ترک گوشه لب: چرا ایجاد می‌شود و چرا بارها و بارها باز می‌شود؟

گوشه دهان جایی است که لب بالا و پایین به هم می‌رسند؛ پوست این ناحیه نازک است و مدام در حرکت. وقتی بزاق در اینجا جمع شود و بماند، پوست نرم می‌شود، مقاومتش کم می‌شود و ترک‌های کوچکی باز می‌شود. این ترک‌ها راه را برای مخمری که به‌طور طبیعی در دهان هست و باکتری‌هایی که روی پوست هستند باز می‌کنند. به همین دلیل این عارضه معمولاً نه با یک میکروب، بلکه با جا گرفتن هم‌زمان هر دو پیش می‌رود.

آمارها این را به‌روشنی نشان می‌دهند. در بیشتر موارد بررسی‌شده مخمر کاندیدا پیدا می‌شود، اما مواردی که فقط مخمر مسئول آن است بین یک‌پنجم تا نیمی از کل موارد است. در بخش قابل‌توجهی از موارد، کاندیدا و استافیلوکوک با هم یافت می‌شوند و در بعضی موارد فقط استافیلوکوک یا استرپتوکوک وجود دارد. معنای عملی این آمار این است: کرم ضدقارچی که از داروخانه می‌خرید در بعضی بیماران اثر می‌کند و در بعضی اصلاً اثر نمی‌کند، چون میکروب دوم بدون درمان می‌ماند.

کمبودهای تغذیه‌ای علتی واقعی هستند، اما تنها علت نیستند. حداکثر یک‌چهارم موارد با کمبود آهن یا ویتامین‌های گروه B مرتبط دانسته می‌شود؛ در گروه B بیشتر از همه از B12، فولات و B2 نام برده می‌شود. کمبود روی هم به‌عنوان یک خطر تغذیه‌ای جداگانه شمرده می‌شود. پس در ترکی که مدام برمی‌گردد، درخواست آزمایش خون منطقی است، اما اگر نتیجه طبیعی بود نباید جست‌وجوی علت را کنار گذاشت؛ علت سه‌چهارم باقی‌مانده جای دیگری است.

علتی که این صفحه اصلاً برای توضیح آن نوشته شده این است: چرا بزاق در گوشه دهان جمع می‌شود. ارتفاعی که دهان در آن بسته می‌شود با نقطه تماس دندان‌های بالا و پایین تعیین می‌شود. وقتی دندان‌ها در طول سال‌ها ساییده می‌شوند، دندان‌های عقبی از دست می‌روند یا دندان‌های پروتز صاف می‌شوند، این ارتفاع کم می‌شود. هنگام بستن دهان، فک بیش از حد انتظار بسته می‌شود، یک‌سوم پایینی صورت کوتاه می‌شود و لب بالا روی لب پایین می‌افتد. در گوشه دهان چینی ماندگار شکل می‌گیرد و بزاق درون این چین نگه داشته می‌شود.

همین سازوکار توضیح می‌دهد که چرا این ترک در کسانی که دندان مصنوعی دارند این‌قدر شایع است. ترک گوشه دهان در افرادی که دندان مصنوعی دارند تقریباً سه برابر بیشتر از جمعیت عمومی دیده می‌شود و در برخی گزارش‌ها این عارضه در بیش از یک‌چهارم این افراد ثبت شده است. علت خود دندان مصنوعی نیست، بلکه این است که ارتفاع آن درست تنظیم نشده یا در طول سال‌ها ساییده شده است. هر دندان مصنوعی معمولاً سال‌ها استفاده می‌شود؛ هرچه دندان‌هایش صاف‌تر شوند، اکلوژن هم بی‌صدا پایین‌تر می‌نشیند.

پایین نشستن اکلوژن راه را برای مخمر دهان هم باز می‌کند. قارچی که در افراد دارای دندان مصنوعی روی سقف دهان دیده می‌شود، اغلب همراه با ترک گوشه دهان است؛ زخم گوشه لب بیشتر وقت‌ها همان منبع داخل دهان است که به بیرون سرریز کرده. کرم زدن به گوشه لب بدون نگاه کردن به داخل دهان، یکی از شایع‌ترین علت‌های عود است.

در کنار این‌ها عوامل دیگری هم زمینه را فراهم می‌کنند: خشکی دهان، دیابت کنترل‌نشده (قند بزاق غذای مخمر را فراهم می‌کند)، عادت لیسیدن لب، خوابیدن با دهان باز و نفس کشیدن از دهان، ریزش زیاد بزاق، سیگار، درمان‌هایی که ایمنی بدن را سرکوب می‌کنند و داروهایی که دهان را خشک می‌کنند. بیشتر این عوامل به‌تنهایی ترک ایجاد نمی‌کنند، اما وقتی با یک چین موجود همراه شوند، مشکل را دائمی می‌کنند.

به همین دلیل میزان عود بالاست. در بیشتر مواردی که فقط با کرم بهبود یافته‌اند و علت زمینه‌ای اصلاح نشده، زخم در طول سال‌ها برمی‌گردد. پس پرسشی که درباره ترک گوشه لب باید پرسید این نیست که کدام کرم بهتر است، بلکه این است که چه چیزی بزاق را در این گوشه نگه می‌دارد.

موارد زیر تشخیص قطعی نمی‌دهند؛ نشان می‌دهند علت را در کدام جهت باید جست‌وجو کنید. اینکه جلوی آینه دهانتان را ببندید و به گوشه‌ها نگاه کنید، نخستین گام این تفکیک است.

در ترکی که مدام برمی‌گردد، هدف بستن زخم نیست، بلکه پیدا کردن علتی است که بزاق را در گوشه دهان نگه می‌دارد. ترتیب کار معمولاً این‌گونه است.

1. 1

   بررسی هم‌زمان گوشه دهان و داخل دهان

   نگاه کردن به گوشه لب کافی نیست. سقف دهان، زبان، داخل گونه‌ها و اگر دندان مصنوعی دارید، بافت زیر آن هم بررسی می‌شود؛ اگر منبعی داخل دهان باشد، زخم گوشه لب ممکن است از آن تغذیه شود.

2. 2

   ارزیابی ارتفاع اکلوژن

   با دهان بسته، نسبت یک‌سوم پایینی صورت، وضعیت لب‌ها نسبت به یکدیگر و عمق چین گوشه دهان ارزیابی می‌شود. وجود دندان‌های عقبی، میزان ساییدگی و اگر دندان مصنوعی دارید، ارتفاع آن هم بخشی از این ارزیابی است.

3. 3

   پرسیدن درباره عوامل محرک

   درباره عادت لیسیدن لب، خوابیدن با دهان باز، خشکی دهان، سیگار، دیابت و داروهایی که مصرف می‌کنید پرسیده می‌شود. اگر هنگام رفتن به نوبت از جعبه داروهایتان عکس بگیرید و همراه ببرید، این مرحله کوتاه‌تر می‌شود.

4. 4

   ارجاع برای آزمایش خون در صورت نیاز

   در موارد عودکننده یا مقاوم، ممکن است برای سنجش سطح آهن، B12، فولات و روی به پزشکتان ارجاع داده شوید. اگر کمبودی پیدا شود، درمانش را پزشک شما برنامه‌ریزی می‌کند.

5. 5

   برنامه‌ریزی درمان در دو بخش

   از یک سو درمان عفونت میکروبی گوشه دهان، از سوی دیگر اصلاح علتی که بزاق را آنجا نگه می‌دارد. اگر بخش دوم انجام نشود، بخش اول موقتی می‌ماند؛ به همین دلیل معاینه دو هفته پس از درمان بخشی از برنامه است.

موارد زیر به ترتیب انجام نمی‌شوند، بلکه بر اساس علت انتخاب می‌شوند. بیشتر بیماران هم‌زمان به یک درمان موضعی و یک اصلاح علت نیاز دارند.

ترک گوشه دهان مشکل کوچکی به نظر می‌رسد، به همین دلیل بیشتر افراد سال‌ها در همان چرخه می‌مانند. آنچه ناتمام می‌ماند این‌هاست.

روندی که در ادامه می‌آید چارچوبی کلی برای ترکی است که درمانش شروع شده و علتش هم بررسی شده است.

1. روزهای اول

   سوزش و کشیدگی معمولاً نخستین شکایت‌هایی هستند که کم می‌شوند. در این دوره شایع است که با باز کردن زیاد دهان، ترک دوباره پاره شود؛ کوچک‌تر کردن اندازه لقمه کمک می‌کند.

2. یک هفته

   قرمزی و دلمه کم‌کم کاهش می‌یابد. اگر هیچ تغییری نیست، باید احتمال داد که درمان با مشکل همخوانی ندارد؛ به جای اینکه خودتان محصول را عوض کنید، به دندان‌پزشک یا پزشکتان خبر دهید.

3. دو هفته

   نتیجه درمان‌های موضعی معمولاً در پایان همین مدت ارزیابی می‌شود. هدف نوبت پیگیری، هم دیدن بهبودی است و هم صحبت درباره اینکه آیا علتی که زمینه عود را فراهم می‌کند اصلاح شده یا نه.

4. ماه‌های بعد

   دوره تعیین‌کننده اصلی همین است. اگر ارتفاع اکلوژن، وضعیت دندان مصنوعی یا کمبود تغذیه‌ای بررسی نشده باشد، زخم در بیشتر بیماران برمی‌گردد. هر دوره عود نشان می‌دهد که علت هنوز سر جایش است.

خود ترک گوشه دهان معمولاً با یک درمان موضعی ساده برطرف می‌شود؛ آنچه دامنه کار را بزرگ می‌کند علت زمینه‌ای است. عوامل تعیین‌کننده این‌ها هستند:

محل علت

مشکلی که فقط به گوشه دهان محدود است با مشکلی که از منبعی داخل دهان تغذیه می‌شود، اقدامات متفاوتی لازم دارد.

نیاز یا عدم نیاز به آزمایش

آزمایش‌های آهن، B12، فولات و روی در حوزه کار پزشک شماست، نه دندان‌پزشک.

وضعیت دندان مصنوعی

میان ریلاین کردن (بازسازی سطح داخلی) دندان مصنوعی‌ای که ارتفاعش کم شده و نو کردن آن، تفاوت آشکاری در دامنه کار وجود دارد.

نیاز یا عدم نیاز به بازسازی اکلوژن

بازگرداندن ارتفاع دندان‌های ساییده یا جایگزین کردن دندان‌های از دست رفته ناحیه عقبی، برنامه‌ای جدا و دامنه‌ای جداست.