ترک‌های زبان: چرا ایجاد می‌شوند و آیا از کمبود ویتامین است؟

سطح بالایی زبان در حالت عادی صاف است و برجستگی‌های کوچکی (پاپیلاها) روی آن هست که جوانه‌های چشایی را حمل می‌کنند. Cleveland Clinic زبان شیاردار را وجود شیارها و شکاف‌هایی روی این سطح تعریف می‌کند و می‌نویسد این گونه‌ای سالم از حالت طبیعی است و به معنای بیماری‌ای نیست که درمان لازم داشته باشد. نام‌های پزشکی آن لینگوا پلیکاتا یا زبان فیشردار است. شیارها ممکن است حدود ۲ میلی‌متر کم‌عمق یا تا ۶ میلی‌متر عمیق باشند.

ظاهر آن از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند. Cleveland Clinic شایع‌ترین نما را شیار برجسته‌ای می‌داند که در طول وسط زبان می‌گذرد و ترک‌های کوچکی که از آن به طرفین پخش می‌شوند؛ در برخی افراد شیارها یکدیگر را قطع می‌کنند و زبان را به جزیره‌های کوچکی تقسیم می‌کنند و در برخی خطوط پراکنده‌ای دیده می‌شود که به هم وصل نیستند. علت آن معلوم نیست؛ دیده شدنش در خانواده‌ها احتمال نقش وراثت را مطرح می‌کند. ترک‌ها از بین نمی‌روند، اما وضعیتی هم وجود ندارد که از بین بردنشان را لازم کند.

از ترکیه داده وجود دارد. در بررسی جمعیتی‌ای که ۷۶۵ نفر در استانبول با نمونه‌گیری خوشه‌ای انتخاب و با معیارهای سازمان جهانی بهداشت معاینه شدند، زبان شیاردار با ۵٫۲٪ شایع‌ترین یافته زبانی بود؛ سن ۶۵ سال و بالاتر عامل خطر معناداری برای زبان شیاردار بود. Cleveland Clinic هم می‌نویسد میزان آن در جهان بسته به پژوهش بین ۲٪ تا ۲۰٪ است، ترک‌ها در مردان و در سنین بالای ۵۰ سال کمی شایع‌ترند و ممکن است با افزایش سن عمیق‌تر شوند.

تفکیکی که بیشتر منابع ترکی‌زبان از قلم می‌اندازند این است: کمبود ویتامین در زبان ترک ایجاد نمی‌کند، صافی ایجاد می‌کند. در کمبود B12، آهن یا اسید فولیک، پاپیلاهای سطح زبان از بین می‌روند و زبان صاف، قرمز براق و سوزان می‌شود؛ به این گلوسیت آتروفیک (نازک شدن سطح زبان) می‌گویند. NHS زبان دردناک یا قرمز را در میان نشانه‌های کم‌خونی ناشی از کمبود B12 یا فولات و زبان دردناک را در میان نشانه‌های کم‌خونی فقر آهن می‌آورد. در پژوهشی در چین که ۲۳۶ بیمار گلوسیت آتروفیک با ۲۰۸ فرد سالم مقایسه شدند، در ۶۸٫۲۲٪ بیماران کمبود B12، در ۱۳٫۹۸٪ کمبود فریتین (ذخیره آهن) و در ۲۱٫۶۱٪ کم‌خونی یافت شد؛ کسانی که کمبود B12 داشتند به مکمل پاسخ خوبی دادند.

این را در خانه این‌طور می‌توانید تفکیک کنید. در نور خوب، جلوی آینه زبانتان را بیرون بیاورید و به سه چیز نگاه کنید. نخست سطح: آیا بقیه زبان زبر، مخملی و پرجوانه است، یا بخش‌هایی از آن یا کل آن صاف و براق است؟ دوم رنگ: آیا زبان جز ترک‌ها صورتی است، یا به قرمز تیره گراییده؟ سوم زمان: آیا این ترک‌ها سال‌هاست همین‌طورند، یا در هفته‌های اخیر متوجهشان شده‌اید؟ ترک‌ها در زبانی صورتی و زبر که سال‌هاست تغییر نکرده، با تفاوت ساختاری جور است. اما صاف شدن، قرمز شدن و سوزشی که تازه شروع شده، آزمایش خون را مطرح می‌کند. تصمیم با آزمایش خون و معاینه گرفته می‌شود.

وضعیتی که اغلب همراه زبان شیاردار است، زبان جغرافیایی است. Oral Health Foundation زبان جغرافیایی را وضعیتی شایع و بی‌خطر تعریف می‌کند که در آن روی سطح زبان نواحی قرمز، صاف و نامنظمی با لبه‌های سفید یا کم‌رنگ پدید می‌آید و نمایی شبیه نقشه می‌دهد؛ می‌نویسد این نواحی تغییر شکل و جا می‌دهند و ممکن است با غذاهای داغ و تند بسوزند. در پژوهشی در ارزروم که ۷۶۱۹ بیمار دندان‌پزشکی بررسی شدند، زبان جغرافیایی در ۱٫۵٪ دیده شد و ۳۴٫۵٪ این افراد هم‌زمان زبان شیاردار داشتند. زبان جغرافیایی در افراد زیر ۳۰ سال، غیرسیگاری‌ها و کسانی که سابقه آلرژی داشتند شایع‌تر بود.

زبان شیاردار همراه با برخی بیماری‌ها بیشتر دیده می‌شود. Cleveland Clinic این‌ها را زبان جغرافیایی، سندرم ملکرسون‌روزنتال (بیماری نادری که در آن تورم مکرر صورت و لب، فلج صورت و زبان شیاردار با هم دیده می‌شوند)، سندرم داون، سندرم شوگرن، بیماری گرانولوماتوز مزمن و پسوریازیس برمی‌شمارد. در پژوهشی در اتریش که ۱۷۳ بیمار پسوریازیس و ۱۷۳ داوطلب سالم مقایسه شدند، زبان شیاردار در بیماران پسوریازیس ۱۴٫۴٪ و در داوطلبان ۷٫۵٪ بود. با این حال Cleveland Clinic تأکید می‌کند که ترک‌ها به‌تنهایی زنگ خطر بیماری نیستند.

خشکی دهان وضعیت را تغییر می‌دهد. در متاآنالیزی در سال ۲۰۲۶ که سندرم شوگرن، بیماری ایمنی‌ای که غدد بزاقی را درگیر می‌کند، را بررسی کرد، زبان شیاردار به‌طور آشکاری بیشتر از افراد سالم یافت شد؛ اما چون بازه اطمینان برآورد بسیار گسترده است، دادن رقم دقیق درست نیست. در همین بیماران، قارچ دهان، نازک شدن سطح زبان، ترک گوشه دهان و پوسیدگی هم شایع‌تر بود. NHS می‌نویسد خشکی دهان به‌ندرت نشانه چیز جدی است، اما اگر لکه‌های سفید دردناک هم در دهان دارید، باید به پزشک مراجعه کنید.

ترک‌ها کی مشکل‌ساز می‌شوند؟ Cleveland Clinic می‌نویسد زبان شیاردار معمولاً علامتی ندارد، اما وقتی باقی‌مانده غذا و باکتری در شیارها جمع شوند، ممکن است بوی بد دهان، تورم و التهاب زبان (گلوسیت) و حس سوزش ایجاد کند. در این وضعیت مشکل خود ترک نیست، بلکه باقی‌مانده‌ای است که درونش جمع می‌شود. زبان شیاردار سرطان ایجاد نمی‌کند؛ اما زخمی که در یک نقطه زبان خوب نمی‌شود، لکه سفید یا قرمز یا سفتی، موضوع جداگانه‌ای است و نباید آن را به حساب ترک گذاشت و از کنارش گذشت.

فهرست اول رفتار معمول زبان شیاردار است؛ در این وضعیت مراقبت کافی است. اگر حتی یک مورد از فهرست دوم هست، به دندان‌پزشک یا پزشک خانواده‌تان مراجعه کنید.

ترتیب زیر از مشاهده‌ای که در خانه می‌توانید انجام دهید به سوی ارزیابی پزشک پیش می‌رود.

1. 1

   در آینه به سطح و رنگ نگاه کنید

   در نور خوب زبانتان را بیرون بیاورید. آیا سطح بیرون از ترک‌ها زبر و صورتی است، یا صاف و قرمز؟ آیا نواحی قرمزی شبیه نقشه با لبه سفید هست؟ عکسی بگیرید؛ برای مقایسه چند هفته بعد به کار می‌آید.

2. 2

   یک نقطه را جداگانه بررسی کنید

   به کناره‌ها و زیر زبان هم نگاه کنید. آیا شکاف، زخم، لکه سفید یا قرمز یا ناحیه‌ای که با لمس انگشت سفت است و با بقیه فرق دارد، هست؟ اگر زخم هست، تاریخش را یادداشت کنید؛ اگر از ۳ هفته گذشت، به دندان‌پزشکتان مراجعه کنید. برای لکه قرمز یا سفید یا توده، منتظر ۳ هفته نمانید؛ به دندان‌پزشکتان نشان دهید.

3. 3

   نشانه‌های همراه را بنویسید

   سوزش، خشکی دهان، خشکی چشم، خستگی، مورمور شدن دست‌ها و پاها، ترک گوشه دهان، تورم لب، پسوریازیس. این فهرست تعیین می‌کند پزشک چه بررسی‌ای درخواست کند.

4. 4

   معاینه دندان‌پزشکی

   دندان‌پزشک زبان، داخل دهان و دندان‌ها را معاینه می‌کند. Cleveland Clinic می‌نویسد زبان شیاردار را فقط با نگاه کردن می‌توان تشخیص داد و بیشتر وقت‌ها در معاینه معمول دندان‌پزشکی دیده می‌شود. اگر لبه تیز دندان یا دندان مصنوعی نامناسبی به زبان ساییده می‌شود، این هم در همین مرحله دیده می‌شود.

5. 5

   آزمایش خون در صورت نیاز

   اگر زبان صاف، قرمز و سوزان است، پزشک خانواده شمارش کامل خون، B12، اسید فولیک و فریتین درخواست می‌کند. در پژوهش چین، در بیمارانی که بیش از نیمی از سطح زبان یا کل آن نازک شده بود، کمبود B12 و کم‌خونی شایع‌تر بود.

6. 6

   ارزیابی بیشتر در صورت نیاز

   در زخم یا لکه‌ای که خوب نمی‌شود، ارجاع به جراحی دهان، فک و صورت یا متخصص بیماری‌های دهان و نمونه‌برداری؛ در خشکی دهان و چشم، روماتولوژی؛ در تورم مکرر صورت، پوست یا مغز و اعصاب. پرسشی که باید پرسید: این نما تفاوت ساختاری است یا ردپای یک بیماری؟

خود زبان شیاردار درمان لازم ندارد. کاری که انجام می‌شود بسته به مشکل همراه فرق می‌کند.

موارد زیر تصمیم‌های نادرستی هستند که در این شکایت زیاد دیده می‌شوند. آن‌ها را می‌نویسیم تا نزد هر دندان‌پزشک یا پزشکی که رفتید، بتوانید پرسش‌های درست را بپرسید.

خود ترک‌ها از بین نمی‌روند؛ آنچه تغییر می‌کند شکایت‌های همراه است. برنامه پزشکی که شما را پیگیری می‌کند در اولویت است.

1. با تمیز کردن منظم زبان

   هرچه باقی‌مانده شیارها بیشتر پاک شود، بوی بد دهان و سوزش کمتر می‌شود. ترک‌ها همان‌طور می‌مانند؛ Cleveland Clinic می‌نویسد این ترک‌ها از بین نمی‌روند اما می‌توان آن‌ها را سالم نگه داشت.

2. در زبان جغرافیایی

   Oral Health Foundation می‌نویسد نواحی قرمز با گذشت زمان تغییر شکل و جا می‌دهند. دوره‌های شعله‌ور شدن ممکن است بیایند و بروند.

3. وقتی کمبود درمان شود

   انتظار می‌رود همراه با مکمل، سوزش و قرمزی زبان فروکش کند. پزشک خانواده‌تان زمان آزمایش خون پیگیری را تعیین می‌کند.

4. اگر پس از ۳ هفته هنوز زخمی هست که خوب نشده

   این دیگر وضعیتی نیست که فقط زیر نظر گرفته شود. به دندان‌پزشک یا پزشک خانواده‌تان مراجعه کنید.

در اینجا رقم واحدی نمی‌دهیم، چون بیشتر ترک‌های زبان به هیچ درمانی نیاز ندارند؛ دامنه کار را مشکل همراه تعیین می‌کند. مواردی که تعیین‌کننده‌اند:

مشکل همراه

زبان شیاردار به‌تنهایی، کمبود ویتامین، قارچ دهان، خشکی دهان یا زخمی که خوب نمی‌شود مسیرهای کاملاً متفاوتی هستند.

نیاز به بررسی

بیشتر وقت‌ها معاینه کافی است؛ در شک به کمبود آزمایش خون و در زخمی که خوب نمی‌شود نمونه‌برداری اضافه می‌شود.

منابع تحریک در دهان

اگر لبه تیز دندان یا دندان مصنوعی نامناسبی به زبان ساییده می‌شود، اصلاح آن وارد برنامه می‌شود.