پروتز پارسیل چیست و با دندان‌های باقی‌مانده چه می‌کند؟

دندان مصنوعی متحرک به دو گروه بزرگ تقسیم می‌شود: اگر همه دندان‌ها از دست رفته باشند دندان مصنوعی کامل، و اگر هنوز دندانی در دهان باشد پروتز پارسیل. پروتز پارسیل به جای دندان‌های از دست رفته دندان‌های مصنوعی می‌گذارد و نگه داشته شدنش را از دندان‌های طبیعی باقی‌مانده می‌گیرد. مثل بریج چسبانده نمی‌شود و مثل دندان روی ایمپلنت پیچ نمی‌شود؛ هر روز درآورده و گذاشته می‌شود. برای اطلاعات کلی درباره دندان مصنوعی متحرک و دوره عادت کردن به آن می‌توانید صفحه دندان مصنوعی ما را ببینید؛ اینجا فقط موضوعاتی را نوشته‌ایم که مخصوص پروتز پارسیل است.

انواع آن بر اساس جنس از هم جدا می‌شوند. پروتز پارسیل آکریلی کاملاً از پلاستیک صورتی ساخته می‌شود؛ سریع و کم‌هزینه‌تر است، اما ضخیم‌تر است. بنیاد Oral Health Foundation در بریتانیا می‌نویسد پروتز پارسیل آکریلی که خوب طراحی نشده باشد ممکن است به دندان‌های طبیعی و لثه فشار بیاورد و این به مرور بر سلامت دندان‌های باقی‌مانده اثر بگذارد. به همین دلیل پروتز آکریلی بیشتر برای دوره گذار انتخاب می‌شود؛ در استفاده دائمی باید با دقت طراحی شود.

پروتز اسکلتی فلزی، که در زبان عامه «پروتز اسکلتی» یا «پروتز گیره‌دار» هم نامیده می‌شود، چارچوبی دارد که از آلیاژ نازک کروم کبالت ریخته‌گری شده است؛ دندان‌های مصنوعی و بخش هم‌رنگ لثه به این چارچوب افزوده می‌شوند. نازک‌تر، سبک‌تر و بادوام‌تر است. همان منبع یک شرط را آشکارا می‌نویسد: پروتز فلزی فقط وقتی مناسب است که دندان‌های طبیعی قوی برای نگه داشتن آن وجود داشته باشد. پروتز انعطاف‌پذیر هم از پلاستیکی خم‌شونده ساخته می‌شود، به جای گیره فلزی با در بر گرفتن ملایم اطراف دندان‌ها نگه داشته می‌شود و اغلب سقف دهان را نمی‌پوشاند.

در یک پروتز اسکلتی فلزی هر جزء وظیفه‌ای دارد و دانستن نامشان کمک می‌کند آنچه در معاینه گفته می‌شود را بهتر بفهمید. گیره (کلاسپ) بازویی است که دندان را در بر می‌گیرد و نمی‌گذارد پروتز از جایش بلند شود. رست زائده کوچکی است که روی سطح جویدن دندان گیره‌دار می‌نشیند و نمی‌گذارد پروتز در لثه فرو برود. رابط اصلی بخشی است که دو طرف را به هم وصل می‌کند: در فک بالا نوار یا صفحه سقف دهان و در فک پایین میله‌ای که از پشت دندان‌ها در سمت زبان می‌گذرد. پایه هم بخشی است که دندان‌های مصنوعی روی آن نشسته‌اند و روی لثه تکیه می‌کند.

طبقه‌بندی کندی (Kennedy) که دندان‌پزشکان به کار می‌برند، فضاهای خالی را بر اساس جایشان به چهار نوع تقسیم می‌کند. در کلاس I دندان‌های عقبی در هر دو طرف از دست رفته‌اند و پشت پروتز دندانی برای تکیه نیست؛ در کلاس II این وضعیت در یک طرف است؛ در کلاس III در هر دو سر فضای خالی دندان هست؛ در کلاس IV دندان‌های جلو در دو طرف خط وسط از دست رفته‌اند. در مطالعه‌ای در سال ۱۹۹۲ که پروتزهای ساخته‌شده در یک لابراتوار دندانی منطقه‌ای در آمریکا را شمرد، پروتزهای فک پایین بیشتر از فک بالا بودند و رایج‌ترین نوع هم کلاس I در فک پایین بود؛ ۴۰٪ پروتزها کلاس I، ۳۳٪ کلاس II، ۱۸٪ کلاس III و ۹٪ کلاس IV بودند.

این طبقه‌بندی مستقیماً چیزی به شما می‌گوید. اگر در هر دو سر فضای خالی دندان باشد (کلاس III)، پروتز از دو طرف روی دندان تکیه می‌کند و بار را عمدتاً دندان‌ها تحمل می‌کنند. اگر در عقب دندانی برای تکیه نباشد (کلاس I و II)، بخش عقبی پروتز روی لثه می‌نشیند؛ هنگام جویدن لثه کمی فرو می‌رود ولی دندان‌ها فرو نمی‌روند. به همین دلیل پروتز کمی حول عقبی‌ترین دندان گیره‌دار می‌چرخد و به آن دندان نیروی جانبی وارد می‌شود. اینکه در فک‌های پایینی که دندان‌های عقبی ندارند پروتز بیشتر لق می‌خورد و دندان گیره‌دار بیشتر تحت فشار است، نتیجه همین مکانیک است.

اینکه برای دندان‌های گیره‌دار چه اتفاقی می‌افتد، پرسشی است که اندازه‌گیری شده است. در مطالعه‌ای در دانشگاه رگنسبورگ آلمان که ۱۷۴ پروتز گیره‌دار ساخته‌شده در ۲۵ سال را بررسی کرد، نسبت پروتزهایی که بدون تعویض استفاده شدند در پنج سال ۹۶٫۴٪ و در ده سال ۸۹٫۸٪ محاسبه شد. شایع‌ترین جزء شکسته گیره بود (۱۶٫۱٪ پروتزها). در ۳۱٫۶٪ بیماران در دندان‌های گیره‌دار پوسیدگی و در ۳۵٫۶٪ التهاب لثه در اطراف دندان‌های گیره‌دار دیده شد؛ طبق محاسبه این مطالعه، نسبت دوره بدون پوسیدگی در پنج سال ۵۸٫۴٪ و در ده سال ۳۹٫۶٪ بود. میانه مدت پیگیری ۳ سال بود؛ نسبت‌های ده‌ساله برآوردهای آماری بر پایه این پیگیری‌اند. از دست رفتن دندان گیره‌دار هم مشکلی شایع بود.

تصویر گسترده‌تری از یک مرور نظام‌مند در سال ۲۰۲۵ به دست می‌آید. در این مرور که ۴۶ مطالعه و ۴٬۳۵۹ پروتز را کنار هم گذاشته، بقای پنج‌ساله پروتزهای گیره‌دار ۹۵٫۱٪ و پروتزهایی که با روکش تلسکوپی نگه داشته می‌شوند ۹۱٫۷٪ بود و تفاوتی میانشان دیده نشد. لقی دندان و عمق پاکت تغییری نکرد، اما شاخص نشان‌دهنده التهاب لثه بالا رفت. در پیگیری پنج‌ساله، احتمال کشیدن دندان‌های گیره‌دار بیشتر بود (نسبت شانس ۱٫۹۹؛ فاصله اطمینان ۱٫۳۲ تا ۳٫۰۱، یعنی تقریباً دو برابر)؛ در دندان‌هایی که زنده بودن خود را از دست داده بودند، خطر کشیدن تقریباً سه برابر بود (نسبت خطر ۲٫۹۶؛ فاصله اطمینان ۲٫۰۲ تا ۴٫۳۴).

این اعداد نمی‌گویند پروتز پارسیل درمان بدی است؛ نویسندگان مرور هم می‌نویسند در دندان‌های باقی‌مانده تغییرات پریودنتال کمی یافته‌اند. حرفشان این است: پروتز بر دندان‌های گیره‌دار بار می‌گذارد و سلامت آن دندان‌ها به تمیز کردن و معاینه وابسته است. اگر دندان‌های باقی‌مانده از قبل کم و ضعیف‌اند، به جای آویختن پروتز به آن دندان‌ها، سپردن بار به ایمپلنت‌ها ارزش صحبت کردن دارد.

تصمیم نه بر اساس تعداد دندان‌های از دست رفته، بلکه بر اساس سلامت و جای دندان‌های باقی‌مانده و انتظار شما گرفته می‌شود.

تعداد نوبت‌ها بسته به وضعیت دندان‌های باقی‌مانده فرق می‌کند؛ اغلب چند هفته طول می‌کشد.

1. 1

   معاینه و رادیوگرافی

   ریشه دندان‌های باقی‌مانده، استخوان اطرافشان و سلامت لثه ارزیابی می‌شود. اینکه کدام دندان‌ها می‌توانند گیره را تحمل کنند در همین مرحله تعیین می‌شود.

2. 2

   درمان‌های مقدماتی

   دندان‌هایی که به درمان پوسیدگی، لثه یا عصب‌کشی (درمان ریشه) نیاز دارند، ابتدا درمان می‌شوند. مشکلی که زیر گیره خواهد ماند باید پیش از ساخت پروتز حل شود.

3. 3

   آماده‌سازی دندان‌های گیره‌دار و قالب‌گیری

   ممکن است جای کوچکی برای نشستن رست‌ها تراشیده شود و سطح دندان‌ها طوری اصلاح شود که پروتز راحت گذاشته و درآورده شود. پس از آن قالب دقیق گرفته می‌شود.

4. 4

   امتحان اسکلت فلزی

   چارچوبی که در لابراتوار ریخته‌گری شده در دهان امتحان می‌شود؛ بررسی می‌شود که گیره‌ها و رست‌ها کاملاً روی دندان‌ها می‌نشینند یا نه.

5. 5

   چیدن دندان‌ها و امتحان

   دندان‌های مصنوعی روی موم چیده می‌شوند و ظاهر و اکلوژن (نحوه جفت شدن دندان‌ها) بررسی می‌شود. آسان‌ترین زمان برای درخواست تغییر همین است.

6. 6

   تحویل و معاینه‌های اول

   پروتز گذاشته می‌شود، گذاشتن و درآوردن آن آموزش داده می‌شود و نقاطی که فشار می‌آورند اصلاح می‌شوند. نوبت‌های معاینه هفته اول نباید از دست بروند.

گزینه‌های زیر رقیب هم نیستند؛ اینکه کدام مناسب است را دندان‌های باقی‌مانده، استخوان و اولویت شما تعیین می‌کند.

این‌ها پروتز را بد نمی‌کنند؛ بیشترشان اگر زود متوجه شوید با کاری کوچک حل می‌شوند.

عمر پروتز و سلامت دندان‌های گیره‌دار را بیش از هر چیز مراقبت روزانه تعیین می‌کند.

1. روزهای اول

   حس پری در دهان، افزایش بزاق و تغییر در ادای برخی صداها عادی است. هنگام گذاشتن و درآوردن، پروتز را از گیره‌اش نکشید؛ آن را از پایه بگیرید، وگرنه گیره به مرور شل می‌شود.

2. هر روز

   پروتز را دربیاورید، با مسواک نرم تمیز کنید و سطح داخلی گیره‌ها را فراموش نکنید. دندان‌های باقی‌مانده، به‌ویژه دندان‌های گیره‌دار، را وقتی پروتز درآورده شده مسواک بزنید، نه وقتی در دهان است.

3. هر شب

   سازمان NHS توصیه می‌کند جز در صورتی که دندان‌پزشک مشخصاً توصیه کرده باشد، با دندان مصنوعی نخوابید: باقی‌مانده غذا که میان آن گیر می‌کند خطر عفونت لثه و پوسیدگی را بیشتر می‌کند؛ در خواب هم خطر رفتن پروتز به گلو وجود دارد. پروتز را در آب یا محلول تمیزکننده نگه دارید.

4. در بلندمدت

   در معاینه منظم دندان‌های گیره‌دار، نشستن گیره‌ها و لثه زیر پروتز ارزیابی می‌شوند. چون لثه و استخوان با گذشت زمان تغییر می‌کنند، ممکن است ریلاین لازم شود.

پروتز پارسیل محصولی یک‌شکل نیست؛ دامنه آن را این اقلام تعیین می‌کنند:

جنس

پروتزهای آکریلی، اسکلتی فلزی و انعطاف‌پذیر کار لابراتواری متفاوتی لازم دارند. پروتز فلزی معمولاً پرهزینه‌تر از آکریلی ولی بادوام‌تر است.

درمان مقدماتی دندان‌های باقی‌مانده

دندان‌هایی که به درمان پوسیدگی، عصب‌کشی یا لثه نیاز دارند اقلام جداگانه‌اند. رادیوگرافی این را از ابتدا نشان می‌دهد و باید در برنامه آمده باشد.

یک فک یا دو فک

پروتز پارسیل در دو فک، یا دندان مصنوعی کامل در یک فک و پروتز پارسیل در فک دیگر، یعنی مراحل متفاوت و حجم کار متفاوت.

نگهداری و تعمیر

تعمیر گیره، ریلاین و افزودن دندانی که از دست رفته به پروتز، در طول سال‌ها به جمع اضافه می‌شوند. باید تصمیم را در طول سال‌ها سنجید.