تبخال لب: چرا می‌زند، چقدر طول می‌کشد و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

ویروسی که تبخال ایجاد می‌کند ویروس هرپس سیمپلکس نوع ۱ (HSV-1) است. MSD Manuals می‌نویسد این ویروس در جهان در بیش از یک‌سوم کودکان و حدود دوسوم بزرگسالان وجود دارد. بیشتر مردم ویروس را در کودکی از راه تماس نزدیک پوستی، مثلاً بوسیدن از سوی کسی که تبخال دارد، می‌گیرند. عفونت اول اغلب بی‌آنکه متوجه شوند می‌گذرد؛ اما در برخی کودکان حالتی ایجاد می‌کند که با زخم‌های دردناک متعدد در داخل دهان و روی لثه، تب و بی‌حالی همراه است (ژنژیووستوماتیت هرپسی). MSD می‌نویسد زخم‌های این حالت اولیه ممکن است ۱۰ تا ۱۹ روز طول بکشند و خوردن و آشامیدن را چنان دشوار کنند که کودک دچار کم‌آبی شود.

پس از عفونت اول، ویروس از بدن دفع نمی‌شود. به مجموعه‌ای از سلول‌های عصبی (گانگلیون) در نزدیکی قاعدهٔ مغز که متعلق به عصب حسی صورت است عقب‌نشینی می‌کند و آنجا خفته می‌ماند. گاهی بیدار می‌شود، در امتداد رشتهٔ عصبی برمی‌گردد و در همان ناحیهٔ پوست دوباره تاول ایجاد می‌کند. علت اینکه تبخال هر بار از همان نقطهٔ لب بیرون می‌زند همین است: ویروس در عصبی که آن ناحیه را تغذیه می‌کند منتظر است. MSD اضافه می‌کند که بیدار شدن ویروس اغلب به یک علت مشخص نسبت داده نمی‌شود.

عوامل محرک شناخته‌شده در فهرست MSD این‌هاست: قرار گرفتن زیاد در معرض آفتاب، بیماری تب‌دار، استرس عاطفی، آسیب فیزیکی مانند درمان دندان، داروهای سرکوب‌کنندهٔ ایمنی و تغییرات هورمونی مانند دوران قاعدگی. NHS هم بیماری، آفتاب و دوران قاعدگی را برمی‌شمارد. اینکه در میان مردم گفته می‌شود تبخال بعد از سرماخوردگی یا بیماری تب‌دار می‌زند به همین دلیل است: بیماری تب‌دار زمینهٔ مناسبی برای بیدار شدن ویروس فراهم می‌کند.

هر حملهٔ معمول تبخال روند زمانی مشخصی دارد. به گفتهٔ NHS همه‌چیز با احساس گزگز، خارش یا سوزش شروع می‌شود؛ در ۴۸ ساعت بعد یک یا چند تاول کوچک، دردناک و پر از آب بیرون می‌زند. تاول‌ها می‌ترکند و رویشان دلمه می‌بندد. MSD می‌نویسد گزگز از چند دقیقه تا چند ساعت طول می‌کشد و دلمه حدود ۵ تا ۱۰ روز بعد می‌افتد. برخی حمله‌ها بدون تاول و فقط با گزگز و قرمزی فروکش می‌کنند. NHS انتظار دارد تبخال ظرف ۱۰ روز رو به بهبود برود.

تشخیص تبخال از آفت داخل دهان رایج‌ترین موضوعی است که با هم اشتباه گرفته می‌شود و این تشخیص در خانه هم ممکن است. سرنخ اول محل است: به گفتهٔ MSD تبخال عودکننده در مرز میان قرمزی لب و پوست (مرز ورمیلیون) و خیلی به‌ندرت روی کام سخت بیرون می‌زند. NHS آفت را در داخل دهان، روی سطح داخلی گونه‌ها و لب‌ها یا روی زبان توصیف می‌کند. سرنخ دوم شروع است: تبخال با گزگز خبر می‌دهد و اول به شکل تاول ظاهر می‌شود؛ آفت مستقیماً به شکل زخم پیدا می‌شود. سرنخ سوم سرایت است: NHS تأکید می‌کند که آفت مسری نیست ولی تبخال مسری است.

حالت‌هایی هم هستند که شبیه تبخال‌اند ولی چیز دیگری‌اند. طبق فهرست تشخیص افتراقی NHS، نقطهٔ قرمز پر از چرک روی صورت ممکن است جوش یا کورک باشد، تاول روی سطح داخلی لب ممکن است زخم دهان باشد (برای تاول پر از مایع ناشی از گاز گرفتن لب به صفحهٔ «موکوسل» ما مراجعه کنید) و زخم‌های قرمزی که روی صورت دلمه می‌بندند و به لکه‌های زرد طلایی مایل به قهوه‌ای تبدیل می‌شوند، ممکن است زرد زخم (ایمپتیگو) باشند که یک عفونت باکتریایی پوست است. ترکی که نه در لبهٔ لب بلکه در گوشهٔ دهان باز می‌شود هم اغلب تبخال نیست و حالت جداگانه‌ای است.

دربارهٔ اثر کرم‌ها و قرص‌ها اغراق می‌شود. در دو مطالعهٔ بزرگ، حدود ۱٬۴۰۰ بزرگسال که زیاد تبخال می‌زدند، در آغاز حمله کرم آسیکلوویر ۵٪ یا کرمی بدون دارو زدند. میانگین مدت تبخال در مطالعهٔ اول از ۴٫۸ روز به ۴٫۳ روز و در دومی از ۵٫۲ روز به ۴٫۶ روز رسید؛ یعنی حدود نیم روز. کرم جلوی تشکیل تاول و زخم را نگرفت. در دو مطالعه‌ای که در آن‌ها یک درمان ضدویروس خوراکی تک‌روزه با دوز بالا و با نسخهٔ پزشک آزموده شد، مدت حمله حدود ۱ روز کوتاه شد. MSD هم می‌نویسد داروهای ضدویروس می‌توانند علائم را ۱ تا ۲ روز زودتر برطرف کنند و بهترین اثر را وقتی دارند که در چند ساعت اول پس از شروع علائم و پیش از بیرون زدن تاول شروع شوند.

تبخال بیرون از لب سه پیامد جدی دارد که نمی‌شود در خانه زیر نظرشان گرفت. اول چشم: MSD می‌نویسد همین ویروس می‌تواند لایهٔ شفاف جلوی چشم (قرنیه) را عفونی کند و اگر درمان نشود، قرنیه کدر شود و دید به‌طور چشمگیری کم شود. دوم نوزاد: NHS می‌گوید بوسیدن نوزاد از سوی کسی که تبخال دارد ممکن است به عفونت بسیار خطرناکی در نوزاد (هرپس نوزادی) منجر شود و نوزاد بیشتر از همه در ۶ هفتهٔ اول در معرض خطر است. سوم پوست اگزمایی: MSD می‌نویسد در نوزادان و بزرگسالان مبتلا به اگزمای آتوپیک، ویروس ممکن است روی پوست اگزمایی پخش شود و حالت شدیدی ایجاد کند و این افراد باید از کسی که تبخال فعال دارد دور بمانند. حالت بسیار نادر دیگری هم هست: MSD می‌نویسد همین ویروس می‌تواند مغز را هم عفونی کند (انسفالیت هرپسی) که با گیجی، تب و تشنج شروع می‌شود و ممکن است کشنده باشد؛ در چنین حالتی با ۱۱۲ تماس بگیرید.

موارد فهرست اول روند معمول یک حملهٔ تبخال‌اند؛ این‌ها با مراقبت در خانه و در صورت لزوم با کرمی از داروخانه خوب می‌شوند. اگر حتی یک مورد از فهرست دوم وجود دارد، صبر نکنید.

ترتیب زیر هم مشاهده‌ای را که خودتان در خانه می‌توانید انجام دهید دنبال می‌کند و هم نکاتی را که پزشک بررسی می‌کند. گام اول آگاهانه حالت‌های خطرناک را کنار می‌گذارد.

1. 1

   اول پرسش چشم، نوزاد و اگزما

   درد، قرمزی، اشک‌ریزش، حساسیت به نور یا تغییر دید در چشم؛ نوزاد کمتر از ۶ هفته در خانه؛ زخم‌هایی که روی پوست اگزمایی پخش می‌شوند. اگر یکی از این‌ها وجود دارد، سعی نکنید در خانه تشخیص بدهید و طبق معیارهای اورژانسی بالا عمل کنید.

2. 2

   محل را مشخص کنید: لبهٔ لب یا داخل دهان

   در آینه نگاه کنید. اگر زخم روی مرز قرمزی لب و پوست صورت یا درست بیرون از آن است، احتمال تبخال زیاد است. اگر روی سطح داخلی گونه یا لب، روی زبان یا روی بافت نرم و لغزندهٔ داخل دهان است، احتمال آفت زیاد است. MSD می‌نویسد تبخال عودکننده روی مرز لب و به‌ندرت روی کام سخت بیرون می‌زند.

3. 3

   شروع را به یاد بیاورید: آیا گزگز داشتید

   تبخال معمولاً با گزگز، سوزش یا خارشی که چند دقیقه تا چند ساعت طول می‌کشد خبر می‌دهد و اول به شکل تاول بیرون می‌زند. آفت بدون چنین مرحلهٔ تاولی مستقیماً به شکل زخم ظاهر می‌شود.

4. 4

   به ظاهر آن نگاه کنید: خوشه‌ای از تاول یا یک زخم تنها

   تبخال خوشه‌ای از تاول‌های کوچک پر از آب می‌سازد و بعد دلمه می‌بندد. دلمه‌های زرد طلایی مایل به قهوه‌ای زرد زخم را، یک نقطهٔ چرکی تنها جوش را، و تاول شفافی که پس از گاز گرفتن روی سطح داخلی لب پیدا می‌شود موکوسل را مطرح می‌کند.

5. 5

   روند را دنبال کنید: آستانه‌های ۱۰ روز و ۳ هفته

   NHS انتظار دارد تبخال ظرف ۱۰ روز رو به بهبود برود و آفت در ۱ تا ۲ هفته خوب شود. اگر تبخال در ۱۰ روز بهتر نشده، به پزشک مراجعه کنید؛ اگر زخمی در داخل دهان بیش از ۳ هفته طول کشیده، همان‌طور که NHS توصیه می‌کند برای معاینه به دندان‌پزشک یا پزشک خانواده بروید.

6. 6

   اگر نمی‌شود مطمئن شد: نمونه‌برداری از زخم

   MSD می‌نویسد تشخیص بیشتر وقت‌ها از روی ظاهر گذاشته می‌شود و در صورت شک می‌توان نمونهٔ سوابی را که از زخم گرفته شده در آزمایشگاه برای یافتن ویروس (PCR) بررسی کرد. این کار به‌ویژه در زخم‌هایی که زیاد عود می‌کنند یا در جای غیرعادی بیرون می‌زنند مفید است.

درمانی که تبخال را کاملاً از بین ببرد وجود ندارد؛ ویروس در عصب می‌ماند. گزینه‌ها برای کوتاه کردن مدت، کم کردن درد و کاهش دفعات عود هستند.

موارد زیر رفتارهای رایجی هستند که تبخال را طولانی‌تر می‌کنند، پخشش می‌کنند یا باعث می‌شوند یک حالت جدی دیده نشود.

روند زیر مربوط به تبخال عودکننده در بزرگسالی است که ایمنی طبیعی دارد. در نوزادان، زنان باردار و افرادی که ایمنی ضعیفی دارند، برنامهٔ پزشک در اولویت است.

1. ساعت‌های اول: گزگز

   سوزش، خارش یا گزگز لب. MSD می‌نویسد این مرحله از چند دقیقه تا چند ساعت طول می‌کشد. درمان ضدویروس در همین زمان بیشترین اثر را دارد؛ مسری بودن هم از همین لحظه شروع می‌شود.

2. ۲ روز اول: تاول

   به گفتهٔ NHS در ۴۸ ساعت بعد یک یا چند تاول دردناک و پر از آب بیرون می‌زند. درد معمولاً در این مرحله به اوج می‌رسد.

3. روزهای بعد: ترکیدن و دلمه

   تاول‌ها می‌ترکند، زخم سطحی بر جا می‌گذارند و دلمه می‌بندند. دلمه را نکنید؛ پوست زیر آن در حال ترمیم است.

4. روز ۵ تا ۱۰: افتادن دلمه

   MSD می‌نویسد دلمه حدود ۵ تا ۱۰ روز بعد می‌افتد. NHS می‌نویسد تبخال معمولاً ظرف ۱۰ روز برطرف می‌شود و توصیه می‌کند اگر در این مدت رو به بهبود نرفت، به پزشک مراجعه کنید. تا بهبود کامل تبخال، مسری بودن ادامه دارد.

یک حملهٔ معمول تبخال بیشتر وقت‌ها فقط با مراقبت در خانه یا کرمی از داروخانه برطرف می‌شود؛ آنچه دامنهٔ کار را گسترده‌تر می‌کند، دفعات حمله و حالت‌های همراه است. مواردی که آن را تعیین می‌کنند این‌ها هستند:

دفعات حمله

تبخالی که سالی چند بار می‌زند و تبخالی که خیلی زیاد عود می‌کند رویکرد متفاوتی لازم دارند؛ در عود مکرر پزشک ممکن است درمان پیشگیرانهٔ مداوم را مطرح کند.

فراوردهٔ مصرفی

مراقبت در خانه، کرم ضدویروس و قرص نسخه‌ای موارد جداگانه‌ای‌اند؛ برای قرص معاینهٔ پزشک لازم است.

لزوم یا عدم لزوم آزمایش تشخیصی

در زخم‌هایی که در جا یا با ظاهر غیرعادی بیرون می‌زنند، آزمایش سواب مورد جداگانه‌ای است.

درگیری چشم یا پوست

عفونتی که به چشم یا پوست اگزمایی پخش شود، در حیطهٔ چشم‌پزشک و متخصص پوست قرار می‌گیرد و دامنهٔ کار را به‌طور محسوسی تغییر می‌دهد.