نشانه‌های آبسه دندان: کدام در دندان می‌ماند و کدام اورژانسی است؟

آغاز آبسه نوک ریشه (آبسه پری‌اپیکال) درون دندان است. پوسیدگی عمیق، ترک یا ضربه باعث می‌شود باکتری به بافت زنده میانی دندان (پالپ) برسد؛ MouthHealthy، سایت بیماران ADA، می‌نویسد این مسیر ممکن است تا مرگ پالپ پیش برود و وقتی چرک در نوک ریشه درون استخوان فک جمع شود، نام آبسه به خود می‌گیرد. MSD Manuals آبسه را همین‌گونه تعریف می‌کند: تجمع چرک در نوک ریشه دندان که بیشتر ناشی از عفونتی است که از دندان به بافت‌های اطراف گسترش یافته. اما آبسه‌ای که از خود لثه، از یک پاکت عمیق لثه، می‌آید وضعیت جداگانه‌ای است؛ آن را در صفحه تورم لثه و آبسه شرح داده‌ایم.

نخستین نشانه معمولاً درد است و ویژگی آن گویاست. MedlinePlus نشانه اصلی را دندان‌دردی شدید، دائمی و بی‌وقفه توصیف می‌کند؛ MSD اضافه می‌کند که درد هنگام جویدن بدتر می‌شود. در حساسیت معمولی، یک جرعه سرد سوزشی کوتاه ایجاد می‌کند که زود می‌گذرد. اما در آبسه درد خودبه‌خود می‌آید، طولانی است و وقتی فشار روی دندان بیاید تیز می‌شود. ممکن است حس کنید دندان هنگام بستن دهان زودتر از دندان‌های دیگر تماس پیدا می‌کند، چون گمان می‌رود التهاب نوک ریشه دندان را کمی در حفره‌اش بالا می‌راند.

فهرست نشانه‌های NHS از درد فراتر می‌رود: قرمزی درون دهان یا در صورت و فک، حساسیت به غذا و نوشیدنی گرم یا سرد در ناحیه درگیر، مزه بد در دهان، دشواری در باز کردن دهان و جویدن، تورم صورت یا فک، غدد متورم در دو طرف گردن و تب بالا. MedlinePlus مزه تلخ، بوی بد دهان و تورمی شبیه جوش روی لثه را هم به این فهرست می‌افزاید و تورم فک را آشکارا نشانه‌ای بسیار جدی می‌شمارد.

آن برآمدگی کوچک روی لثه، راه خروجی است که آبسه برای خود باز کرده (فیستول). وقتی چرک در استخوان فشار می‌آورد، نازک‌ترین نقطه را سوراخ می‌کند و به لثه می‌رسد؛ برآمدگی پر می‌شود، می‌ترکد، مزه‌ای شور یا بد باقی می‌گذارد و پس از مدتی دوباره پر می‌شود. چون چرک بیرون می‌ریزد، درد اغلب کم می‌شود. این به معنای پایان عفونت نیست؛ تا وقتی دندان منشأ سر جایش است، این مجرا هم باز می‌ماند. MedlinePlus جداگانه توصیه می‌کند وقتی برآمدگی یا جوشی روی لثه دیدید به دندان‌پزشک مراجعه کنید.

همین راه خروج گاهی نه به درون دهان، بلکه به پوست صورت باز می‌شود. نقطه‌ای روی چانه، لبه فک یا گونه که شبیه جوش یا زخم کوچکی است، خوب می‌شود و دوباره ترشح می‌کند، تصویر نمونه‌وار آن است. مروری که فیستول‌های پوستی با منشأ دندانی را بررسی کرده و ۴۲ مقاله را مرور کرده، گزارش می‌کند که این ضایعه‌ها اغلب عفونت پوستی، کیست یا تومور پنداشته می‌شوند، بیماران پیش از رسیدن به دندان‌پزشک نزد متخصص پوست، پزشک خانواده یا جراح می‌روند و تأخیر در تشخیص به‌طور میانه ۱۲ ماه است. مجموعه‌ای چهارموردی از کره هم نشان می‌دهد که شکایت مربوط به دندان اغلب بسیار کم بوده و با درمان دندان منشأ همه فیستول‌ها بسته شده‌اند.

حس کردن اینکه کدام دندان نشانه را می‌دهد به آن آسانی که تصور می‌شود نیست. در مطالعه‌ای در هند روی ۱۱۴ بیمار با التهاب عصب و التهاب نوک ریشه در دندان آسیاب اول پایین، وقتی به دندان‌ها ضربه آرامی زده شد (آزمون دق)، ۵۷٪ دندان‌های سالم کنار دندان بیمار هم با درد پاسخ دادند؛ این نسبت در دندان‌های سالم قرینه در طرف مقابل ۱۰٫۵٪ بود و هرچه درد خودبه‌خودی شدیدتر بود، این حساسیت گمراه‌کننده بیشتر بود. یعنی تلاش برای پیدا کردن مقصر با نگاه در آینه و لمس دندان‌ها ممکن است شما را به دندان اشتباه برساند. دندان درست را خواندن همزمان آزمون سرما، آزمون دق و عکس رادیولوژی پیدا می‌کند.

خطر اصلی آبسه نه در دندان، بلکه در اطراف دندان است. MSD Manuals می‌نویسد عفونت ممکن است به فک، کف دهان یا ناحیه گونه گسترش یابد و عفونت‌هایی که طوری گسترش یابند که بر راه هوایی اثر بگذارند ممکن است جدی و تهدیدکننده زندگی باشند. در مطالعه‌ای در بیمارستان دانشگاهی ینا در آلمان که ۹۹۷ بیمار بستری را که در ۱۲ سال با جراحی درمان شده بودند بررسی کرد، عارضه سیستمیک در ۳٫۸٪ دیده شد؛ گسترش عفونت به بیش از یک فضای بافتی به‌طور مستقل و قوی با این خطر مرتبط بود (نسبت شانس ۵٫۵؛ فاصله اطمینان گسترده ۲٫۴ تا ۱۲٫۷) و سن بالا، بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) و وابستگی مزمن به الکل هم عامل خطر بودند.

در نمونه‌ای ۲٬۵۳۰ نفری از کسانی که در سال ۲۰۲۲ در آمریکا با تشخیص عفونت با منشأ دندانی به اورژانس مراجعه کرده بودند، شیوع عارضه‌های شدید ۹٫۸٪ بود: عفونت اطراف حفره چشم (سلولیت اربیتال) ۳٫۱٪، مرگ بافت نرم که به‌سرعت پیش می‌رود (فاشئیت نکروزان) ۲٫۸٪ و آبسه مغزی ۱٫۲٪. ۶۹٪ این افراد در بیمارستان بستری شدند. این ارقام گروهی را نشان می‌دهند که به اورژانس رسیده‌اند، یعنی گروهی که از قبل شدید بوده‌اند؛ به این معنا نیست که هر آبسه‌ای که به‌موقع نزد دندان‌پزشک برود چنین سیری دارد. اما آشکارا نشان می‌دهند که چرا تورمی که به چشم و گردن گسترش می‌یابد اورژانسی شمرده می‌شود.

در وضعیت‌های فهرست اول باید همان روز، یا حداکثر در نخستین فرصت، به دندان‌پزشک مراجعه کنید؛ آبسه در هیچ حالتی چیزی نیست که بتوان در خانه منتظرش ماند. اگر یکی از نشانه‌های فهرست دوم وجود دارد، منتظر نوبت نمانید.

ترتیب معاینه بر این پایه است که ابتدا گسترش یا عدم گسترش، سپس اینکه منشأ کدام دندان است و در آخر اینکه دندان را می‌توان نجات داد یا نه، مشخص شود.

1. 1

   اول نشانه‌های گسترش

   تب، تورم در صورت و گردن، تورم پلک، میزان باز شدن دهان، قورت دادن و صدا پرسیده و بررسی می‌شود. اگر یکی از نشانه‌های فهرست اورژانس NHS وجود داشته باشد، درمان نه روی صندلی دندان‌پزشکی، بلکه در بیمارستان برنامه‌ریزی می‌شود؛ اینکه عفونت به کدام فضاهای بافتی گسترش یافته در صورت لزوم با تصویربرداری پیشرفته مشخص می‌شود.

2. 2

   شرح حال درد

   پرسیده می‌شود درد کی شروع شد، خودبه‌خود می‌آید یا نه، شب بیدارتان می‌کند یا نه، با گاز زدن بیشتر می‌شود یا نه و در روزهای اخیر ناگهان کم شده یا نه. دردی که ناگهان کم می‌شود ممکن است نشان دهد چرک راه خروجی پیدا کرده یا عصب کاملاً مرده است؛ هیچ‌کدام بهبودی نیست.

3. 3

   آزمون‌های دندان

   به دندان مشکوک و دندان‌های مجاورش ضربه آرامی زده می‌شود، با آزمون سرما زنده بودن عصب سنجیده می‌شود و روی لثه برآمدگی یا پاکت عمیق جست‌وجو می‌شود. MedlinePlus می‌نویسد با ضربه زدن به دندان آبسه‌دار درد ایجاد می‌شود؛ اما چون می‌دانیم دندان‌های سالم مجاور هم اغلب به ضربه با درد پاسخ می‌دهند، تصمیم به یک آزمون واگذار نمی‌شود.

4. 4

   عکس رادیولوژی و در صورت لزوم سی‌تی اسکن

   ناحیه‌ای تیره در نوک ریشه، ریشه شکسته یا تحلیل اطراف یک پرکردگی قدیمی عصب‌کشی جست‌وجو می‌شود. اگر فیستول وجود داشته باشد، می‌توان ردیاب باریکی درونش گذاشت و عکس گرفت تا نشان داده شود مجرا به کدام دندان می‌رسد؛ مرورها در فیستول‌های پوستی، این روش یا سی‌تی اسکن با پرتو مخروطی (CBCT) را بررسی انتخابی می‌دانند.

5. 5

   تخلیه چرک

   NHS نخستین گام درمان را تخلیه چرک توصیف می‌کند. این کار با بی‌حسی موضعی، با باز کردن مجرایی از درون دندان یا ایجاد برش کوچکی در تورم انجام می‌شود و چون فشار کم می‌شود، درد اغلب به‌سرعت کاهش می‌یابد.

6. 6

   از میان برداشتن منشأ

   اگر دندان را بتوان نجات داد عصب‌کشی، و اگر نه کشیدن دندان انجام می‌شود. MSD Manuals می‌نویسد برداشتن پالپ بیمار و تخلیه چرک از آنتی‌بیوتیک مهم‌تر است.

منطق همه یکی است: چرک تخلیه و منشأ از میان برداشته می‌شود. اینکه کدام انتخاب شود را بافت سالم باقی‌مانده دندان و وضعیت ریشه تعیین می‌کند.

موارد زیر تصمیم‌هایی است که به بزرگ‌تر شدن آبسه یا انجام درمان روی دندان اشتباه منجر می‌شود.

روند زیر برای سیر معمولی است که در آن آبسه نوک ریشه نزد دندان‌پزشک تخلیه و منشأ درمان می‌شود. برنامه پزشکی که شما را درمان می‌کند اولویت دارد.

1. بلافاصله پس از تخلیه

   با تخلیه چرک، چون فشار کم می‌شود، ضربان درد اغلب به‌طور آشکاری کم می‌شود. NHS می‌نویسد پس از درمان ممکن است چند روز مسکن و گاهی آنتی‌بیوتیک هم داده شود.

2. روزهای اول

   تورم صورت باید روزبه‌روز کوچک‌تر شود، نه بزرگ‌تر. در این دوره، همان‌طور که NHS توصیه می‌کند، غذاهای نرم، مسواک نرم و پرهیز از خوراکی‌های خیلی داغ یا خیلی سرد کار را آسان‌تر می‌کند.

3. اگر فیستول وجود دارد

   راه خروج روی لثه یا پوست، پس از درمان دندان منشأ بسته می‌شود. ردی که روی پوست می‌ماند با گذشت زمان کم‌رنگ می‌شود؛ اگر بسته نشود، دندان درمان‌شده یا منشأ باید دوباره بررسی شود.

4. در طول ماه‌ها

   اینکه تحلیل استخوان در نوک ریشه پر می‌شود یا نه، با عکس‌های پیگیری دنبال می‌شود. در موارد فیستول پوستی هم بهبودی با عکس‌هایی تأیید شد که بازسازی استخوان در نوک ریشه را نشان می‌دادند.

عدد واحدی نمی‌دهیم، چون از دو آبسه هم‌نام، یکی در یک جلسه با عصب‌کشی و دیگری با تخلیه در بیمارستان تمام می‌شود. مواردی که دامنه کار را تعیین می‌کنند:

اینکه عفونت گسترش یافته یا نه

آبسه‌ای که در نوک ریشه محدود مانده نزد دندان‌پزشک، و عفونتی که به فضاهای بافتی عمیق گسترش یافته در بیمارستان درمان می‌شود.

قابل نجات بودن دندان

عصب‌کشی و پرکردگی یا روکشی که روی آن ساخته می‌شود، با کشیدن دندان، کارهای کاملاً متفاوتی هستند.

اینکه دندان پیش‌تر عصب‌کشی شده یا نه

عصب‌کشی مجدد یا جراحی نوک ریشه ممکن است کار بیشتری از عصب‌کشی‌ای که برای نخستین بار انجام می‌شود لازم داشته باشد.

نیاز به تصویربرداری

بیشتر آبسه‌ها با معاینه و عکس رادیولوژی روشن می‌شوند؛ در فیستول پوستی یا منشأ نامشخص ممکن است سی‌تی اسکن لازم شود.