حالت تهوع با گذاشتن دندان مصنوعی: چرا پیش می‌آید و چگونه برطرف می‌شود؟

رفلکس عُق واکنشی محافظتی است که برای جلوگیری از رفتن جسم خارجی به نای وجود دارد. پایانه‌های عصبی در بخش عقبی زبان، کام نرم و دیواره پشتی گلو، وقتی جسمی را حس کنند که به این ناحیه برخورد کرده، به مغز پیام می‌فرستند و عضلات منقبض می‌شوند. این رفلکس در همه هست؛ تفاوت فقط در این است که آستانه‌اش چقدر پایین است. دندان مصنوعی هم چون جسمی متحرک است که با سقف دهان تماس دارد، این ناحیه را مستقیماً تحریک می‌کند.

دندان مصنوعی تازه بالا تمام یا بخش بزرگی از سقف دهان را می‌پوشاند. وقتی مغز با سطحی روبه‌رو می‌شود که پیش از این هرگز آنجا نبوده، ابتدا آن را جسم خارجی تفسیر می‌کند و رفلکس عُق را به کار می‌اندازد. این به معنای معیوب بودن دندان مصنوعی نیست؛ پایانه‌های عصبی برای عادت کردن به الگوی تازه‌ای از فشار و لمس زمان لازم دارند. در بیشتر افراد این عادت کردن ظرف چند روز تا چند هفته به‌طور چشمگیری کم می‌شود، چون مغز به مرور محرکی را که پیوسته تکرار می‌شود بی‌اهمیت علامت‌گذاری می‌کند.

شایع‌ترین علت ادامه یافتن حالت تهوع پس از چند هفته، لبه عقبی دندان مصنوعی است. نگه داشته شدن دندان مصنوعی بالا تا حد زیادی به آب‌بندی هواگیری متکی است که در مرز عقبی سقف دهان شکل می‌گیرد. اگر این لبه بیش از حد لازم بلند، ضخیم یا لق باشد، هنگام صحبت کردن یا قورت دادن کمی بلند می‌شود و درست به ناحیه‌ای که رفلکس عُق در آن تحریک می‌شود، یعنی کام نرم، ساییده می‌شود. این حسی نیست که انتظار برود با عادت کم شود، تماسی فیزیکی و تکراری است؛ به همین دلیل با گذشت زمان از بین نمی‌رود و برعکس هنگام غذا خوردن یا خندیدن محسوس‌تر می‌شود.

لق بودن لبه عقبی اغلب به بستری مربوط است که دندان مصنوعی روی آن نشسته است. اگر دندان مصنوعی کاملاً روی سقف دهان تکیه نکند یا استخوان زیر آن به مرور کوچک شده باشد، لبه عقبی دیگر آب‌بندی ثابتی ایجاد نمی‌کند و با هر حرکت کمی بالا و پایین می‌رود. این بلند شدن ممکن است آن‌قدر کوچک باشد که به‌زحمت حس شود، اما برای تحریک رفلکس لازم نیست بزرگ باشد؛ حتی حرکتی چندمیلی‌متری کافی است. چنین حالت تهوعی همراه با شکایت‌های دیگری از دندان مصنوعی، مثلاً سُر خوردن آن به جلو، دیده می‌شود.

ممکن است خود لبه هم بیش از حد بلند طراحی شده باشد. اگر دندان مصنوعی بیش از حد لازم به سمت بخش متحرک سقف دهان، یعنی کام نرم، امتداد یافته باشد، آن ناحیه با هر بار قورت دادن کشیده می‌شود و به لبه دندان مصنوعی ساییده می‌شود. در این حالت حتی اگر دندان مصنوعی ثابت بماند حالت تهوع ادامه دارد، چون مشکل در حرکت دندان مصنوعی نیست، در جای لبه است. این مشکلی فنی و روشن است که در کلینیک با کوتاه کردن اصلاح می‌شود.

ضخامت پایه در ناحیه سقف دهان هم نقش دارد. دندان مصنوعی‌ای که بیش از حد ضخیم ساخته شده، پشت زبان جای بیشتری از حد معمول می‌گیرد و زبان پیوسته با این حجم اضافه تماس دارد. به همین شکل، اگر ارتفاع فک‌ها نسبت به هم، یعنی ارتفاع اکلوژن، نادرست تنظیم شده باشد، زبان نمی‌تواند حالت طبیعی خود را حفظ کند و به گلو نزدیک‌تر قرار می‌گیرد. در هر دو حالت حالت تهوع از وجود دندان مصنوعی نیست، از اندازه نادرست آن است.

بخشی از حالت تهوع هم ممکن است اصلاً ربطی به دندان مصنوعی نداشته باشد. ترس از دندان‌پزشکی و اضطراب عمومی آستانه رفلکس عُق را پایین می‌آورند؛ همان دندان مصنوعی که در یک روز آرام هیچ مشکلی ایجاد نمی‌کند، ممکن است در روزی پرتنش خیلی آسان‌تر رفلکس را تحریک کند. عادت به تنفس دهانی، ترشح پشت حلق، برگشت اسید معده به گلو و خشکی دهان هم از عواملی‌اند که رفلکس را آسان‌تر می‌کنند. در کسانی که این عوامل روی مشکل دندان مصنوعی سوار می‌شوند، حالت تهوع هم مکررتر و هم شدیدتر تجربه می‌شود.

این تفکیک را با نگاه به جای دندان مصنوعی در دهان و زمان بروز حالت تهوع انجام می‌دهیم. فهرست‌های زیر برای این است که وضعیت خود را بهتر بشناسید؛ تصمیم قطعی پس از معاینه گرفته می‌شود.

ترتیب زیر اغلب در یک نوبت کامل می‌شود. هدف این است که به‌روشنی تفکیک شود حالت تهوع به عادت مربوط است یا به بخشی از دندان مصنوعی.

1. 1

   درباره زمان‌بندی حالت تهوع صحبت می‌شود

   پرسیده می‌شود از چه زمانی شروع شده، در چه لحظه‌هایی تحریک می‌شود، با درآوردن دندان مصنوعی برطرف می‌شود یا نه و در طول روز تغییر می‌کند یا نه. همین اطلاعات به‌تنهایی دامنه علت را تا حد زیادی محدود می‌کند.

2. 2

   دندان مصنوعی در حالی که در دهان است بررسی می‌شود

   جای لبه عقبی، ارتباط آن با کام نرم و اینکه هنگام صحبت کردن یا قورت دادن بلند می‌شود یا نه مشاهده می‌شود. ضخامت پایه در ناحیه سقف دهان هم ارزیابی می‌شود.

3. 3

   ناحیه بیش از حد بلند یا ضخیم علامت‌گذاری می‌شود

   با خمیر علامت‌گذاری مخصوص، ناحیه‌ای که فقط به اندازه لازم باید از دندان مصنوعی برداشته شود مشخص می‌شود. این گامی است که بر اندازه‌گیری مستقیم تکیه دارد، نه حدس.

4. 4

   لبه کوتاه یا نازک می‌شود

   ناحیه علامت‌گذاری‌شده در گام‌های کوچک کوتاه می‌شود و در هر گام دندان مصنوعی دوباره امتحان می‌شود. هدف کم کردن تماس با کام نرم است، بدون آنکه نگه‌داری از بین برود.

5. 5

   در صورت نیاز ریلاین یا طراحی دوباره

   اگر مشکل از لبه نیست و از لقی کلی است، دندان مصنوعی ریلاین می‌شود. اگر مشکل ضخامت است، پایه نازک می‌شود یا دندان مصنوعی تازه‌ای برنامه‌ریزی می‌شود.

6. 6

   معاینه کنترل

   چند روز بعد ارزیابی می‌شود که حالت تهوع کم شده یا نه. اگر کم نشده، تنظیم دیگری انجام می‌شود یا درباره طرح متفاوتی صحبت می‌شود.

موارد زیر رقیب هم نیستند؛ گام‌هایی‌اند که بر اساس علت انتخاب می‌شوند. برخی تمرین‌هایی‌اند که می‌توانید در خانه امتحان کنید و برخی به مداخله در کلینیک نیاز دارند.

این‌ها را می‌نویسیم تا بدانید کدام وضعیت خودبه‌خود برطرف نمی‌شود.

روند زیر برای مسیری است که با تنظیم لبه به پایان می‌رسد. اگر به گزینه‌ای رفته‌اید که سقف دهان را باز می‌گذارد، روند متفاوت است.

1. همان روز

   بلافاصله پس از کوتاه شدن لبه، دندان مصنوعی دوباره امتحان می‌شود. حالت تهوع معمولاً همان لحظه آشکارا کم می‌شود یا کاملاً قطع می‌شود.

2. چند روز اول

   حساسیت ناحیه کام نرم ظرف چند روز کاهش می‌یابد. در این دوره از تنفس دهانی پرهیز کنید و غذایتان را آرام و با سرعت کم بخورید.

3. هفته اول

   اگر حالت تهوع کاملاً برطرف نشده اما آشکارا کم شده، این روندی مثبت است. اگر هنوز با همان شدت ادامه دارد، برای تنظیم دیگری به معاینه بیایید.

4. اگر به گزینه‌ای که سقف دهان را باز می‌گذارد رفته‌اید: سه روز کاری کلینیک

   در پروتکلی که به کار می‌بریم، روز اول CBCT، ایمپلنت‌ها، قالب دیجیتال و نخستین دندان‌های آزمایشی؛ روز دوم امتحان‌ها و انتخاب رنگ نهایی؛ روز سوم با محکم شدن دندان‌های ثابت نهایی کامل می‌شود. چون سقف دهان از ابتدا پوشانده نمی‌شود، در این مسیر محرک حالت تهوع اصلاً شکل نمی‌گیرد.

حالت تهوع اغلب با یک تنظیم کوچک لبه برطرف می‌شود، اما بسته به علت ممکن است دامنه کار تغییر کند. اقلام تعیین‌کننده دامنه کار این‌ها هستند:

منشأ مشکل

کوتاه کردن لبه، ریلاین و طراحی دوباره اقدامات متفاوتی‌اند؛ اینکه کدام لازم است در معاینه تعیین می‌شود.

عمر دندان مصنوعی و تناسب کلی آن

اگر فقط مشکل لبه باشد، مداخله کوچک است. اگر دندان مصنوعی به‌طور کلی لق باشد، ممکن است تنظیم به‌تنهایی کافی نباشد.

تعداد نوبت‌ها

کوتاه کردن لبه معمولاً در یک نوبت کامل می‌شود؛ طراحی دوباره یا ریلاین ممکن است در چند مرحله انجام شود.

اینکه گزینه‌ای که سقف دهان را باز می‌گذارد خواسته شود یا نه

گزینه‌های متکی بر ایمپلنت دامنه کار و روند را به‌طور چشمگیری تغییر می‌دهند؛ این تصمیمی جداگانه است که به انتخاب خود فرد بستگی دارد.