در گردن دندانم، هم‌سطح لثه، شیاری هست: این چیست و آیا باید پرش کنم؟

ضایعه‌ی گردنی غیرپوسیدگی، از دست رفتن بافت سخت در بخشی از دندان است که نزدیک لثه است و به پلاک باکتریایی و پوسیدگی ربطی ندارد. این ناحیه در برابر ساییدگی آسیب‌پذیرتر است، چون مینا در گردن دندان بسیار نازک است و در نقطه‌ای کاملاً تمام می‌شود. ضایعه‌ها معمولاً به دو شکل دیده می‌شوند: شیارهای گوه‌ای یا V شکل با گوشه‌ی داخلی تیز، و فرورفتگی‌های کاسه‌ای پهن‌تر با کف گرد. تفسیر کلاسیک شکل گوه‌ای را به سایش مکانیکی و شکل کاسه‌ای را به فرسایش اسیدی نسبت می‌دهد؛ اما این هم یک فرض است و شکل به‌تنهایی علت را ثابت نمی‌کند. مرور نظام‌مندی که مطالعه‌ی Journal of Clinical and Experimental Dentistry نقل می‌کند، میانگین شیوع در بزرگسالان را ۴۶٫۷٪ حساب می‌کند؛ این رقم در مطالعات مختلف بین ۹٫۱٪ تا ۹۳٪ متغیر است و در بالای ۳۰ سال شایع‌تر است. دندان‌هایی که بیشتر از همه درگیر می‌شوند آسیاهای کوچک‌اند.

علت‌ها در سه عنوان جمع می‌شوند. اول اسید، یعنی حل شدن شیمیایی‌ای که منشأ باکتریایی ندارد: مرکبات و آب‌میوه‌ها، نوشابه‌های گازدار، شراب، دهان‌شویه‌های اسیدی پرمصرف، و اسید معده که در ریفلاکس و اختلالات خوردن به دهان می‌رسد. بیماری‌ها و داروهایی که بزاق را کم می‌کنند این اثر را شدیدتر می‌کنند. دوم سایش (ابریژن)، یعنی اصطکاک تکرارشونده‌ی بیرونی مثل مسواک و خمیردندان. سوم آبفرکشن: این فرض که فشار جویدن و فشردن دندان‌ها، دندان را در ناحیه‌ی گردن خم می‌کند و این خمش با ایجاد ترک‌های ریز در مینا و عاج به از دست رفتن بافت می‌انجامد. مروری در Clinical, Cosmetic and Investigational Dentistry تأکید می‌کند که این سه فرایند در بیشتر بیماران با هم کار می‌کنند و شیار را نمی‌توان به یک علت واحد تقلیل داد.

هسته‌ی بحث آبفرکشن این است: آزمایش‌های آزمایشگاهی و مدل‌های کامپیوتری نشان می‌دهند فشار جویدن در گردن دندان تنش جمع می‌کند، اما به گفته‌ی همان مرور، مطالعات بالینی که تعدادشان کم است نتوانسته‌اند رابطه‌ی مثبتی میان فشار و شیار تأیید کنند. هر بیماری که شیار دارد دندان‌قروچه ندارد و هر کسی هم که دندان‌قروچه دارد شیار ندارد. رابطه با عواملی مثل تماس‌های زودهنگام در اکلوژن و گیر کردن در حرکات جانبی ضعیف است. مطالعه‌ای که با تصویربرداری نوری انجام شد، این برداشت را ایجاد می‌کند که شیار را حل شدن عاج با اسید آغاز می‌کند و فشار جویدن به پیشرفت آن کمک می‌کند. نتیجه‌ی مرور روشن است: نظریه‌ی آبفرکشن هنوز اثبات نشده است.

یک مطالعه‌ی مقطعی ۲۴۵ نفره از برزیل این ابهام را در عمل نشان می‌دهد. در ۴۶٫۶٪ شرکت‌کنندگان شیار وجود داشت؛ در ۶۴٪ نشانه‌های دندان‌قروچه، در ۷۵٪ سطوح ساییدگی و در ۶۰٪ تغذیه‌ی اسیدی یافت شد. اما هیچ‌کدام از این‌ها از نظر آماری رابطه‌ی معناداری با وجود شیار نشان ندادند؛ رابطه‌ی قوی فقط با بالای ۳۰ سال بودن برقرار شد. مطالعه محدودیت‌هایی هم دارد: دندان‌قروچه با نشانه‌های غیرمستقیم و اظهار خود فرد تعیین شد و طراحی هم مقطعی است. با این حال نتیجه‌ای عملی به دست می‌آید: جمله‌ی «شیار دارید، پس دندان‌قروچه دارید» استنتاجی نیست که شواهد پشتیبانی‌اش کنند.

رابطه‌ی شیار و حساسیت روشن‌تر است. وقتی از دست رفتن بافت عاج را نمایان می‌کند، کانال‌های میکروسکوپی درون آن به محیط دهان باز می‌شوند و سرما، هوا یا مسواک دردی کوتاه و تیز ایجاد می‌کند؛ در مطالعه‌ی برزیل هم حساسیت با شیار مرتبط بود. مرور می‌نویسد این حساسیت ممکن است بیشتر مخصوص دوره‌ی اولیه باشد، دندان با گذشت زمان کانال‌ها را با مواد معدنی مسدود می‌کند و عاج ترمیمی می‌سازد و شکایت ممکن است کم‌کم کمتر شود. در حساسیتی که از بین نمی‌رود گام اول پرکردگی نیست؛ خمیردندان‌های ضدحساسیت، وارنیش فلوراید و اقداماتی است که کانال‌ها را می‌بندند. به گفته‌ی همان مرور، هرچند پرکردگی‌های کامپوزیت یا گلاس‌آینومر حاوی رزین در ابتدا حساسیت را کم می‌کنند، در شش ماه در ۲۰٪ تا ۳۰٪ پرکردگی‌ها افزایش حساسیت به هوا یا سرما گزارش شده است.

وقتی ترمیم لازم باشد، مشکل اصلی ماندن پرکردگی است. مروری که در BDJ Open منتشر شد، پرکردگی‌های این ناحیه را جزو کم‌عمرترین پرکردگی‌ها می‌شمارد: از دست رفتن گیر، تغییر رنگ لبه و ناجوری لبه شایع است. دلایلش روشن است: در شیار اغلب نه فرورفتگی‌ای هست که پرکردگی را به‌طور مکانیکی نگه دارد و نه مینا، عاج طی سال‌ها سخت شده، یعنی اسکلروتیک شده، و به همین دلیل چسب به‌سختی می‌چسبد و کنترل رطوبت در لبه‌ی لثه دشوار است. اینکه کدام ماده بهتر است هم روشن نیست. متاآنالیز سال ۲۰۲۰ در Heliyon دریافت که پرکردگی‌های گلاس‌آینومر در ماندگاری به‌طور معناداری بهتر از کامپوزیت‌اند؛ اما متاآنالیز سال ۲۰۲۵ در Journal of Clinical and Experimental Dentistry که ۱۸ کارآزمایی تصادفی را گرد آورد، تفاوتی میان دو ماده نیافت. گزارش شده که در چسب‌های یونیورسال، اچ کردن یا نکردن با اسید در پیگیری ۱۸ تا ۳۶ ماهه نتیجه را تغییر نمی‌دهد؛ اما در تنها مطالعه‌ای که از پنج سال فراتر رفته، گروه‌هایی که اچ شده بودند نتیجه‌ی بهتری داشتند و نویسندگان قطعیت شواهد را پایین تا متوسط ارزیابی می‌کنند.

مهم‌ترین نکته‌ای که در این تصویر از چشم می‌افتد این است: طبق مرور، شاهدی نیست که نشان دهد پرکردگی پیشرفت شیار را متوقف می‌کند، به همین دلیل پرکردگی را نمی‌توان به‌عنوان اقدامی پیشگیرانه انجام داد. در پرکردگی‌هایی که بدون پرداختن به علت انجام می‌شوند، دیده می‌شود که ضایعه به پیشرفت و پرکردگی به افتادن ادامه می‌دهد. راهنمای مبتنی بر شواهدی هم نیست که بگوید شیارها را کی باید ترمیم کرد. مرور به‌جای آن شش دلیل پیشنهاد می‌کند: شروع پوسیدگی در شیار، پایین رفتن لبه زیر لثه و غیرقابل تمیز شدن آن، از دست رفتن عمیق بافت که دندان را ضعیف می‌کند یا به عصب نزدیک می‌شود، حساسیتی که با راه‌های دیگر از بین نمی‌رود، قرار بودن دندان به‌عنوان پایه‌ی یک پروتز، و خواست زیبایی فرد. برای شیارهای کم‌عمق‌تر از یک میلی‌متر که علامت و مشکل زیبایی ایجاد نمی‌کنند، راه پیشنهادی پیگیری هر ۶ تا ۱۲ ماه است.

شیار و تحلیل لثه زیاد با هم اشتباه گرفته می‌شوند. به تعریف Cleveland Clinic، تحلیل لثه یعنی لثه از دندان جدا شود و ریشه را نمایان کند و لثه‌ای که تحلیل رفته برنمی‌گردد. اما شیار از دست رفتن بافت از خود دندان است. این دو زیاد با هم دیده می‌شوند و وقتی با هم باشند برنامه پیچیده می‌شود. مرور نظام‌مندی در Journal of Periodontal and Implant Science نقل می‌کند که وجود شیار نتیجه‌ی جراحی پوشاندن ریشه را کمتر قابل پیش‌بینی می‌کند و احتمال برگشتن تحلیل را بالا می‌برد؛ در مطالعاتی که وارد مرور شده‌اند، به‌طور میانگین ۶۹٪ تا ۹۷٪ ریشه پوشانده شده و وقتی پیوند بافت همبند به کار رفته، لبه‌ی لثه پایدارتر مانده است. چون روش‌ها بسیار متفاوت‌اند، نویسندگان به نتیجه‌ی قطعی نمی‌رسند.

این موضوع به حفظ تک‌دندان‌ها مربوط است و حوزه‌ی دندان‌پزشک خودتان است؛ ترمیم شیار یا جراحی لثه را ما بر عهده نمی‌گیریم. دندان‌های شیاردار به‌خودی‌خود به معنای از دست رفتن دندان نیستند. این موضوع فقط وقتی به ما مربوط می‌شود که در دهان از قبل بیش از یک دندان از دست رفته باشد یا در آستانه‌ی از دست رفتن باشد؛ در آن حالت چیزی که درباره‌اش صحبت می‌شود دیگر شیارهای تک‌تک نیست، برنامه‌ای برای کل فک است.

تفکیک زیر بر معیارهایی تکیه دارد که مرور پیشنهاد کرده است. چون راهنمای قطعی مبتنی بر شواهد وجود ندارد، تصمیم با دندان‌پزشکتان و با نگاه به دندان شما گرفته می‌شود.

ترتیب زیر گام‌هایی را نشان می‌دهد که معمولاً برای کسی دنبال می‌شود که در گردن دندانش شیار دیده شده است. هدف اول پیدا کردن علت و سپس دیدن این است که شیار پیش می‌رود یا نه.

1. 1

   شرح حال دقیق

   پرسیده می‌شود نوشیدنی‌ها و خوراکی‌های اسیدی چند وقت یک بار مصرف می‌شوند، ریفلاکس یا اختلال خوردن هست یا نه، داروهایی که خشکی دهان می‌آورند، عادت مسواک زدن، دندان‌قروچه، و قرار گرفتن در معرض بخار اسید در محل کار یا آب کلردار استخر. این اطلاعات نشان می‌دهد هر علت چه وزنی دارد.

2. 2

   معاینه و ثبت

   عمق و شکل شیار، پوسیدگی داشتن یا نداشتن و رابطه‌اش با تحلیل لثه ارزیابی می‌شود. مقیاس‌های ساییدگی مثل مقیاس Smith و Knight از دست رفتن بافت را از ۰ تا ۴ امتیاز می‌دهند؛ برای مثال نقص کم‌عمق‌تر از یک میلی‌متر ۲، بین یک تا دو میلی‌متر ۳ و عمیق‌تر از دو میلی‌متر ۴ امتیاز می‌گیرد.

3. 3

   پیگیری فعال بودن

   عکس‌های استاندارد داخل دهان، مدل‌های قالب یا اندازه‌گیری‌ها در طول زمان مقایسه می‌شوند. در روشی که مرور از آن نام می‌برد، خراشی بسیار نازک روی سطح ایجاد می‌شود و در کنترل بعدی بررسی می‌شود که خراش پاک شده یا نه؛ اگر کاملاً یا تا حدی پاک شده باشد، روند ممکن است فعال باشد.

4. 4

   پرداختن به علت

   تغییر در عادت‌های غذایی و مسواک زدن، ارجاع به پزشک در صورت شک به ریفلاکس و اقداماتی که بزاق را بیشتر می‌کنند بخشی از این گام‌اند. شاهدی نیست که اصلاح اکلوژن با تراشیدن دندان‌ها از شیار پیشگیری کند؛ این کاری برگشت‌ناپذیر است و اگر نادرست انجام شود ممکن است خطر پوسیدگی، ساییدگی و حساسیت را بالا ببرد.

5. 5

   برطرف کردن حساسیت

   در خانه خمیردندان‌های ضدحساسیت و در کلینیک وارنیش فلوراید یا اقداماتی که کانال‌ها را می‌بندند امتحان می‌شوند. کارایی لیزرها در مرور نامشخص ارزیابی شده است.

6. 6

   تصمیم به ترمیم

   اگر یکی از دلایل ترمیم وجود داشته باشد، شیار با برداشتن کمترین مقدار ممکن بافت ترمیم می‌شود. اگر تحلیل لثه هم باشد، مرور توصیه می‌کند پرکردگی پیش از جراحی و بر اساس سطح برنامه‌ریزی‌شده‌ی لثه انجام شود.

7. 7

   پرسش‌هایی که می‌توانید از دندان‌پزشکتان بپرسید

   شیار چند میلی‌متر است، ثبت شده است؟ فعال است، چگونه پیگیری‌اش می‌کنیم؟ ترمیم به چه دلیلی پیشنهاد می‌شود؟ کدام ماده و چرا؟ اگر پرکردگی بیفتد چه می‌شود؟ اگر تحلیل لثه هم هست، اول کدام درمان می‌شود؟

8. 8

   اگر از دست رفتن بیش از یک دندان مطرح است

   نگه‌داری دندان‌های شیاردار کار دندان‌پزشک خودتان است. اگر در دهانتان از قبل بیش از یک دندان غایب است یا قابل نجات نیست، رادیوگرافی پانورامیک یا سی‌تی اسکنی را که در دست دارید از طریق فرم بفرستید؛ پزشکی که درمان را انجام می‌دهد تصویر را می‌خواند و ظرف ۲۴ ساعت کتبی پاسخ می‌دهیم. این یک ارزیابی اولیه است و تصمیم قطعی پس از معاینه و سی‌تی اسکن گرفته می‌شود.

مدیریت شیار فقط پرکردگی نیست و بیشتر وقت‌ها بدون پرکردگی شروع می‌شود. همه‌ی این عناوین موضوعاتی‌اند که باید با دندان‌پزشک خودتان در میان بگذارید.

در شیار هم ترمیم عجولانه و هم بی‌توجهی هزینه دارد. موارد زیر شایع‌ترین مشکلات‌اند.

روند زیر مسیر کلی را در دندانی نشان می‌دهد که شیارش پیگیری یا ترمیم می‌شود. دفعات و مدت‌ها بسته به وضعیت دندان فرق می‌کند.

1. روزهای اول پس از ترمیم

   ممکن است حساسیت خفیفی به سرما باشد. به تمیز کردن ناحیه با مسواکی نرم و بدون فشار ادامه دهید.

2. شش ماه اول

   روند حساسیت پیگیری می‌شود. در مطالعه‌ای که مرور نقل می‌کند، در این دوره در بخشی از پرکردگی‌ها افزایش حساسیت به هوا یا سرما دیده شد؛ شکایتی را که ادامه دارد به دندان‌پزشکتان بگویید.

3. هر ۶ تا ۱۲ ماه

   در شیارهایی که پیگیری می‌شوند عمق و فعال بودن، و در دندان‌های ترمیم‌شده لبه و ماندن پرکردگی کنترل می‌شود. عکس‌هایی که از یک زاویه گرفته می‌شوند مقایسه را آسان‌تر می‌کنند.

4. طی سال‌ها

   پرکردگی‌های این ناحیه ممکن است با گذشت زمان ترمیم یا تعویض لازم داشته باشند. هرچه علت‌ها بیشتر کنترل شوند، عمر هم شیار و هم پرکردگی طولانی‌تر می‌شود.

اینجا عددی پیدا نخواهید کرد. در شیارهای گردن دندان، دامنه‌ی برنامه را این موارد تعیین می‌کنند:

چند دندان درگیرند

یک شیار تنها با ساییدگی‌ای که در دندان‌های زیادی پخش شده یک کار نیست؛ تعداد پیگیری‌ها، اقدامات و ترمیم‌ها بر همین اساس فرق می‌کند.

روش‌های بدون پرکردگی یا ترمیم

اقدامات ضدحساسیت و پیگیری با پرکردگی دامنه‌های متفاوتی‌اند. بپرسید اول کدام امتحان می‌شود.

ماده و روش

گلاس‌آینومر، کامپوزیت یا روش‌هایی که هر دو را با هم به کار می‌برند، زمان و ماده‌ی متفاوتی لازم دارند.

لازم بودن یا نبودن جراحی لثه

اگر تحلیل هم هست، جراحی پوشاندن ریشه و پیوند بافت همبند دامنه‌ی برنامه را به‌طور آشکاری گسترده‌تر می‌کند.