نمی‌توانم دهانم را باز کنم: چرا فک قفل می‌شود و چه زمانی اورژانسی است؟

باز کردن دهان به دو چیز بستگی دارد: اینکه مفصل گیجگاهی‌فکی که درست جلوی گوش قرار دارد بتواند بلغزد و اینکه عضلاتی که فک را می‌بندند بتوانند شل شوند. عضلاتی که فک را می‌بندند عضلات قدرتمندی‌اند: عضله‌ی جونده در گونه (مَستر)، عضله‌ی گیجگاهی در شقیقه و عضله‌ی ناخنی داخلی در سطح داخلی فک پایین (مدیال پتریگوئید). وقتی یکی از این عضلات بر اثر التهاب، خونریزی یا بار بیش از حد منقبض شود یا دیسک داخل مفصل راه را ببندد، دهان باز نمی‌شود. یعنی تریسموس بیماری نیست، یک علامت است و باید علتش را پیدا کرد.

دانستن اینکه طبیعی چیست به شما امکان می‌دهد اولین تمایز را در خانه انجام دهید. MSD Manuals می‌نویسد که یک بزرگسال با جثه‌ی متوسط می‌تواند دهانش را بین لبه‌ی برنده‌ی دندان‌های جلوی بالا و پایین دست‌کم ۴۰ میلی‌متر باز کند. برای در نظر گرفتن تفاوت جثه، معیاری عملی هم ارائه می‌دهد: باید بتوانید انگشت اشاره، میانی و انگشتری را روی هم و به‌صورت عمودی تا مفصل انتهایی‌شان وارد دهانتان کنید. اگر سه انگشت جا نشود، بازشدن دهان محدود است. مطالعه‌ای روی ۸۹ بیمار که درمان سرطان سر و گردن گرفته بودند، مرزی را که بیماران محدودیت حس می‌کردند ۳۵ میلی‌متر و کمتر تعیین کرد؛ این آستانه برای همان گروه از بیماران تعریف شده و نباید آن را به همه تعمیم داد.

مسیر اول خستگی عضلات و اختلال فک است. NHS اختلال مفصل گیجگاهی‌فکی و عضلات جونده (اختلال گیجگاهی‌فکی، TMD) را با ناتوانی در باز کردن کامل دهان، قفل شدن فک و درد در اطراف فک، گوش و شقیقه توصیف می‌کند؛ دندان‌قروچه، فرسودگی مفصل، ضربه به سر یا صورت، استرس و گاز گرفتن نامتعادل از جمله‌ی علت‌ها هستند. در این وضعیت محدودیت معمولاً صبح‌ها یا پس از جویدن زیاد بیشتر می‌شود و درد با جویدن بدتر می‌شود.

مسیر دوم جابه‌جایی دائمی دیسک داخل مفصل به سمت جلوست (جابه‌جایی دیسک بدون بازگشت، که به آن «قفل بسته» هم می‌گویند). MSD می‌نویسد در این وضعیت دهان بین دندان‌های جلو حدود ۳۰ میلی‌متر یا کمتر باز می‌شود، هنگام باز کردن فک به سمت درگیر منحرف می‌شود و صدای کلیک اغلب از بین می‌رود. شرح حال معمول این است: مفصلی که سال‌ها صدای کلیک می‌داده، یک روز صبح بی‌صدا می‌شود و دهان باز نمی‌شود. MSD می‌نویسد علائم گاهی ظرف ۶ تا ۱۲ ماه خودبه‌خود کم می‌شوند و پلاک‌های داخل دهانی فقط زمانی کمک می‌کنند که دیسک تغییر شکل چشمگیری نداده باشد. یک مرور در مجله‌ی انجمن دندان‌پزشکی آمریکا هم تأکید می‌کند که تشخیص زودهنگام برای جلوگیری از برگشت‌ناپذیر شدن محدودیت حیاتی است. جزئیات صدای کلیک و قفل شدن در صفحه‌ی مفصل گیجگاهی‌فکی ما آمده است.

مسیر سوم عفونت دندانی است. التهاب لایه‌ی لثه‌ای که روی دندان عقل پایینیِ نیمه‌رویش‌یافته قرار دارد (پری‌کورونیت) یا یک آبسه‌ی دندان، عضلات جونده‌ی مجاور التهاب را تحریک می‌کند و دهان باز نمی‌شود. NHS از جمله‌ی علائم آبسه‌ی دندان، دشواری در باز کردن دهان و جویدن، تورم در صورت یا فک و تب را برمی‌شمارد. همان صفحه می‌نویسد که دشواری در باز کردن دهان در آبسه یکی از وضعیت‌هایی است که به تماس با ۹۹۹ یا اورژانس نیاز دارد. در استرالیا، از ۱۰۲ بیماری که به دلیل عفونت دندانی در بیمارستان بستری شدند، ۴۰٫۲٪ محدودیت در باز کردن دهان و ۲۷٫۴٪ مشکل در بلعیدن داشتند؛ ۵۲٫۵٪ بیماران پیش از بستری آنتی‌بیوتیک مصرف کرده بودند. در ۸٫۸٪ بیماران عارضه ایجاد شد که بیشتر به تنگ شدن راه هوایی مربوط بود.

مسیر چهارم خود درمان دندان است. در تزریقی که برای بی‌حس کردن دندان‌های فک پایین انجام می‌شود (بلاک عصب آلوئولار تحتانی)، سوزن از نزدیکی عضله‌ی سطح داخلی فک پایین عبور می‌کند. اگر به عضله یا رگ‌های کوچک داخل آن برخورد کند، ممکن است در عضله تحریک یا خونریزی کوچکی ایجاد شود و یکی دو روز بعد باز کردن دهان دشوار شود. گزارش‌های موردی منتشرشده در این باره می‌نویسند که این محدودیتِ عضلانی با اقدامات زودهنگام معمولاً ظرف چند هفته برطرف می‌شود. NHS می‌گوید پس از کشیدن دندان عقل هم فک ممکن است تا ۲ هفته دردناک و سفت باشد. آنچه وجه تمایز است، روند است: این محدودیت باید روزبه‌روز کمتر شود، نه بیشتر.

مسیر پنجم عفونت‌های عمقی گلو و گردن و علت‌های غیردندانی است. چرکی که بین لوزه و دیواره‌ی حلق جمع می‌شود (آبسه‌ی اطراف لوزه) به گفته‌ی MSD شایع‌ترین عفونت عمقی سر و گردن است؛ با گلودرد شدید یک‌طرفه، باز نشدن دهان، صدایی گرفته طوری که انگار سیب‌زمینی داغ در دهان است و کنار رفتن زبان کوچک به یک طرف همراه است. MSD از جمله‌ی وضعیت‌هایی که اختلال فک را تقلید می‌کنند، شکستگی فرورفته‌ی قوس استخوان گونه، توموری در زائده‌ی محل اتصال عضله در فک پایین (استئوکندروم کورونوئید) و کزاز را هم برمی‌شمارد. به گفته‌ی NHS علائم کزاز ۴ تا ۲۱ روز پس از عفونت، بیشتر حدود روز دهم شروع می‌شود و یکی از اولین علائم انقباض فک است.

اینکه محدودیت چه مدت است وجود دارد هم مهم است. مروری که در مجله‌ی انجمن دندان‌پزشکی آمریکا منتشر شده، می‌نویسد که محدودیتی که تازه شروع شده بیشتر با درد، التهاب یا رفلکس محافظتی عضله مرتبط است، در حالی که محدودیت طولانی‌مدت با تغییراتی که برگشتشان دشوار است، مانند سفت شدن بافت (فیبروز)، ارتباط دارد. تأکید نویسندگان بر تشخیص زودهنگام است: هفته‌ها صبر کردن می‌تواند وضعیتی را که قابل برگشت بود دائمی کند. دلیل اینکه در کسانی که ناحیه‌ی سر و گردنشان پرتودرمانی شده، بازشدن دهان به‌طور منظم اندازه‌گیری و پیگیری می‌شود هم همین است.

وضعیت‌های فهرست اول معمولاً ظرف چند روز تا چند هفته شل می‌شوند. اگر حتی یک مورد از فهرست دوم را دارید، منتظر نوبت نمانید.

ترتیب آگاهانه از خطر شروع می‌شود: ابتدا وضعیت‌هایی که راه هوایی را تهدید می‌کنند و عفونت در حال گسترش کنار گذاشته می‌شوند، بعد درباره‌ی عضله و مفصل پرسیده می‌شود.

1. 1

   اول نشانه‌های راه هوایی و گسترش عفونت

   درباره‌ی دشواری در نفس کشیدن، حرف زدن یا بلعیدن، ناتوانی در قورت دادن بزاق و ریختن آن از دهان، تورمی که به گردن یا زیر چشم پخش می‌شود، تب و بی‌حالی پرسیده می‌شود. اگر یکی از این‌ها باشد، ارزیابی نه روی صندلی دندان‌پزشکی بلکه در اورژانس انجام می‌شود. اگر همراه دشواری در باز کردن دهان دوبینی یا از دست رفتن بینایی در یک چشم، حساسیت در شقیقه یا پوست سر یا سردردهای مکرر و شدید دارید، NHS ارزیابی فوری پزشک در همان روز را لازم می‌داند؛ اگر نشانه‌ی بینایی دارید، معطل نکنید و به اورژانس بروید.

2. 2

   بازشدن دهان را در خانه اندازه بگیرید و یادداشت کنید

   جلوی آینه دهانتان را بدون فشار تا جایی که می‌توانید باز کنید. ببینید آیا انگشت اشاره، میانی و انگشتری به‌صورت عمودی بین دندان‌های جلوی بالا و پایین جا می‌شوند یا با خط‌کش به میلی‌متر اندازه بگیرید. تکرار همین اندازه‌گیری هر روز صبح نشان می‌دهد روند رو به بهبود است یا بدتر شدن و اطلاعات مشخصی به دندان‌پزشک می‌دهد.

3. 3

   به نحوه‌ی شروع نگاه کنید

   یک روز صبح ناگهان شروع شد، یکی دو روز پس از یک تزریق یا کشیدن دندان، طی چند روز همراه با تورم و درد یا کم‌کم طی چند ماه؟ وضعیتی که ناگهان شروع شده و صدای کلیک در آن از بین رفته مفصل را، وضعیت پس از تزریق عضله را، وضعیتی که با درد و تورم همراه است عفونت را و وضعیتی که آهسته پیش می‌رود سفت شدن بافت یا علت‌های نادرتر را به ذهن می‌آورد.

4. 4

   هنگام باز کردن، فک به کدام سمت می‌رود

   MSD می‌نویسد در جابه‌جایی دائمی دیسک داخل مفصل، فک هنگام باز کردن به سمت درگیر منحرف می‌شود و در درد عضلانی هم انحراف به سمت دردناک شایع است. جلوی آینه می‌توانید ببینید که خط وسط دندان‌های جلوی پایین به یک طرف می‌رود.

5. 5

   معاینه و در صورت نیاز تصویربرداری

   دندان‌پزشک روی عضلات و مفصل فشار می‌آورد، دندان‌ها و ناحیه‌ی دندان عقل را بررسی می‌کند و گلو را نگاه می‌کند. در شک به عفونت دندانی عکس رادیولوژی، در شک به دیسک داخل مفصل، همان‌طور که MSD اشاره می‌کند، تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI) با دهان باز و بسته و در عفونت عمقی گردن سی‌تی اسکن درخواست می‌شود.

6. 6

   ارجاع بر اساس منشأ

   آبسه‌ی دندان یا التهاب دندان عقل کار دندان‌پزشک است، آبسه‌ی اطراف لوزه کار متخصص گوش و حلق و بینی، شکستگی کار جراحی دهان، فک و صورت، مشکلات مفصل و عضله کار دندان‌پزشک یا متخصص مفصل گیجگاهی‌فکی و کزاز کار اورژانس.

باز نشدن دهان درمان واحدی ندارد؛ کاری که انجام می‌شود به این بستگی دارد که محدودیت از کجا می‌آید.

موارد زیر تصمیم‌هایی است که در این شکایت زیاد دیده می‌شود و وضعیت را طولانی‌تر می‌کند یا باعث می‌شود وضعیتی خطرناک از چشم بیفتد.

مدت‌ها بسته به علت بسیار متفاوت است. روند زیر برای شایع‌ترین وضعیت‌هاست؛ برنامه‌ی پزشک یا دندان‌پزشکی که شما را معاینه کرده اولویت دارد.

1. روزهای اول

   در خستگی عضلات و اختلال فک، با غذای نرم و گرما یا سرما محدودیت ظرف چند روز شروع به شل شدن می‌کند. NHS می‌نویسد اختلال فک معمولاً بدون درمان هم بهتر می‌شود.

2. ۲ هفته‌ی پس از کشیدن دندان عقل

   NHS می‌نویسد در این مدت ممکن است درد، تورم و سفتی فک وجود داشته باشد و درد و تورم باید ۱ تا ۲ روز بعد شروع به بهتر شدن کنند. تورمی که بدتر می‌شود، مزه‌ی بد یا تب روند عادی نیست.

3. پس از درمان عفونت دندانی

   پس از تخلیه‌ی چرک و پاک شدن منشأ، تحریک عضلات کم می‌شود و بازشدن دهان به‌تدریج برمی‌گردد.

4. چند ماه در جابه‌جایی دائمی دیسک

   MSD می‌نویسد علائم گاهی ظرف ۶ تا ۱۲ ماه خودبه‌خود کم می‌شوند. به‌جای صبر کردن بدون درمان در این مدت، ارزیابی زودهنگام توصیه می‌شود.

پشت باز نشدن دهان ممکن است خستگی چندروزه‌ی عضله باشد یا آبسه‌ای که جراحی لازم دارد. عواملی که دامنه‌ی کار را تعیین می‌کنند این‌هاست:

علت محدودیت

عضله، مفصل، عفونت دندانی، عفونت گلو یا شکستگی، هر کدام حوزه‌ی متخصص متفاوتی‌اند و کارهای متفاوتی لازم دارند.

نیاز به تصویربرداری

در مشکلات دندانی عکس رادیولوژی، در دیسک داخل مفصل MRI و در عفونت عمقی گردن سی‌تی اسکن ممکن است لازم شود.

گسترش عفونت

میان تخلیه‌ای که در مطب دندان‌پزشکی انجام می‌شود و گسترشی که بستری در بیمارستان و تخلیه‌ی جراحی لازم دارد، تفاوت زیادی هست.

نوع درمان مفصل

وضعیتی که با دارو و تمرین مدیریت می‌شود و وضعیتی که پلاک داخل دهانی یا اقدامی مربوط به داخل مفصل لازم دارد، دامنه‌های متفاوتی دارند.