پودر استخوان چیست، از کجا می‌آید و آیا ضرر دارد؟

نام اصلی ماده‌ای که در دندان‌پزشکی پودر استخوان خوانده می‌شود، پیوند استخوان است. ظاهر پودری‌اش از این می‌آید که این ماده بیشتر به شکل دانه‌های ریز (گرانول) به کار می‌رود؛ شکل بلوکی و خمیری هم دارد. کارش پر کردن حجم کم‌شده استخوان فک و آماده کردن زمینه‌ای است که استخوان تازه در آن فضا شکل بگیرد. به همین دلیل پودر استخوان به‌تنهایی درمان نیست؛ بیشتر مرحله‌ای میانی است که پیش از ایمپلنت یا در همان جلسه کاشت ایمپلنت انجام می‌شود.

کاری که این ماده در بدن می‌کند شبیه داربست است. رگ‌ها و سلول‌های استخوان‌ساز به‌مرور به فضاهای میان دانه‌ها راه پیدا می‌کنند؛ استخوان خودتان با دنبال کردن این داربست رشد می‌کند. استخوان خودتان علاوه بر این، سلول زنده و پیام‌های رشد هم با خود دارد و به همین دلیل می‌تواند خودش ساخت استخوان را آغاز کند؛ در مواد دیگر این ویژگی یا وجود ندارد یا بسیار محدود است. تفاوت اصلی میان منابع از همین‌جا می‌آید.

نخستین منبع استخوان خود شماست؛ دندان‌پزشکان به آن پیوند اتوژن می‌گویند. مقدارهای کم معمولاً از همان دهان، از نوک چانه یا از ناحیه پشت دندان‌های آسیاب پایین برداشته می‌شود؛ در کمبودهای بزرگ ممکن است نواحی دورتری مثل لگن مطرح شود. واکنش دستگاه ایمنی به این ماده مطرح نیست و از نظر زیستی مؤثرترین منبع همین است. در عوض زخم دومی ایجاد می‌شود: در جایی که استخوان برداشته شده ممکن است درد، تورم و به‌ندرت بی‌حسی دیده شود. استخوان خودتان همچنین نسبت به مواد دیگر سریع‌تر بازسازی می‌شود و ممکن است بخشی از حجمش به‌مرور از دست برود.

منبع دوم استخوانی است که از انسان دیگری گرفته می‌شود (آلوگرافت). در بانک‌های بافت، پس از غربالگری اهداکننده و فرایندهایی که خطر انتقال بیماری را کم می‌کنند آماده می‌شود؛ شکل‌های منجمد، خشک‌شده یا با بخشی از مواد معدنی برداشته‌شده دارد. منبع سوم استخوان حیوانی است (زنوگرافت). رایج‌ترین آن در دندان‌پزشکی استخوان گاو است؛ فرآورده‌هایی با منشأ خوک و اسب هم وجود دارد. در این مواد، بخش آلی با حرارت بالا و فرایندهای شیمیایی جدا می‌شود و آنچه می‌ماند داربست معدنی استخوان است. دانه‌های با منشأ گاوی بسیار کُند جذب می‌شوند و بخشی از آن‌ها حتی سال‌ها بعد هم در استخوان تازه دیده می‌شود؛ از نظر حفظ حجم، این ویژگی مطلوبی است.

منبع چهارم مواد مصنوعی است (آلوپلاست): فرآورده‌های آزمایشگاهی مثل هیدروکسی‌آپاتیت، تری‌کلسیم فسفات و شیشه زیست‌فعال که ساختار معدنی استخوان را تقلید می‌کنند. منشأ زنده یا حیوانی ندارند و سرعت جذبشان بسته به نوع فرق می‌کند. هر پیوندی که به کار رود، در بیشتر موارد رویش غشای کلاژنی (ممبران) کشیده می‌شود. این غشا جلوی فرو رفتن بافت لثه را که سریع رشد می‌کند به درون پیوند می‌گیرد و برای استخوان زمان می‌خرد. خوب است بدانید بخش قابل‌توجهی از غشاهای کلاژنی هم منشأ خوکی یا گاوی دارند.

اینکه کدام ماده انتخاب شود به اندازه، شکل و محل کمبود بستگی دارد. در حفره دندان کشیده‌شده‌ای که هر چهار دیواره‌اش سالم مانده، انتخاب‌ها گسترده است؛ در نواحی‌ای که باید استخوان را فراتر از مرزهای فعلی‌اش رشد داد، کار دشوارتر می‌شود. مرور Cochrane که روش‌های افزایش استخوان پیش از ایمپلنت را بررسی کرده، گزارش می‌دهد که روشن نیست کدام تکنیک بهتر است و به‌ویژه در افزایش عمودی، عوارض شایع است. همین مرور یادآوری می‌کند که برخی جایگزین‌های استخوان ممکن است نسبت به برداشتن استخوان از جای دیگری از بدن با عوارض و درد کمتری همراه باشند.

تمایز زیر چارچوبی کلی است. اینکه در مورد شما لازم است یا نه را معاینه و بیشتر وقت‌ها سی‌تی اسکن با پرتو مخروطی (CBCT) نشان می‌دهد؛ ممکن است پاسخ دو بیمار که با یک جمله مراجعه کرده‌اند متفاوت باشد.

ترتیب زیر پیوند کوچک و متوسطی را توضیح می‌دهد که در حفره دندان کشیده‌شده یا اطراف ایمپلنت انجام می‌شود. لیفت سینوس و پیوندهای بلوکی کارهای گسترده‌تری هستند.

1. 1

   تصویربرداری و برنامه‌ریزی

   اندازه و شکل کمبود با CBCT اندازه‌گیری می‌شود. اینکه کدام ماده به کار رود، غشا لازم است یا نه و ایمپلنت در همان جلسه گذاشته شود یا بعد، بر اساس این تصویر تعیین می‌شود. زمان درست برای پرسیدن منشأ ماده همین مرحله است.

2. 2

   بی‌حسی

   کار بیشتر با بی‌حسی موضعی انجام می‌شود؛ برای بیماران مضطرب می‌شود درباره آرام‌بخشی (سدیشن) هم صحبت کرد. در طول کار درد حس نمی‌شود، فشار و لرزش حس می‌شود.

3. 3

   باز کردن و پاکسازی ناحیه

   لثه کنار زده می‌شود تا سطح استخوان دیده شود. بافت ملتهبی که در حفره دندان کشیده‌شده مانده کاملاً پاکسازی می‌شود؛ گرفتن پیوند تا حد زیادی به این مرحله بستگی دارد.

4. 4

   گذاشتن پیوند

   دانه‌ها در ناحیه کمبود گذاشته می‌شوند؛ اگر قرار است از استخوان خودتان استفاده شود، ابتدا از ناحیه‌ای مجاور برداشته می‌شود. در صورت نیاز پیوند ثابت و رویش با غشای کلاژنی پوشانده می‌شود.

5. 5

   بخیه

   لثه طوری بخیه می‌شود که روی پیوند را بدون کشش بپوشاند. این جزئیات مهم است: زخمی که با کشش بسته شود مستعد باز شدن است و ممکن است پیوند بیرون بیفتد.

6. 6

   انتظار و تصویر کنترل

   بخیه‌ها معمولاً در هفته اول یا دوم کشیده می‌شوند. بلوغ پیوند ماه‌ها طول می‌کشد؛ پیش از رفتن به سراغ ایمپلنت، با تصویری تازه بررسی می‌شود که استخوان کافی شکل گرفته یا نه.

وقتی گفته می‌شود استخوان کافی نیست، پیوند تنها گزینه نیست. اینکه کدام مناسب است را محل و اندازه کمبود تعیین می‌کند؛ هیچ‌یک از موارد زیر در هر فکی جواب نمی‌دهد.

پیوندهای استخوانی سال‌هاست به‌طور گسترده به کار می‌روند و در شرایط درست ایمن به شمار می‌آیند. ایمن بودن به معنای بی‌خطر بودن نیست؛ موارد زیر موضوعاتی‌اند که باید پیش از عمل با شما درباره‌شان صحبت شود.

روند زیر چارچوبی کلی برای پیوندی است که در حفره دندان کشیده‌شده یا اطراف ایمپلنت انجام می‌شود. در لیفت سینوس و پیوندهای بزرگ، مدت‌ها طولانی‌تر است.

1. سه روز اول

   تورم و حساسیت معمولاً روز دوم یا سوم به اوج می‌رسند و بعد فروکش می‌کنند. سرما، مصرف منظم داروهای تجویزشده و غذای نرم و ولرم پایه این دوره است. ناحیه را با زبان وارسی نکنید و دهان‌شویه را محکم نچرخانید.

2. دو هفته اول

   بخیه‌ها در این دوره کشیده می‌شوند. از جویدن با آن سمت پرهیز کنید. اگر پیوند در ناحیه عقب فک بالا یا کف سینوس انجام شده، از شما خواسته می‌شود بینی‌تان را محکم پاک نکنید و از نی استفاده نکنید. سیگار در این دوره از عواملی است که بیش از همه ترمیم را مختل می‌کند.

3. بین ۳–۶ ماه

   پیوند در این مدت بالغ می‌شود. اگر ایمپلنت کلاسیک قرار است در مرحله‌ای جداگانه گذاشته شود، در پایان این مدت استخوان با تصویری تازه بررسی می‌شود. در افزایش‌های حجیم و لیفت سینوس ممکن است انتظار طولانی‌تر باشد.

4. پس از ایمپلنت

   استخوانی که با پیوند ساخته شده، پس از کاشت ایمپلنت هم مثل هر استخوان دیگری مراقبت لازم دارد. اگر لثه اطراف ایمپلنت ملتهب شود، این استخوان هم ممکن است از دست برود؛ تمیز کردن و معاینه منظم تعیین‌کننده است.

پودر استخوان به‌تنهایی یک قلم نیست؛ کاری است که دامنه‌اش بسته به ماده، مقدار و وسعت عمل بسیار فرق می‌کند. در این صفحه رقمی نیامده است؛ دامنه کار پس از معاینه و تصویربرداری روشن می‌شود. عوامل تعیین‌کننده این‌هاست:

منشأ ماده

استخوان خودتان ناحیه جراحی اضافه‌ای لازم دارد؛ مواد اهدایی، حیوانی و مصنوعی فرآورده‌های آماده‌اند و بسته به سازنده فرق می‌کنند. حق شماست که از ابتدا بپرسید کدام فرآورده و با چه منشأیی به کار خواهد رفت.

اندازه کمبود

پر کردن یک حفره دندان کشیده‌شده با افزایش عمودی بخشی از فک یک کار نیست. مقدار ماده مصرفی و مدت عمل با اندازه کمبود بیشتر می‌شود.

غشا و تثبیت

اینکه غشای کلاژنی، توری تیتانیومی یا تثبیت با پیچ‌های کوچک لازم باشد یا نه، مستقیماً دامنه کار را تغییر می‌دهد.

تعداد مراحل

پیوند و ایمپلنت در یک جلسه انجام می‌شوند، یا دو جراحی جداگانه با فاصله چندماهه لازم است؟ تعداد مراجعه‌ها و کل مدت را بیش از همه همین تصمیم تعیین می‌کند.