ایمپلنت و وضعیت سلامت شما
آیا پس از شیمیدرمانی و پرتودرمانی میتوان ایمپلنت گذاشت؟
شیمیدرمانی و پرتودرمانی از نظر ایمپلنت یک پرسش نیستند؛ تصمیم را سابقه درمان سرطان شما تعیین میکند
بیمارانی که درمان سرطان را پشت سر گذاشتهاند یا در حال درماناند، معمولاً با یک پرسش به این صفحه میآیند، اما پشت آن دو وضعیت متفاوت وجود دارد. شیمیدرمانی درمانی است که کل بدن را تحت تأثیر قرار میدهد، اما پرتودرمانی فقط ناحیهای را که پرتو دریافت کرده است. این تفاوت تصمیم ایمپلنت را مستقیماً تغییر میدهد. در اینجا توضیح میدهیم در هر وضعیت چه چیزی ارزیابی میشود، استخوان فک چگونه از پرتو اثر میپذیرد، چرا باید منتظر بهبود شاخصهای خونی ماند و تیم انکولوژی و دندانپزشک شما چگونه با هم تصمیم میگیرند. اگر گزارش انکولوژی و در صورت وجود، گزارش پرتودرمانی خود را از طریق فرم بفرستید، دندانپزشک آن را ارزیابی میکند و ظرف ۲۴ ساعت وضعیتتان را برایتان مینویسیم.
پاسخ کوتاه
شیمیدرمانی و پرتودرمانی را نمیتوان در یک کفه گذاشت. در بیماری که شیمیدرمانیاش تمام شده و تیم انکولوژی شاخصهای خونیاش را مناسب میداند، ایمپلنت معمولاً امکانپذیر است. اگر در ناحیه سر و گردن پرتودرمانی شدهاید، وضعیت فرق میکند: خونرسانی استخوان فکی که پرتو دیده بهطور دائمی کم میشود و هر جراحی در آن ناحیه خطر استئورادیونکروز دارد. این خطر به دوز دریافتی و اینکه میدان پرتو فک را در بر گرفته یا نه بستگی دارد. تا گزارش انکولوژی شما دیده نشود، تصمیمی گرفته نمیشود.
- شیمیدرمانی و پرتودرمانی
- دو خطر متفاوت که جداگانه ارزیابی میشوند
- جدیترین خطر
- استئورادیونکروز در فکی که پرتو دیده
- آنچه در شیمیدرمانی لازم است
- تأیید شاخصهای خونی توسط تیم انکولوژی
- آنچه باید به نوبت آورد
- خلاصه پرونده انکولوژی و اطلاعات میدان پرتودرمانی
بازبینی پزشکی: Bilge Ilgın، دندانپزشک · ایمپلنتولوژی
چرا شیمیدرمانی و پرتودرمانی در دهان اثر متفاوتی میگذارند
شیمیدرمانی درمانی است که از راه خون در کل بدن پخش میشود؛ سلولهایی را که سریع تقسیم میشوند هدف میگیرد و مغز استخوان را هم تحت تأثیر قرار میدهد. پرتودرمانی اما با منطقی کاملاً برعکس کار میکند: فقط ناحیهای را که پرتو به آن تابانده شده تحت تأثیر قرار میدهد. پرتودرمانیای که برای سرطان سر و گردن انجام میشود مستقیماً به فک مربوط است، اما پرتودرمانی ناحیه قفسه سینه یا شکم تقریباً هیچ ربطی به تصمیم ایمپلنت ندارد. به همین دلیل اولین پرسش ما این نیست که «درمان سرطان داشتهاید؟»، بلکه این است که «چه درمانی، در کجا و چه زمانی؟»
در حین شیمیدرمانی تعداد گلبولهای سفید و پلاکتهایی که مغز استخوان تولید میکند موقتاً کم میشود. در این دوره چون توان بدن برای مقابله با عفونت و ظرفیت لخته شدن خون کاهش مییابد، جراحیهای انتخابی به تعویق میافتند. کارهایی مانند کشیدن دندان و ایمپلنت، اگر فوری نباشند، تا بهبود شاخصهای خونی صبر میکنند. این بهبود روندی است که تیم انکولوژی پیگیری میکند؛ مرزی نیست که دندانپزشک بهتنهایی دربارهاش تصمیم بگیرد.
وضعیت پرتودرمانی طور دیگری است. پرتوی که به ناحیه سر و گردن تابانده میشود، رگها و سلولهای استخوانی فک را بهطور دائمی تحت تأثیر قرار میدهد. این اثر پس از پایان درمان هم ادامه دارد؛ حتی سالها پس از پرتودرمانی، جراحی در همان ناحیه ممکن است مشکل ایجاد کند. برخلاف شیمیدرمانی، اینجا «بهبودی» در انتظار نیست؛ تغییری دائمی در کار است.
جدیترین پیامد این تغییر دائمی استئورادیونکروز است: از دست رفتن توان بهبود استخوان در ناحیهای که پرتو دیده و بسته نشدن استخوانی که بیرون افتاده است. کشیدن دندان یکی از شایعترین عوامل برانگیزاننده آن شناخته میشود؛ چون خونرسانیای که از قبل ضعیف شده، از پس آسیبی که به استخوان وارد میشود برنمیآید. به همین دلیل در بیمارانی که برایشان پرتودرمانی سر و گردن برنامهریزی شده، تلاش میشود مشکلات دندانی موجود در صورت امکان پیش از شروع پرتو برطرف شوند.
خطر در همه بیماران پرتودرمانی یکسان نیست. دو عامل تعیینکننده است: دوز کلیای که به فک رسیده و اینکه میدان پرتو ناحیه محل ایمپلنت را در بر گرفته یا نه. بیماری که دوز پایین دریافت کرده یا میدان پرتوی او بیرون از فک بوده، با بیماری که فکش دوز بالا دریافت کرده در یک دسته ارزیابی نمیشود. این اطلاعات در گزارش رادیوتراپی انکولوژی آمده و در مرکز تصمیم ایمپلنت قرار دارد.
برخی داروهایی که در درمان سرطان به کار میروند موضوعی جداگانهاند. بیسفسفوناتهای با دوز بالا که برای متاستاز استخوانی یا برخی سرطانهای خون داده میشوند و برخی داروهای ضدرگزایی، خطر استئونکروز داروییِ فک را به همراه دارند. این داروها از همان خانواده دارویی هستند که در درمان پوکی استخوان به کار میرود، اما با دوزی بسیار بالاتر مصرف میشوند و خطر هم به همین نسبت تغییر میکند. برای بیمارانی که داروی پوکی استخوان مصرف میکنند صفحه جداگانهای داریم؛ مهم است این دو وضعیت با هم اشتباه گرفته نشوند.
هیچکدام از اینها به معنای بسته بودن در نیست. در بیماری که شیمیدرمانیاش تمام شده و شاخصهای خونیاش بهبود یافته، یا بیماری که پرتودرمانی با دوز پایین و بیرون از محدوده فک دریافت کرده، میتوان درباره ایمپلنت صحبت کرد. تصمیم نه بر پایه یک قاعده واحد، بلکه با بررسی گزارش انکولوژی و معاینه شما گرفته میشود. برای برخی بیماران هم ایمپلنت در حال حاضر مناسب نیست؛ در این صورت راهحلهای جایگزین و زمانبندی با هم بررسی میشوند.
با چه کسانی میتوان دربارهاش صحبت کرد و در چه کسانی اول با تیم انکولوژی مشورت میشود
تفکیک زیر چارچوبی کلی است. تصمیم قطعی پس از بررسی همزمان گزارش انکولوژی، اطلاعات میدان پرتودرمانی و معاینه گرفته میشود.
چه زمانی مناسب است
- بیمارانی که شیمیدرمانیشان تمام شده و شاخصهای خونیشان بهبود یافتهپس از پایان درمان و وقتی تیم انکولوژی تعداد گلبولهای سفید و پلاکتها را مناسب بداند، ایمپلنت معمولاً قابل ارزیابی میشود.
- بیمارانی که پرتودرمانی بیرون از سر و گردن داشتهاندپرتودرمانی پستان، پروستات یا ناحیه شکم ربطی به استخوان فک ندارد؛ در این گروه تصمیم ایمپلنت تفاوت چندانی با بیمار بدون سابقه سرطان ندارد.
- کسانی که پرتودرمانی با دوز پایین و بیرون از محدوده فک داشتهاندمیدان پرتو و دوز بهروشنی در گزارش رادیوتراپی انکولوژی ذکر میشود. اگر فک بیرون از این میدان باشد یا دوز پایین باشد، سطح خطر متفاوت است.
- بیمارانی که ارتباط کتبی با تیم انکولوژیشان برقرار شدهنظر کتبی تیم انکولوژی هم زمانبندی جراحی و هم در صورت لزوم پیشگیری آنتیبیوتیکی را روشن میکند. این همکاری مستقیماً ایمنی درمان را بالا میبرد.
چه زمانی مناسب نیست
- بیمارانی که در حال شیمیدرمانیاند و شاخصهای خونی پایینی دارندوقتی تعداد گلبولهای سفید و پلاکتها پایین است، جراحی انتخابی به تعویق میافتد. این به معنای لغو درمان نیست، یعنی صبر کردن برای زمان درست.
- بیمارانی که فکشان پرتودرمانی با دوز بالا دریافت کردهاگر میدان و دوز پرتو ناحیه ایمپلنت را در بر بگیرد، خطر استئورادیونکروز برجسته میشود. در این گروه تصمیم نه فقط با دندانپزشکی، بلکه همراه با رادیوتراپی انکولوژی گرفته میشود.
- بیماران سرطانی که بیسفسفونات با دوز بالا یا داروی ضدرگزایی مصرف میکننداین گروه دارویی خطر استئونکروز دارویی فک را به همراه دارد. تصمیم جراحی بدون گرفتن نظر تیم انکولوژی تجویزکننده گرفته نمیشود.
- بیمارانی که بهبود بافت پس از پرتودرمانیشان هنوز ارزیابی نشدهچون اثر پرتو دائمی است، «چقدر زمان گذشته» بهتنهایی معیار کافی نیست. وضعیت فعلی ناحیه با معاینه و تصویربرداری جداگانه ارزیابی میشود.
ارزیابی چگونه پیش میرود
در بیماری که سابقه درمان سرطان دارد، طرح درمان بهعنوان لایهای اضافه روی ارزیابی استاندارد ایمپلنت ساخته میشود.
- 1
گزارش انکولوژی خود را بیاورید
خلاصه پرونده، تاریخهای درمان، داروهای مصرفشده و در صورت وجود، گزارش رادیوتراپی انکولوژی. بدون این مدارک نمیتوان ارزیابی ایمنی انجام داد.
- 2
اگر پرتودرمانی شدهاید، میدان پرتو را روشن کنید
اینکه کدام ناحیه و با چه دوزی پرتو دیده، در گزارش رادیوتراپی انکولوژی نوشته میشود. اگر آن را ندارید، میتوانید از مرکزی که درمان را انجام داده درخواست کنید؛ این اطلاعات در مرکز تصمیم قرار دارد.
- 3
شاخصهای خونی همراه با تیم انکولوژی ارزیابی میشوند
اگر سابقه شیمیدرمانی دارید، اینکه تعداد گلبولهای سفید و پلاکتها در چه سطحی ایمن است، نه با یک مرز همگانی واحد، بلکه همراه با تیم انکولوژیای تعیین میشود که پروتکل درمانی شما را میشناسد.
- 4
استخوان فک با CBCT تصویربرداری میشود
وضعیت فعلی استخوان در ناحیهای که پرتو دیده، با تصویر سهبعدی سیتی اسکن با پرتو مخروطی (CBCT) ارزیابی میشود. این ملموسترین دادهای است که تصمیم بر آن استوار است.
- 5
نظر کتبی تیم انکولوژی گرفته میشود
زمانبندی جراحی، در صورت لزوم پیشگیری آنتیبیوتیکی و خطرهای احتمالی دیگر، همراه با نظر تیم انکولوژی روشن میشود.
- 6
اگر مناسب باشد طرح درمان، وگرنه جایگزین
اگر در پایان ارزیابی زمان مناسبی برای ایمپلنت وجود داشته باشد، طرح درمان بر همان اساس چیده میشود. اگر مناسب نباشد، این را صریح میگوییم و درباره راهحلهای جایگزین صحبت میکنیم.
گزینههای طرح درمان که در این گروه مطرح میشوند
موارد زیر راههاییاند که در بیماران با سابقه درمان سرطان مطرح میشوند. اینکه کدام درست است را سابقه درمان سرطان و وضعیت فعلی دهان شما تعیین میکند.
صبر تا پایان درمان و بهبودی
رایجترین راه پس از شیمیدرمانی. وقتی شاخصهای خونی بهبود یابد، ارزیابی ایمپلنت دوباره مطرح میشود؛ این مدت انتظار هدر نمیرود و سلامت دهان در این دوره هم پیگیری میشود.
طرح درمانی که به پیوند استخوان نیاز ندارد
پیوند استخوان یعنی یک جراحی جداگانه و ماهها دوره بهبود اضافه. وقتی توان بهبود از قبل بر اثر پرتو کُند شده، حذف این مرحله میتواند مزیتی مهم باشد؛ وقتی گیر ایمپلنت از لایه سخت عمقی فک گرفته شود، در بیشتر موارد نیازی به پیوند استخوان پیش نمیآید.
کم کردن تعداد جراحیها
هر جراحی اضافه، خطر عفونت و بهبود را یک بار دیگر پیش میکشد. کوتاه نگه داشتن مدت درمان در این گروه یعنی کوتاهتر شدن مدت کلی قرار گرفتن در معرض خطر.
دندان مصنوعی متحرک روی ایمپلنت
راهحلی میانه با دامنه جراحی محدودتر که با تعداد کمی ایمپلنت ثبات ایجاد میکند. اگر میدان پرتو گسترده یا خطر بالا باشد، میتوان درباره این گزینه صحبت کرد.
دندان مصنوعی کامل
راهی بدون جراحی. در بیمارانی که خطر استئورادیونکروز در آنها بالا ارزیابی شده، دستکم برای مدتی، ممکن است ایمنترین گزینه همین باشد.
خطرهایی که باید بدانید
موارد زیر وضعیتهاییاند که بهویژه در بیماران با سابقه پرتودرمانی و شیمیدرمانی بیشتر دیده میشوند و باید از پیش دربارهشان بدانید.
استئورادیونکروز
از دست رفتن توان بهبود استخوان در فکی که پرتو دیده و بسته نشدن استخوانی که بیرون افتاده است. بیشتر با جراحیهایی مانند کشیدن دندان برانگیخته میشود و حتی سالها پس از پرتودرمانی هم ممکن است دیده شود.
خطر عفونت
در دوره شیمیدرمانی سیستم ایمنی موقتاً ضعیف میشود. اگر جراحی در این دوره انجام شود، کنترل عفونت دشوارتر است؛ به همین دلیل تا بهبود شاخصهای خونی صبر میشود.
خطر خونریزی
وقتی تعداد پلاکتها پایین است، کنترل خونریزی دشوار میشود. برخی بیماران سرطانی همزمان داروی رقیقکننده خون هم مصرف میکنند؛ در این صورت خطر از دو منبع میآید.
استئونکروز دارویی استخوان فک
وضعیتی جداگانه که در بیمارانی که بیسفسفونات با دوز بالا یا داروی ضدرگزایی مصرف میکنند ممکن است دیده شود. تصمیم را همراه با تیم انکولوژی تجویزکننده میگیریم.
خشکی دهان
پرتودرمانی سر و گردن ممکن است با اثر بر غدد بزاقی به خشکی دهان بینجامد. در دهان خشک، خطر پوسیدگی، بیماری لثه و عفونت قارچی بالا میرود.
بهبود و پیگیری بلندمدت
در بیماری که سابقه درمان سرطان دارد، روند بهبود با دفعات بیشتر و دقت بیشتری زیر نظر گرفته میشود.
روزهای اول
تورم و حساسیت تفاوتی با سیر عادی ندارد، اما در این دوره محل زخم و حال عمومی شما بیش از معمول معاینه میشود.
هفته اول
پیگیری نزدیک از نظر نشانههای عفونت یا خونریزی ادامه دارد. هر نشانهای که از حد انتظار بیرون باشد باید زود اطلاع داده شود.
ماههای اول
فاصله معاینات نسبت به بیماران بدون سابقه سرطان کوتاهتر در نظر گرفته میشود. در هر معاینه وضعیت بافتهای ناحیهای که پرتو دیده دوباره ارزیابی میشود.
بلندمدت
چون اثر پرتودرمانی دائمی است، اطراف ایمپلنت در ناحیهای که پرتو دیده سالها بهطور منظم پیگیری میشود. خطر استئورادیونکروز با گذشت زمان کم نمیشود، به همین دلیل پیگیری باید پیوسته باشد.
در این موارد صبر نکنید
- اگر در ناحیهای که پرتو دیده استخوانی بیرون افتاده و بسته نمیشود. این نشانه شاخص استئورادیونکروز است. دردناک باشد یا نه، بدون معطلی اطلاع دهید.
- اگر تب یا تورم رو به افزایش دارید. در بیماری که سابقه درمان سرطان دارد، عفونت ممکن است سریعتر پیشرفت کند. اگر تورم در حال گسترش است، مستقیماً به اورژانس بروید.
- اگر خونریزی بند نمیآید یا بیشتر میشود. اگر تعداد پلاکتهایتان پایین است یا داروی رقیقکننده خون مصرف میکنید، خونریزی را دستکم نگیرید؛ با کلینیک خود تماس بگیرید.
- اگر در حین شیمیدرمانی در دهانتان زخم یا لکههای سفید پیدا شد. این ممکن است نشانه موکوزیت یا عفونت قارچی باشد. هم تیم انکولوژی و هم دندانپزشک خود را خبر کنید.
مواردی که بر هزینه اثر میگذارند
سابقه درمان سرطان قیمت را مستقیماً تغییر نمیدهد؛ آنچه را تحت تأثیر قرار میدهد ارزیابی اضافه و فشردگی پیگیری است. این موارد عبارتاند از:
- روند ارزیابی اضافه با تیم انکولوژی
- گرفتن نظر کتبی و در صورت لزوم درخواست بررسیهای بیشتر، مرحلهای است که در این گروه نمیتوان از آن گذشت و بخشی از روند است.
- دامنه تصویربرداری
- وضعیت ناحیهای که پرتو دیده با CBCT بهتفصیل ارزیابی میشود؛ این ممکن است از ارزیابی استاندارد ایمپلنت گستردهتر باشد.
- نیاز یا عدم نیاز به درمان اضافه
- اگر طرح درمانی بدون پیوند استخوان ممکن باشد، هم هزینه و هم مدت بهبود را کوتاه میکند؛ اگر پیوند استخوان لازم باشد، بهعنوان مورد جداگانهای اضافه میشود.
- دفعات پیگیری
- در این گروه فاصله معاینات کوتاهتر است؛ این هزینه مراقبت بلندمدت را بیشتر میکند، اما مستقیماً از ایمنی ایمپلنت محافظت میکند.
پرسشهای رایج
آیا پس از شیمیدرمانی ایمپلنت انجام میشود؟
معمولاً بله، اما نه بلافاصله. در بیمارانی که شیمیدرمانیشان تمام شده و تیم انکولوژی شاخصهای خونیشان را مناسب میداند، ایمپلنت قابل ارزیابی است. در حین شیمیدرمانی فعال، جراحی انتخابی به تعویق میافتد، چون خطر عفونت و خونریزی ممکن است در سطحی غیرقابل کنترل باشد.
آیا برای بیماری که پرتودرمانی شده میتوان دندان کشید؟
اگر در ناحیه سر و گردن پرتودرمانی شدهاید، به این پرسش با دقت پرداخته میشود. کشیدن دندان در فکی که پرتو دیده ممکن است خطر استئورادیونکروز را بالا ببرد. تصمیم با توجه به دوز پرتو، میدان پرتو و وضعیت فعلی ناحیه و در صورت لزوم همراه با رادیوتراپی انکولوژی گرفته میشود.
استئورادیونکروز چیست و آیا ایمپلنت آن را برمیانگیزد؟
استئورادیونکروز یعنی از دست رفتن توان بهبود استخوان در ناحیهای که پرتو دیده و بسته نشدن استخوانی که بیرون افتاده است. جراحی ایمپلنت هم مانند کشیدن دندان کاری است که به استخوان آسیب وارد میکند، بنابراین در فکی که پرتو با دوز بالا دیده این خطر را دارد. خطر در همه بیماران یکسان نیست؛ به دوز و میدان پرتو بستگی دارد.
چه مدت پس از پایان شیمیدرمانی میتوان ایمپلنت گذاشت؟
مدت ثابت واحدی وجود ندارد. آنچه تعیینکننده است تقویم نیست، این است که تیم انکولوژی شاخصهای خونی شما را مناسب بداند یا نه. این تصمیم همراه با تیم انکولوژیای گرفته میشود که پروتکل درمانی شما را میشناسد.
دوز پرتودرمانی چه اهمیتی در تصمیم ایمپلنت دارد؟
اهمیت بسیار زیادی دارد. دوز کلیای که به فک رسیده و اینکه میدان پرتو ناحیه ایمپلنت را در بر گرفته یا نه، خطر استئورادیونکروز را مستقیماً تعیین میکند. این اطلاعات در گزارش رادیوتراپی انکولوژی آمده و نخستین قدم ارزیابی دیدن همین گزارش است.
اگر در حین شیمیدرمانی دنداندرد داشته باشم، چه کنم؟
حتی وقتی شاخصهای خونی شما پایین است، مشکل فوری دندان به تعویق نمیافتد، اما درمان با هماهنگی تیم انکولوژی انجام میشود. وضعیت را هم به تیم انکولوژی و هم به دندانپزشک خود اطلاع دهید؛ این دو با هم ایمنترین راه را تعیین میکنند.
داروی پوکی استخوان مصرف میکنم و درمان سرطان هم دارم؛ آیا ایمپلنت پرخطر است؟
بیسفسفوناتهایی که با دوز درمان پوکی استخوان مصرف میشوند، با بیسفسفوناتهای دوز بالا و داروهای ضدرگزایی که در درمان سرطان به کار میروند، در یک سطح خطر نیستند. اینکه کدام دارو را با چه دوزی مصرف میکنید مستقیماً بر تصمیم ایمپلنت اثر میگذارد؛ این موضوع را در صفحه مربوط به پوکی استخوان و ایمپلنت جداگانه بررسی کردهایم.
آیا هر پرتودرمانی مانع ایمپلنت است؟
خیر. پرتودرمانی بیرون از سر و گردن ربطی به استخوان فک ندارد. در پرتودرمانیای که فک را بیرون از محدوده خود گذاشته یا با دوز پایین انجام شده، ایمپلنت معمولاً مانند بیمار بدون سابقه سرطان قابل ارزیابی است.
منابع
صفحات مرتبط
- ایمپلنت و وضعیت سلامت شماداروی پوکی استخوان مصرف میکنم: ایمپلنت ممکن است؟بیسفسفونات و دنوزوماب با استخوان فک چه میکنند، تفاوت مصرف خوراکی و تزریق وریدی و ایمپلنت استراتژیک در این وضعیت چه معنایی دارد.
- ایمپلنت و وضعیت سلامت شماایمپلنت برای چه کسانی انجام نمیشود؟ موانع واقعیموانع واقعی اندکاند: کامل نشدن رشد فک، داروی استخوان سنگین، خونریزی کنترلنشده، التهاب فعال. دیابت، سیگار و سن مانع نیستند.
- ایمپلنت و وضعیت سلامت شماایمپلنت در سنین بالا: آیا برای ایمپلنت دیر است؟ایمپلنت محدودیت سنی بالایی ندارد. تصمیم را وضعیت استخوان، سلامت عمومی و داروها تعیین میکند. چرا دندان ثابت در سنین بالا تفاوت ایجاد میکند؟
- ایمپلنت و وضعیت سلامت شماسیگار میکشم؛ آیا میتوانم ایمپلنت بگذارم؟اثر سیگار بر بهبود و گیر ایمپلنت، بازه ترک پیش و پس از جراحی، خطر پریایمپلنتیت، سیگار الکترونیکی و قلیان.
رادیوگرافی خود را بفرستید تا بگوییم کدام گزینه برای دندان شما واقعبینانه است.
درخواست ارزیابیگام بعدی
رادیوگرافی خود را بفرستید تا گزینهها را با هم بررسی کنیم.
تصویر سیبیسیتی یا پانورامیک خود را بفرستید. ظرف ۲۴ ساعت مینویسیم کدام گزینه برای دندان شما واقعبینانه است.