جای دندان روی زبان: دندانه‌های کناره زبان نشانه چیست؟

زبان عضوی عضلانی است که درون دهان همیشه در همسایگی دندان‌هاست. در حالت عادی هنگام استراحت به‌آرامی به سطح داخلی دندان‌ها تکیه می‌کند، اما آن‌قدر فشار نمی‌آورد که اثری بگذارد. وقتی زبان ساعت‌ها و با قدرت به دندان‌ها تکیه کند، یا نسبت به فضای دهان جای زیادی بگیرد، فرورفتگی دندان‌ها مانند موجی ماندگار روی کناره‌اش می‌ماند. خود این اثر درد ندارد، زخم ایجاد نمی‌کند و درمان لازم ندارد؛ اما اینکه نشانه چیست، از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند.

نخستین چیزی که باید دانست این است که این نما در افرادی که آپنه ندارند هم زیاد دیده می‌شود. در گروهی ۱۰۰ نفره از افرادی که در آزمایشگاه خواب و درمانگاه گوش و حلق و بینی معاینه شدند و آپنه خواب نداشتند، ۲۸٪ روی کناره زبان دندانه داشتند. یعنی دیدن جای دندان روی زبانتان به این معنا نیست که بیماری‌ای وجود دارد؛ فقط نشانه‌ای است که ارزش دارد علتش را بررسی کنید.

شایع‌ترین و ساده‌ترین علت دندان‌قروچه است. در کسانی که در لحظه‌های پرتنش روز یا در خواب شب فک را به هم می‌فشارند، زبان هم به سمت دندان‌ها رانده می‌شود و اثر عمیق‌تر می‌شود. شایع‌ترین علت دندان‌قروچه استرس و اضطراب دانسته می‌شود؛ اختلالات خواب، برخی داروها، سیگار، الکل و کافئین زیاد هم همراه آن هستند. در این وضعیت، اثر روی زبان بیشتر وقت‌ها با درد فک در صبح، نوک ساییده دندان‌ها، سردرد در شقیقه‌ها یا صدای ساییدنی که همسرتان می‌شنود همراه است.

علت دیگر، بزرگ بودن زبان نسبت به فضای دهان است. در پزشکی به وضعیتی که زبان واقعاً بزرگ شده ماکروگلوسی می‌گویند و معیارش چنین توصیف می‌شود: اینکه زبان در حال استراحت از ردیف دندان‌ها یا قوس استخوانی بی‌دندان بیرون بزند. حالت دیگری هم هست که خود زبان طبیعی است اما به‌خاطر کوچک بودن دهان بزرگ به نظر می‌رسد؛ به این ماکروگلوسی نسبی می‌گویند. در هر دو، زبان مدام به دندان‌ها تکیه می‌کند و روی کناره‌اش اثر می‌ماند. ماکروگلوسی واقعی در بزرگسالان کم دیده می‌شود و معمولاً نشانه وضعیت زمینه‌ای دیگری است.

آپنه خواب ارتباطی است که بیشتر از همه کنجکاوی برمی‌انگیزد و باید قوت شواهد را درست خواند. در پژوهشی در ژاپن با ۱٬۱۳۰ نفر از جمعیت عمومی، در کسانی که زبان دندانه‌دار متوسط یا آشکار داشتند، افت اکسیژن شبانه بیشتر دیده شد؛ اما این ارتباط فقط در افراد دارای اضافه وزن معنادار بود و در کسانی که وزن طبیعی داشتند تفاوت آشکاری دیده نشد. یعنی دندانه ممکن است نشانه باشد، اما بالاتر دیدیم که در بسیاری از افرادی که آپنه ندارند هم وجود دارد؛ به‌تنهایی ابزار تشخیص نیست.

به همین دلیل آنچه واقعاً به کار می‌آید، خواندن دندانه نه به‌تنهایی، بلکه همراه با نشانه‌های دیگر است. در پژوهشی در آزمایشگاه خواب با ۱۶۰ بیمار، در کسانی که دور گردنشان ۴۰ سانتی‌متر یا بیشتر بود و روی زبانشان دندانه داشتند، نسبت شانس برای آپنه خواب شدید حدود ۴٫۲ به دست آمد (بازه اطمینان بین ۱٫۹ تا ۹٫۲). در ۹ نفر از هر ۱۰ نفر این گروه آپنه از قبل وجود داشت و در همان پژوهش، دندانه به‌تنهایی با وجود آپنه ارتباط معناداری نداشت. اگر زبان دندانه‌دارتان با خروپف بلند، همسری که متوجه قطع شدن نفستان در خواب شده، سردرد صبحگاهی و خستگی در طول روز همراه است، چیزی که باید درباره‌اش صحبت کرد زبان نیست، خواب شماست.

غده تیروئیدی که کم کار می‌کند هم ممکن است زبان را بزرگ کند. در کم‌کاری تیروئید، نوعی ماده پروتئینی در بافت زبان جمع می‌شود و زبان ضخیم می‌شود. در این وضعیت، اثر روی زبان بیشتر وقت‌ها با نشانه‌های دیگری مانند سرمایی بودن، افزایش وزن بی‌دلیل، یبوست، گرفتگی صدا و پف صورت و دور چشم همراه است. اگر چنین وضعیتی دارید، نه برای زبان نزد دندان‌پزشک، بلکه برای آزمایش تیروئید نزد پزشکتان بروید.

کم‌آبی بدن، آلرژی، عفونت، سیگار، برخی کمبودهای ویتامین و مشکلات مفصل گیجگاهی‌فکی هم در میان علت‌هایی هستند که روی کناره زبان اثر می‌گذارند. وجه مشترک این‌ها تورم موقت زبان یا تکیه بیشتر آن به دندان‌هاست. علت کم‌یاب اما مهم، تورم ناگهانی زبان است: در بیمار ۷۸ ساله‌ای که داروی فشار خون مصرف می‌کرد، همراه با تورم زبانی که ظرف چند ساعت شروع شد، جای دندان‌های آشکاری در هر دو طرف پیدا شد و بیمار دیگر نمی‌توانست حرف بزند و قورت دهد. روز بعد تورم فروکش کرد و گمان رفت علت، داروی فشار خونی بوده که مصرف می‌کرد. در اینجا جای دندان نشانه تورمی تازه و سریع بود.

تفکیک زیر تشخیص قطعی نیست؛ چارچوبی است که نشان می‌دهد کی می‌توانید خیالتان راحت باشد و کی باید نزد پزشکتان یا به اورژانس بروید.

ترتیب زیر گام‌هایی را توضیح می‌دهد که وقتی متوجه اثر روی زبانتان می‌شوید باید دنبال کنید. اگر وضعیت اورژانسی نیست، نخستین جایی که می‌روید دندان‌پزشک یا پزشک خانواده شماست.

1. 1

   اول ببینید آیا ناگهانی شروع شده

   اگر زبان ظرف چند ساعت متورم شده و حرف زدن، قورت دادن یا نفس کشیدن دشوار شده، منتظر گام‌های بعدی نمانید؛ با شماره ۱۱۲ تماس بگیرید. اگر داروی تازه‌ای شروع کرده‌اید، به‌ویژه داروی فشار خون، آن را به تیم بگویید.

2. 2

   در آینه به جای زبان نگاه کنید

   دهانتان را کمی باز کنید و زبانتان را شل بگذارید. اگر زبان در حال استراحت روی دندان‌ها بیرون می‌زند، ممکن است زبان نسبت به دهان بزرگ باشد. ببینید آیا اثرها در هر دو طرف و مشابه‌اند و آیا بین صبح و عصر فرق می‌کنند؛ عکس گرفتن در معاینه بعدی به کار می‌آید.

3. 3

   نشانه‌های دندان‌قروچه را جمع کنید

   درد فک در صبح، نوک ساییده یا شکسته دندان‌ها، سردرد در شقیقه، صدای ساییدن در شب: اگر یکی از این‌ها را دارید، به دندان‌پزشکتان بگویید. دندان‌پزشک با بررسی سطوح ساییده دندان‌ها و عضلات فک، دندان‌قروچه را تا حد زیادی با معاینه ارزیابی می‌کند.

4. 4

   درباره خوابتان بپرسید

   از کسی که کنارتان می‌خوابد بپرسید آیا خروپف می‌کنید و آیا نفستان قطع می‌شود. دور گردنتان را اندازه بگیرید. اگر خروپف و خستگی روزانه با زبان دندانه‌دار همراه است، پزشک خانواده ممکن است شما را برای آزمایش خواب ارجاع دهد.

5. 5

   نشانه‌های عمومی را مرور کنید

   نشانه‌هایی مانند سرمایی بودن، افزایش وزن، یبوست، گرفتگی صدا و پف صورت، تیروئید را؛ و تشنگی و خشکی دهان، تعادل مایعات بدن را به ذهن می‌آورند. این‌ها را نه به دندان‌پزشک، بلکه به پزشکتان بگویید؛ در صورت نیاز آزمایش خون درخواست می‌شود.

6. 6

   برنامه بر اساس علت ریخته می‌شود

   در دندان‌قروچه نایت گارد و مدیریت استرس، در آپنه خواب درمان خواب و در کم‌کاری تیروئید درمان دارویی مطرح می‌شود. هرچه علت بهتر شود، تورم زبان و آشکار بودن اثر هم بیشتر وقت‌ها کم می‌شود.

اثر روی زبان درمان ویژه‌ای ندارد؛ چیزی که درمان می‌شود علت است. موارد زیر جایگزین یکدیگر نیستند و اینکه کدام لازم است را معاینه تعیین می‌کند.

اثر روی زبان به‌خودی‌خود آسیبی نمی‌زند. خطر از دست رفتن، مربوط به خود اثر نیست، به علت پشت آن است.

اینکه اثر چقدر طول می‌کشد تا کمرنگ شود به علتش بستگی دارد. روند زیر چارچوبی کلی است؛ زمان‌بندی دقیق را پزشک یا دندان‌پزشکتان می‌دهد.

1. روزهای اول

   اثرهای ناشی از کم‌آبی یا تورم موقت ممکن است با اصلاح تعادل مایعات به‌زودی کمرنگ شوند. اما در تورم ناگهانی، ساعت‌های نخست به پیگیری اورژانسی نیاز دارد.

2. هفته‌های نخست

   وقتی نایت گارد و مدیریت استرس برای دندان‌قروچه شروع شود، خستگی فک در صبح معمولاً نخستین نشانه‌ای است که بهتر می‌شود. اثر روی زبان آهسته‌تر کمرنگ می‌شود.

3. در طول ماه‌ها

   با درمان آپنه خواب یا تیروئید، هرچه تورم زبان کمتر شود اثرها هم کمرنگ‌تر می‌شوند. ممکن است اثر کاملاً از بین نرود؛ هدف اصلی نه اثر، بلکه تحت کنترل بودن علت است.

4. اگر ماندگار باشد

   در کسانی که زبانشان نسبت به دهان بزرگ است، اثر ممکن است به‌عنوان بخشی از ساختار باقی بماند. اگر درد، زخم یا نشانه دیگری نباشد، این وضعیتی نیست که درمان لازم داشته باشد.

خود اثر روی زبان کاری لازم ندارد؛ دامنه کار را بررسی و درمان علت پشت آن تعیین می‌کند. عوامل تعیین‌کننده این‌ها هستند:

اینکه علت در دهان است یا در سلامت عمومی

دندان‌قروچه در حوزه کار دندان‌پزشک است، اما آپنه خواب و تیروئید در حوزه کار پزشک شما.

نیاز یا عدم نیاز به نایت گارد

در دندان‌قروچه، نایت گاردی که ویژه دهان ساخته می‌شود مورد جداگانه‌ای است؛ اگر دندان‌ها ساییدگی یا شکستگی داشته باشند، ترمیم آن‌ها هم اضافه می‌شود.

آزمایش خواب

آزمایش شبانه‌ای که در شک به آپنه خواب انجام می‌شود و درمان پس از آن، روند جداگانه‌ای است که مرکز خواب برنامه‌ریزی می‌کند.

آزمایش‌های خون

بررسی سطح تیروئید و ویتامین‌ها در حوزه کار پزشک خانواده یا پزشک شماست.