دندان‌ها چرا ساییده می‌شوند و آیا سایش برمی‌گردد؟

سایش دندان یک بیماری واحد نیست، بلکه نتیجه مشترک سه سازوکار متفاوت است: ساییده شدن دندان روی دندان، حل شدن مینا در اسید و فرسوده شدن مینا با یک سطح مکانیکی. هر سه به یک نتیجه می‌رسند، یعنی دندان‌هایی که کوتاه‌تر و نازک‌تر می‌شوند، اما علت‌ها و درمان‌هایشان با هم فرق دارد. درمان درست با پیدا کردن اینکه کدام سازوکار، و گاهی بیش از یکی، در کار است شروع می‌شود.

سازوکار اول ساییده شدن دندان روی دندان است؛ شایع‌ترین علت آن دندان‌قروچه و فشردن دندان‌ها در شب است. این حرکت که در خواب ناخودآگاه رخ می‌دهد، نیرویی وارد می‌کند که در بیداری معمولاً نمی‌شود آن‌قدر زیاد اعمالش کرد. نشانه‌اش خستگی فک و سردرد صبحگاهی و صاف شدن سطح جونده دندان‌هاست. استرس، الگوی خواب و برخی داروها می‌توانند این وضعیت را برانگیزند. عادت دندان‌قروچه‌ای که مدت‌ها به چشم نیاید، ممکن است نه فقط در دندان‌ها، بلکه در مفصل فک و عضلات اطراف آن هم خستگی و درد جمع کند.

سازوکار دوم فرسایش اسیدی است و منشأ آن می‌تواند از بیرون یا از درون باشد. ریفلاکس، یعنی رسیدن اسید معده از مری تا دهان، به‌ویژه در سطح داخلی دندان‌های عقبی سایشی مشخص ایجاد می‌کند. نوشیدنی‌های اسیدی و مرکبات بیشتر روی دندان‌های جلو و سطح‌های بیرونی اثر می‌گذارند. دندانی که با فرسایش ساییده شده معمولاً در لبه‌ها شفاف می‌شود و سطحش گود می‌افتد.

سازوکار سوم ساییدگی مکانیکی است؛ با اثری مکانیکی از بیرون مانند مسواک با موهای سفت، مسواک زدن بیش از حد محکم یا جویدن ناخن ایجاد می‌شود. رد مشخص آن شیارهای V شکلی است که نزدیک لثه روی تنه دندان ایجاد می‌شوند. این نوع سایش معمولاً همراه با تحلیل لثه دیده می‌شود، چون همان عادت مسواک زدن محکم علت هر دو است.

با پیشرفت سایش، ارتفاع بایت دندان‌ها، یعنی فاصله بین فک بالا و پایین وقتی دهان بسته است، کم می‌شود. این ارتفاع نه فقط روی جویدن، بلکه روی ظاهر نیمه پایین صورت هم اثر می‌گذارد؛ ممکن است لب‌ها بیشتر به داخل فرورفته به نظر برسند، خطوط اطراف دهان عمیق‌تر شوند و چانه بیشتر به جلو آمده دیده شود. چون این تغییر آهسته پیش می‌رود، بیمار معمولاً اول نه کوتاه شدن دندان‌ها، بلکه تفاوت صورتش را متوجه می‌شود. برخی بیمارانی که فکر می‌کنند در آینه یا عکس‌ها «خسته‌تر» یا «مسن‌تر» به نظر می‌رسند، تازه در معاینه می‌فهمند منشأ مشکل، از دست رفتن بخشی از دندان‌هایشان است.

در مرحله اولیه سایش، از دست رفتن فقط در سطح مواد معدنی، یعنی در حد میکروسکوپی، است؛ در این مرحله با بزاق، فلوراید و مراقبت درست می‌توان تعادل را دوباره برقرار کرد. اما وقتی سطح مینا به‌طور فیزیکی ساییده شود و از بین برود، این از دست رفتن دائمی است؛ دندان خودبه‌خود به اندازه قبلی‌اش برنمی‌گردد. به همین دلیل سایشی که زود تشخیص داده شود با سایشی که پیشرفته است گفت‌وگوی یکسانی لازم ندارد.

علت‌ها ممکن است نه تنها، بلکه با هم دیده شوند؛ برای مثال در بیماری که هم ریفلاکس دارد و هم دندان‌قروچه شبانه، سایش خیلی سریع‌تر پیش می‌رود، چون مینایی که با اسید نرم شده در برابر نیروی دندان‌قروچه بی‌دفاع‌تر است. وقتی سایش این‌طور پیش برود و ارتفاع بایت به‌طور آشکاری کم شود، ممکن است لازم باشد نه با پرکردگی یا روکش‌های تکی، بلکه با بازسازی الگوی بایت کل دهان به آن رسیدگی شود.

فهرست زیر مشخص می‌کند سازوکارهای سایشی که توضیح دادیم با وضعیت شما همخوانی دارد یا نه، و در چه وضعیتی باید چیز دیگری بررسی شود.

ترتیب زیر نشان می‌دهد در یک معاینه باید درباره چه چیزهایی صحبت شود و به چه چیزهایی نگاه شود.

1. 1

   شرح حال

   درباره سابقه دندان‌قروچه شبانه، تشخیص ریفلاکس، عادت‌های غذایی، روش مسواک زدن و نوع مسواک پرسیده می‌شود. این اطلاعات تا حد زیادی نشان می‌دهد کدام سازوکار غالب است.

2. 2

   بررسی الگوی سایش

   با نگاه مستقیم ارزیابی می‌شود که سایش در کدام دندان‌ها، روی کدام سطح و به چه شکلی است. سایش سطح داخلی دندان‌های عقبی ریفلاکس را، شیارهای لبه لثه ساییدگی مکانیکی را و سطح‌های جونده صاف‌شده دندان‌قروچه را به ذهن می‌آورند؛ اما این سه سازوکار اغلب با هم در یک دهان دیده می‌شوند و تفکیک قطعی را معاینه انجام می‌دهد.

3. 3

   اندازه‌گیری ارتفاع بایت

   فاصله بسته شدن فک بالا و پایین ارزیابی می‌شود؛ این تعیین می‌کند سایش چقدر پیش رفته و درمان چه دامنه‌ای دارد.

4. 4

   در صورت نیاز ارجاع

   اگر گمان ریفلاکس قوی باشد، ارجاع به متخصص گوارش و اگر دندان‌قروچه غالب باشد، در صورت نیاز ارزیابی خواب ممکن است مطرح شود. دندان‌پزشکی در اینجا نقطه شروع است.

5. 5

   شروع محافظت

   علت هرچه باشد، برای متوقف کردن پیشرفت، نایت گارد، اصلاح روش مسواک زدن یا تغییر رژیم غذایی قدم اول است.

6. 6

   برنامه‌ریزی ترمیمی در موارد پیشرفته

   اگر ارتفاع بایت به‌طور آشکاری کم شده باشد، جداگانه برنامه‌ریزی می‌شود که بخش از دست رفته چگونه و با چه ترتیبی دوباره ساخته شود. این برنامه‌ریزی نه از یک دندان، بلکه از نحوه بسته شدن هم‌زمان فک بالا و پایین شروع می‌شود؛ روکشی که بدون ارزیابی الگوی بسته شدن دهان روی یک دندان گذاشته شود، ممکن است به‌زودی دوباره خراب شود.

مراحل بسته به علت و شدت سایش فرق می‌کنند؛ ترتیب از کم‌تهاجمی‌ترین به گسترده‌ترین است.

هدف ترساندن شما نیست، بلکه نشان دادن این است که چرا سایشی که زود تشخیص داده شود آسان‌تر مدیریت می‌شود.

روند زیر برای مسیری است که با محافظت شروع می‌شود و در صورت نیاز با مراحل ترمیمی ادامه پیدا می‌کند.

1. روزهای اول

   عادت کردن به نایت گارد ممکن است چند روز طول بکشد؛ کمی کشیدگی فک طبیعی است. استفاده منظم از محافظ مهم‌ترین قدمی است که نتیجه را تعیین می‌کند.

2. چند هفته اول

   حساسیت با نایت گارد و مسواک زدن درست شروع به کم شدن می‌کند. اگر درمان ریفلاکس شروع شده باشد، اثرش معمولاً در همین مدت دیده می‌شود.

3. اگر مرحله ترمیمی انجام شده، ماه‌های اول

   سازگار شدن عضلات فک با ارتفاع بایت جدید زمان می‌برد؛ در این دوره ممکن است نوبت‌های کنترل نزدیک‌تر شوند.

4. کنترل منظم در درازمدت

   تا وقتی علت تحت کنترل بماند، سایش متوقف است؛ کنترل‌ها برای این‌اند که اگر سایش دوباره شروع شد زود متوجه شویم. نایت گارد به مرور نازک می‌شود و باید عوض شود؛ این هم بخشی از کنترل‌هاست.

در اینجا رقم واحدی نمی‌دهیم، چون تفاوت مسیری که با نایت گارد تمام می‌شود و مسیری که به بازسازی کل دهان می‌کشد زیاد است. رقم درست را بعد از روشن شدن سازوکار و شدت سایش می‌توانیم بگوییم. عوامل:

سازوکار سایش

نایت گارد، مدیریت ریفلاکس و اصلاح مسواک زدن کارهایی با دامنه متفاوت‌اند؛ گاهی بیش از یکی با هم لازم است.

چند دندان و سطح درگیر است

سایش محدود در یک دندان با وضعیتی که به کل دهان گسترش یافته در یک حساب نمی‌گنجد.

لزوم یا عدم لزوم بازسازی ارتفاع بایت

این تصمیمی است که دامنه درمان و تعداد جلسات را مستقیماً تغییر می‌دهد.

ماده ترمیمی مورد استفاده

نوع ماده‌ای که در باندینگ، روکش یا بازسازی کل دهان به کار می‌رود روی مجموع اثر می‌گذارد.