این چین بافتی که زیر دندان مصنوعی‌ام رشد کرده چیست و آیا جراحی لازم دارد؟

پس از کشیدن دندان‌ها، استخوانی که آن‌ها را نگه می‌داشت وارد روند تحلیل آهسته و مداوم می‌شود. اما دندان مصنوعی شکلی را که روز اول ساخته شد حفظ می‌کند. با گذشت سال‌ها دندان مصنوعی پایین‌تر می‌نشیند، لبه‌اش در شیار میان لثه و گونه یا لب فرو می‌رود و در آن خط فشاری مداوم ایجاد می‌شود. بدن به این تحریک مزمن با تولید بافت همبند پاسخ می‌دهد. آنچه پدید می‌آید چینی نرم است که لبه‌ی دندان مصنوعی را در بر می‌گیرد و اغلب دولایه است و میانش شکافی می‌ماند. در فارسی آن را رشد فیبری ناشی از لبه‌ی دندان مصنوعی می‌نامیم و در مقالات با نام اپولیس فیسوراتوم یا هیپرپلازی فیبری التهابی آمده است.

اندازه‌گیری‌هایی هست که نشان می‌دهد این وضعیت چقدر شایع است. در مطالعه‌ی مقطعی‌ای که در مجله‌ی Medicina Oral Patología Oral y Cirugía Bucal منتشر شد، در ۷۸٪ از ۹۷ نفری که دندان مصنوعی بالا داشتند دست‌کم یک ضایعه‌ی مرتبط با دندان مصنوعی یافت شد. توزیع این است: التهاب زیر دندان مصنوعی ۶۳٪، رشد فیبری ۱۹٪، زخم ناشی از ضربه ۱۱٪، ترک گوشه‌ی لب ۸٪ و کراتوز اصطکاکی ۲٪. در همین مطالعه عادت گذاشتن دندان مصنوعی در شب عاملی بود که خطر دیده شدن ضایعه را سه برابر می‌کرد؛ پلاک انباشته، هرگز فرو نبردن دندان مصنوعی در محلول تمیزکننده و استفاده‌ی طولانی از دندان مصنوعی هم جزو عوامل معنادار بودند.

وضعیت دوم التهاب زیر دندان مصنوعی است، یعنی قرمز شدن بخشی از کام که دندان مصنوعی رویش را می‌پوشاند. مرور نظام‌مندی که در مجله‌ی Journal of Fungi منتشر شد و بیست‌وهشت مطالعه و ۴٬۲۴۳ نفر را گرد آورد، می‌نویسد این وضعیت در کسانی که دندان مصنوعی دارند با شیوعی بین ۲۰٪ تا ۶۷٪ گزارش شده است. زیر آن معمولاً تکثیر قارچ مخمری هست؛ عوامل زمینه‌ساز این‌ها شمرده می‌شوند: درنیاوردن دندان مصنوعی در شب، ناکافی بودن تمیزی دندان مصنوعی و دهان، کهنه و متخلخل شدن دندان مصنوعی، خشکی دهان، دیابت و مصرف زیاد سیگار. گمراه‌کننده‌ترین جنبه‌ی این وضعیت بی‌صدا بودن آن است: مرور می‌نویسد بیماران اغلب هیچ شکایتی گزارش نمی‌کنند و وضعیت فقط در معاینه متوجه می‌شود، و در برخی افراد سوزش خفیف یا حس مزه‌ی شور وجود دارد.

مطالعه‌ای که در International Journal of Dentistry منتشر شد و مرورهای نظام‌مند یک دهه‌ی اخیر را خلاصه می‌کند هم همان بازه‌ی شیوع را می‌دهد و وضعیت را به سه درجه تقسیم می‌کند: شکل خفیف که به قرمزی‌های نقطه‌ای محدود است، قرمزی‌ای که به کل کام گسترش می‌یابد و پیشرفته‌ترین درجه، یعنی برآمدگی‌های ناهموار با ظاهری شبیه گل‌کلم. گزارش شده این پیشرفته‌ترین درجه در ۴٫۴۳٪ موارد دیده می‌شود. گام‌های درمانی که همین مرور برمی‌شمارد این‌هاست: اول برطرف کردن عوامل زمینه‌ساز، اصلاح تمیز کردن دندان مصنوعی، کنار گذاشتن استفاده در شب، ریلاین کردن دندان مصنوعی‌ای که خوب نمی‌نشیند یا تعویض آن و در صورت نیاز داروی ضدقارچ موضعی. فقط در موارد پیشرفته و برگشت‌ناپذیر برداشتن با جراحی یا لیزر مطرح می‌شود.

وضعیت سوم ستیغ شل است. به تعریف کارآزمایی تصادفی‌ای که در BMC Oral Health منتشر شد، این بافت نرم بسیار متحرکی است که جای استخوان را گرفته و بیشتر در ناحیه‌ی جلوی فک بالا دیده می‌شود؛ نتیجه‌ی تحلیل استخوانی است که پس از از دست دادن دندان ادامه دارد. مشکل اینجا التهاب یا تحریک نیست، لق بودن بستر است: دندان مصنوعی با هر گاز گرفتن روی این بافت می‌لغزد. همین مطالعه در بیست‌وشش بیمار اسکن داخل دهانی را با روش پنجره‌ای کلاسیک مقایسه می‌کند و میان دو روش نه در کیفیت زندگی و نه در گیر تفاوت معناداری پیدا نمی‌کند. یافته‌ی قابل توجه دیگر این است که گیر دندان مصنوعی در شش ماه در هر دو گروه نزدیک به یک‌چهارم کم می‌شود؛ یعنی بستر زیر آن همچنان تغییر می‌کند.

مخرج مشترک این سه وضعیت، تغییر بستر زیر دندان مصنوعی در طول سال‌هاست، اما درمانشان جداست. در رشد فیبری کار مکانیکی است: لبه‌ای که فشار می‌آورد. در التهاب زیر دندان مصنوعی کار میکروبی و بهداشتی است: پلاک انباشته و دندان مصنوعی‌ای که شب درآورده نمی‌شود. در ستیغ شل کار به بستر مربوط است و تلاش می‌شود با روش قالب‌گیری مدیریت شود. تلاش برای حل یکی با درمان دیگری شایع‌ترین خطاست. ساختن دندان مصنوعی تازه برای کسی که کامش قرمز شده، اگر عادت‌ها تغییر نکرده باشد، همان وضعیت را ظرف چند ماه برمی‌گرداند؛ و مصرف داروی ضدقارچ برای چین فیبری لبه‌ی دندان مصنوعی هیچ اثری ندارد.

جایی را هم که شواهد در آن ضعیف است بنویسیم. کارآزمایی تصادفی‌ای پیدا نکردیم که نشان دهد رشد فیبری در کدام مورد با اصلاح دندان مصنوعی پس می‌رود و در کدام مورد به جراحی می‌کشد؛ مقالات این موضوع بیشتر از گزارش‌های موردی تکی تشکیل شده‌اند و یک مورد تنها قاعده‌ای کلی نمی‌سازد. مرورهای التهاب زیر دندان مصنوعی هم محدودیت‌های خود را می‌نویسند: نتایج میان مطالعات ناهمخوان است، روش‌های نمونه‌برداری متفاوت است و کیفیت پژوهش‌های واردشده در بازه‌ای گسترده پخش است. یعنی نقشه‌ی راه زیر خط مشترک عملکرد بالینی را نشان می‌دهد، نه الگوریتمی که با شواهد قطعی شده باشد.

تفکیک زیر خط کلی‌ای را نشان می‌دهد که در کلینیک‌ها دنبال می‌شود. تصمیم را قوام بافت، اندازه‌ی آن و مدتی که آنجا بوده تعیین می‌کند؛ این را فقط پزشکی که معاینه می‌کند می‌تواند بگوید.

ترتیب زیر گام‌هایی را نشان می‌دهد که معمولاً برای بیماری دنبال می‌شود که با رشد بافت زیر دندان مصنوعی مراجعه می‌کند. برخی گام‌ها ممکن است حذف شوند؛ آنچه تعیین‌کننده است قوام بافت و وضعیت دندان مصنوعی است.

1. 1

   معاینه و تمایز

   پزشک اول تشخیص می‌دهد با کدام وضعیت سروکار دارد: چین فیبری که روی لبه‌ی دندان مصنوعی نشسته، قرمزی گسترده‌ی کام، یا ستیغی لق. قوام بافت، مرزهایش، مدت وجودش و ارتباطش با لبه‌ی دندان مصنوعی این تمایز را تعیین می‌کنند. اگر یافته‌ی مشکوکی باشد، نوبت مستقیم به بررسی بافت می‌رسد.

2. 2

   برداشتن تحریک

   لبه‌ی دندان مصنوعی که فشار می‌آورد کوتاه می‌شود و ممکن است مدتی لاینر نرم گذاشته شود. برخی پزشکان می‌خواهند دندان مصنوعی در دوره‌های مشخصی درآورده شود تا شکل واقعی بافت را ببینند. این دوره هم درمان است و هم آزمون: اینکه با برداشته شدن فشار بافت چقدر پس می‌رود، تصمیم بعدی را تعیین می‌کند.

3. 3

   ریلاین یا تعویض دندان مصنوعی

   اگر به دلیل تغییر بستر دندان مصنوعی خوب نمی‌نشیند، کار اصلی اینجا انجام می‌شود. ریلاین ممکن است در مدت کوتاهی راحتی بیاورد؛ اگر تحلیل استخوان پیشرفته باشد، دندان مصنوعی تازه مطرح می‌شود. اگر این گام حذف شود، هر کار بعدی موقت می‌ماند.

4. 4

   در صورت نیاز برداشتن با جراحی

   بافت فیبری سفت‌شده با جراحی برداشته و قطعه‌ی برداشته‌شده برای بررسی پاتولوژی فرستاده می‌شود. وقتی ناحیه‌ی گسترده‌ای برداشته شود، شیار ممکن است کم‌عمق شود؛ به همین دلیل در برخی موارد در همان جلسه کاری برای عمیق کردن شیار انجام و به ناحیه بافت اضافه می‌شود. گسترش شیار (وستیبولوپلاستی) و افزودن بافت نرم به ناحیه اقداماتی‌اند که برای این هدف انجام می‌شوند.

5. 5

   ترمیم و دندان مصنوعی تازه

   اگر جراحی انجام شده، صبر می‌کنند تا بافت شکل خود را بگیرد و دندان مصنوعی تازه یا لاینر تازه در پایان این دوره ساخته می‌شود. اگر زودتر ساخته شود، دندان مصنوعی بر اساس بستری ساخته شده که هنوز جا نیفتاده است. اگر همان عادت‌ها ادامه یابد وضعیت برمی‌گردد؛ کنار گذاشتن استفاده در شب و تمیز کردن روزانه در این مرحله بخشی از درمان است.

6. 6

   ادامه با دندان مصنوعی یا صحبت درباره‌ی دندان‌های ثابت

   اگر تحلیل استخوان پیشرفته باشد، هر دندان مصنوعی تازه چند سال بعد به همان نقطه می‌رسد. این تمایز را استخوان فک شما تعیین می‌کند و بدون تصویر نمی‌توان چیزی گفت. اگر رادیوگرافی پانورامیک یا سی‌تی اسکن در دست دارید، آن را از طریق فرم بفرستید؛ پزشکی که درمان را انجام می‌دهد تصویر را می‌خواند و ظرف ۲۴ ساعت کتبی پاسخ می‌دهیم که ادامه با دندان مصنوعی مطرح است یا دندان‌های ثابت روی ایمپلنت. این یک ارزیابی اولیه است؛ تصمیم قطعی پس از معاینه و سی‌تی اسکن گرفته می‌شود.

موارد زیر بیش از آنکه جایگزین یکدیگر باشند، گزینه‌هایی‌اند که به وضعیت‌ها و درجه‌های متفاوت پاسخ می‌دهند.

در این وضعیت خطر اصلی نه از خود اقدام، بلکه از ترتیب نادرست و تأخیر پیدا می‌شود. موارد زیر عناوینی‌اند که هم مقالات و هم کار روزمره به آن‌ها اشاره می‌کنند.

روند زیر مسیر کلی پس از اقدامی را نشان می‌دهد که در آن بافت فیبری زیر دندان مصنوعی برداشته شده است. بسته به اندازه‌ی ناحیه‌ی برداشته‌شده و اینکه بافت اضافه شده یا نه، ممکن است چند روز جابه‌جا شود.

1. سه روز اول

   در ناحیه حساسیت و تورم خفیف هست. غذای نرم و ولرم، فشار نیاوردن به ناحیه و مصرف منظم داروهایی که پزشکتان می‌دهد پایه‌ی این دوره است. برای مصرف داروها و تداخل‌هایشان به بروشور دارو نگاه کنید و با داروساز یا پزشکتان مشورت کنید.

2. هفته‌ی اول و دوم

   لبه‌های زخم بسته می‌شوند و اگر بخیه باشد در این دوره کشیده می‌شود. اینکه دندان مصنوعی کی و چگونه گذاشته شود را پزشکتان تعیین می‌کند؛ در برخی موارد با لاینری موقت گذاشته می‌شود و در برخی مدتی اصلاً گذاشته نمی‌شود. جواب پاتولوژی معمولاً در این دوره می‌آید.

3. هفته‌ی سوم و چهارم

   بافت شروع به گرفتن شکل خود می‌کند. زمان قالب‌گیری برای دندان مصنوعی تازه یا لاینر تازه در این دوره تعیین می‌شود. قالبی که زود گرفته شود بستری را ثبت می‌کند که هنوز جا نیفتاده و دندان مصنوعی به‌زودی دیگر جور نمی‌شود.

4. ماه‌های بعد

   چون استخوان زیر آن همچنان تحلیل می‌رود، دندان مصنوعی با گذشت زمان دوباره شل می‌شود. در کارآزمایی تصادفی‌ای که روی بیماران دارای ستیغ شل انجام شد، گیر در شش ماه نزدیک به یک‌چهارم کم می‌شود. تعداد دفعات کنترل بر اساس برنامه‌ی پیگیری کلینیک تعیین می‌شود.

این یک اقدام واحد نیست، روندی است که از ترکیب چند گام تشکیل می‌شود و اینکه کدام گام‌ها لازم می‌شوند پیش از معاینه معلوم نیست. اینجا عددی پیدا نخواهید کرد؛ هنگام خواندن پیشنهاد درمان باید به این موارد نگاه کنید:

کدام گام‌ها واقعاً لازم است

اصلاح لبه، ریلاین، دندان مصنوعی تازه و جراحی قلم‌های جداگانه‌اند. یک‌به‌یک بپرسید کدام‌یک در پیشنهادی که به شما داده شده نوشته شده و هر کدام چرا لازم است.

اندازه‌ی ناحیه‌ی برداشته‌شده و افزودن یا نیفزودن بافت

برداشتن یک چین کوچک با برداشتن ناحیه‌ای گسترده و عمیق کردن شیار یک کار نیست. اگر قرار است بافت نرم اضافه شود، این هم گام جداگانه‌ای است.

آیا بررسی پاتولوژی شامل است

فرستادن بافت برداشته‌شده برای بررسی روش استاندارد است. از ابتدا بپرسید این بررسی جزو هزینه است یا نه.

آیا پس از آن دندان مصنوعی تعویض می‌شود

پس از جراحی در بیشتر موارد لاینر تازه یا دندان مصنوعی تازه لازم است. قلمی که مجموع را تعیین می‌کند بیشتر وقت‌ها نه جراحی، بلکه همین گام آخر است.