه بیشتر کار می‌کند. مطالعه‌ای از دانشگاه نایمخن، دارندگان دندان‌های طبیعی، کاربران دندان مصنوعی کامل و کاربران پروتز روی ایمپلنت را با یک روش اندازه‌گیری کرد. نیروی گاز زدن با پروتز روی ایمپلنت بین دندان مصنوعی کامل و دندان‌های طبیعی قرار گرفت؛ کارایی جویدن در کاربران دندان مصنوعی کامل که استخوان فک پایینشان تحلیل رفته بود، کمترین بود. در ردیف دندانی کوتاه‌شده، که دندان‌های عقب از دست رفته اما دندان‌های جلو و آسیاب‌های کوچک باقی‌اند، نیروی گاز زدن نزدیک به دندان‌های طبیعی بود، اما چون سطح جونده کمتر شده بود، کارایی جویدن محدود بود. دهانی که کارایی کمی دارد، برای قابل بلع کردن همان لقمه جویدن بیشتری لازم دارد؛ تلاشی که عضلات زبان و گونه برای نگه داشتن دندان مصنوعی لق در جای خود می‌کنند هم به آن اضافه می‌شود.

مفیدترین تمایز در خانه، زمان‌بندی خستگی است. در درد عضلانی و مفصلی، ناراحتی اغلب از ابتدای جویدن حس می‌شود، با خوراکی‌های سفت یا نیازمند جویدن زیاد بیشتر می‌شود و با فشار روی عضله یا مفصل همان درد می‌آید؛ اما چون این درد هم ممکن است با جویدن طولانی بیشتر شود، زمان‌بندی به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست. در التهاب رگی به نام آرتریت سلول غول‌آسا، طبق توصیف MSD Manuals، عضلات فک کمی پس از شروع جویدن درد می‌گیرند و خسته می‌شوند؛ در پزشکی به این لنگش فک (دردی که زیر بار به دلیل ناکافی بودن جریان خون عضله می‌آید) می‌گویند. فرد چند لقمه را راحت می‌خورد، سپس گرفتگی یا درد در فک شروع می‌شود، با دست کشیدن از جویدن می‌رود و با شروع دوباره پس از همان مدت برمی‌گردد. یادداشت کردن این الگو و اینکه در چه دقیقه‌ای شروع می‌شود، ارزشمندترین اطلاعاتی است که می‌توانید نزد پزشک ببرید.

آرتریت سلول غول‌آسا که در زبان عامیانه آرتریت گیجگاهی هم نامیده می‌شود، التهاب سرخرگ‌های شقیقه و سرخرگ‌هایی است که سر و گردن را خون‌رسانی می‌کنند. MSD Manuals می‌نویسد این بیماری معمولاً افراد بالای ۵۰ سال و بیشتر حدود ۷۰ سالگی را درگیر می‌کند و ممکن است سردردی تازه، شدید و گاهی ضربان‌دار، پوست سری که حتی هنگام شانه کردن درد می‌گیرد، بی‌حالی و کاهش وزن ناخواسته ایجاد کند. بزرگ‌ترین خطر، نابینایی دائمی است که ممکن است با قطع شدن خون‌رسانی عصب بینایی ناگهان رخ دهد. MSD اشاره می‌کند که مشکلات بینایی در بیمارانی که درد فک و زبان دارند شایع‌تر است. در یک متاآنالیز که ۱۴٬۰۳۷ بیمار بررسی‌شده با شک به آرتریت سلول غول‌آسا را در ۶۸ مطالعه ترکیب کرد، لنگش فک یکی از علائمی بود که بیشترین پشتیبانی را از تشخیص می‌کرد (نسبت درست‌نمایی مثبت ۴٫۹۰). با این حال نویسندگان تأکید می‌کنند که هیچ یافته‌ای به‌تنهایی برای گذاشتن یا رد کردن تشخیص کافی نیست.

نقطه‌ی تلاقی این بیماری با دندان‌پزشکی دقیقاً همین خستگی فک است. در مصاحبه با ۳۶ بیمار در بریتانیا و استرالیا که تشخیصشان با نمونه‌برداری یا تصویربرداری قطعی شده بود، ۲۰ نفر علائم فکی گزارش کردند: درد، گرفتگی، خشکی و احساس قفل شدن دهان. بعضی به غذای نرم روی آورده بودند. علائم در بعضی بیماران ابتدا به آرتریت، سن یا یک بیماری ویروسی نسبت داده شده بود و در بعضی، کادر درمان آن را به پوسیدگی دندان، عفونت گوش یا دندان‌قروچه نسبت داده بودند. در یک مجموعه‌ی شش‌نفره از هانوفر، دندان‌پزشک در مسیر تشخیص پنج بیمار حضور داشت و برای سه نفر اولین پزشکی بود که به او مراجعه شده بود؛ زمان رسیدن به تشخیص بین حدود ۴ هفته تا ۵ ماه متغیر بود.

مسیر چهارم و نادرتر، میاستنی گراویس است که در آن پیامی که از عصب به عضله می‌رسد ضعیف می‌شود. NHS می‌نویسد این بیماری طولانی‌مدت بیشتر عضلات چشم و پلک، حالات چهره، جویدن، بلع و گفتار را درگیر می‌کند و معمولاً در زنان زیر ۴۰ سال و مردان بالای ۶۰ سال شروع می‌شود. در اینجا آنچه برجسته است نه درد، بلکه ضعف است: افتادن فک نزدیک پایان غذا، نیاز به گذاشتن دست زیر چانه برای بسته نگه داشتن دهان، نامفهوم شدن گفتار، دشواری در بلعیدن. NHS می‌نویسد علائم هنگام خستگی بدتر می‌شوند، در بیشتر افراد نزدیک پایان روز بیشتر می‌شوند و پس از خواب صبح بهتر می‌شوند و اغلب ابتدا با افتادگی پلک و دوبینی شروع می‌شوند.

این چهار مسیر را با تفاوت صبح و عصر هم می‌توانید تقریباً از هم جدا کنید. در دندان‌قروچه‌ی شبانه خستگی اغلب صبح بیشترین است و در طول روز کم می‌شود (در کسانی که در روز دندان‌قروچه دارند، ممکن است عصر هم بیشتر شود)؛ در میاستنی برعکس، به سمت عصر بیشتر و صبح بهتر می‌شود؛ در دندان‌های از دست رفته یا دندان مصنوعی نامناسب، خستگی نه به ساعت بلکه به سفتی و طول غذا بستگی دارد؛ و در التهاب رگ، در هر وعده پس از مدتی مشابه از شروع جویدن می‌آید. این تمایز تشخیص نیست، نقطه‌ی شروعی است که تعیین می‌کند با چه سؤالی نزد کدام پزشک بروید.

فهرست اول رفتار معمول خستگی عضلانی و مفصلی است؛ این‌ها اغلب با اقدامات ساده سبک‌تر می‌شوند. اگر حتی یک مورد از فهرست دوم با وضعیت شما جور است، صبر نکنید.

ترتیب آگاهانه از خطر شروع می‌شود. پیش از فکر کردن به دندان یا عضله، اطمینان حاصل می‌شود که وضعیتی که بینایی یا تنفس را تهدید کند وجود ندارد.

1. 1

   اول درباره‌ی بینایی و تنفس پرسیده می‌شود

   اگر از دست رفتن بینایی، دوبینی یا تاری دید، یا دشواری رو به افزایش در نفس کشیدن یا بلعیدن وجود دارد، ارزیابی نه روی صندلی دندان‌پزشکی بلکه در اورژانس انجام می‌شود. اگر یکی از این نشانه‌ها را دارید، با ۱۱۲ تماس بگیرید.

2. 2

   سن و علائم همراه

   در درد فکی که بالای ۵۰ سالگی تازه شروع شده، سردرد شقیقه، حساسیت پوست سر، بی‌حالی، تب، کاهش وزن ناخواسته و خشکی صبحگاهی شانه و لگن جداگانه پرسیده می‌شود. به گفته‌ی MSD، ۴۰ تا ۶۰٪ بیماران مبتلا به آرتریت سلول غول‌آسا پلی‌میالژیا روماتیکا هم دارند که علت همین خشکی شانه و لگن است. در این وضعیت ارجاع همان روز به پزشک و آزمایش خون انجام می‌شود.

3. 3

   زمان‌بندی و ماهیت خستگی

   پرسیده می‌شود درد از لقمه‌ی اول شروع می‌شود یا پس از چند دقیقه جویدن، با استراحت می‌رود یا نه، صبح بیشتر است یا عصر و اینکه درد است یا ضعف. در ضعف، درباره‌ی پلک، گفتار و بلع هم پرسیده می‌شود.

4. 4

   معاینه‌ی عضلات جونده و مفصل گیجگاهی‌فکی

   روی عضله‌ی مستر و گیجگاهی با انگشت فشار داده می‌شود، بازشدن دهان اندازه‌گیری می‌شود، فک به چپ و راست و جلو حرکت داده می‌شود و صدای مفصل شنیده می‌شود. اینکه درد آشنا با این حرکات ظاهر شود، منشأ عضلانی و مفصلی را تقویت می‌کند.

5. 5

   بررسی دندان‌ها، اکلوژن و دندان مصنوعی

   سطوح ساییده که ردپای دندان‌قروچه‌اند، پرکردگی‌های شکسته و ترک‌ها جست‌وجو می‌شوند؛ تعداد و محل دندان‌های از دست رفته، نحوه‌ی جفت شدن دندان‌ها با هم و اگر دندان مصنوعی دارید، جا افتادن و گیر آن و وضعیت استخوان زیرش ارزیابی می‌شود. در صورت نیاز رادیوگرافی پانورامیک (OPG) گرفته می‌شود.

6. 6

   ارجاع بر اساس منشأ

   اگر منشأ عضلانی و مفصلی است، کاهش بار و نایت گارد؛ اگر منشأ دندان یا دندان مصنوعی است، سامان‌دهی دوباره‌ی دهان؛ در شک به آرتریت سلول غول‌آسا، همان روز پزشک و آزمایش خون؛ در شک به میاستنی گراویس، متخصص مغز و اعصاب.

خستگی فک درمان واحدی ندارد؛ کاری که انجام می‌شود به این بستگی دارد که خستگی از کجا می‌آید.

موارد زیر تصمیم‌های نادرستی است که در این شکایت زیاد دیده می‌شود. این‌ها را می‌نویسیم تا نزد هر پزشکی بروید بتوانید سؤال‌های درست را بپرسید.

مدت‌ها بسته به علت فرق می‌کند. روند زیر برای خستگی فک با منشأ عضلانی و مفصلی است؛ برنامه‌ی پزشکی که شما را معاینه کرده اولویت دارد.

1. روزهای اول

   غذای نرم، کنار گذاشتن آدامس، کوچک کردن لقمه‌ها، به یاد داشتن جدا نگه داشتن دندان‌ها در طول روز و گرما یا سرما عضلات را آرام می‌کنند. NHS اشاره می‌کند که اختلال مفصل گیجگاهی‌فکی اغلب بدون درمان هم بهتر می‌شود.

2. پس از ساخت نایت گارد

   نایت گارد دندان‌ها را از بار شبانه محافظت می‌کند؛ خستگی صبحگاهی فک معمولاً به‌تدریج سبک‌تر می‌شود. اگر بخش استرس و خواب درست نشود، ممکن است خستگی کاملاً از بین نرود.

3. اگر علت دندان یا دندان مصنوعی است

   پس از درمان دندان مشکل‌دار یا تنظیم دندان مصنوعی، بار جویدن متعادل می‌شود. عضلات ممکن است مدتی با عادت قبلی کار کنند؛ اگر خستگی از بین نرود، تشخیص باید دوباره بازبینی شود.

4. اگر با وجود اقدامات ساده ادامه دارد

   NHS می‌نویسد وقتی اقدامات ساده جواب ندهند، ممکن است به پزشکی که در مشکلات مفصل تخصص دارد ارجاع داده شوید. اگر الگوی خستگی تغییر کرده یا علائم تازه‌ای اضافه شده، از نظر علت‌های غیرعضلانی و غیرمفصلی دوباره ارزیابی شوید.

اینجا عدد واحدی نمی‌دهیم، چون پشت فکی که هنگام جویدن خسته می‌شود ممکن است خستگی عضلانی‌ای باشد که هیچ درمان دندانی نمی‌خواهد، عادت دندان‌قروچه‌ای که نایت گارد لازم دارد یا از دست رفتن دندان‌هایی که سامان‌دهی دوباره‌ی دهان را لازم دارد. در بخش دندانی، مواردی که دامنه‌ی کار را تعیین می‌کنند:

منشأ خستگی

وضعیتی با منشأ عضله و مفصل، دندان یا دندان مصنوعی، رگ یا عصب، مسیرهای کاملاً متفاوتی دارد و حوزه‌ی پزشکان متفاوتی است.

نوع نایت گارد

نایت گاردی که با قالب‌گیری و اختصاصی ساخته می‌شود با نوع آماده از نظر جا افتادن و مدت استفاده فرق دارد.

تعداد دندان‌های از دست رفته و وضعیت دندان مصنوعی

کامل کردن یک دندان، تنظیم دندان مصنوعی فعلی یا بازسازی کامل یک فک، دامنه‌های بسیار متفاوتی دارند.

نیاز به تصویربرداری

در وضعیت عضلانی اغلب معاینه کافی است؛ برای ارزیابی دندان و استخوان ممکن است عکس رادیولوژی یا CBCT لازم شود.