به دندانم ضربه خورده؛ چه کار کنم؟

یک برخورد واحد ممکن است به چهار چیز متفاوت بینجامد: دندان کاملاً از حفره‌اش بیرون می‌افتد (آولوژن)، از جایش جابه‌جا یا لق می‌شود (لوکسیشن)، می‌شکند، یا از بیرون هیچ چیز پیدا نیست و هفته‌ها بعد رنگ دندان تغییر می‌کند. فوریت و کاری که باید انجام شود در این چهار حالت با هم فرق دارد. تنها وضعیتی که در آن دقیقه‌ها واقعاً تعیین‌کننده‌اند، حالت اول است.

وقتی دندان کاملاً بیرون می‌افتد، آنچه امکان برگرداندنش را فراهم می‌کند خود دندان نیست، سلول‌های زنده بافت همبند نازکی است که سطح ریشه را پوشانده. این سلول‌ها با خشک شدن می‌میرند. راهنمای ۲۰۲۰ انجمن IADT دندان‌ها را در سه گروه قرار می‌دهد: در دندانی که در محل حادثه فوراً یا ظرف حدود ۱۵ دقیقه برگردانده شود، سلول‌ها به احتمال زیاد زنده‌اند؛ اگر دندان در مایع مناسبی نگه داشته شده و کل مدت خشک ماندنش کمتر از ۶۰ دقیقه باشد، سلول‌ها آسیب دیده‌اند اما ممکن است زنده باشند؛ اگر کل مدت خشک ماندن از ۶۰ دقیقه گذشته باشد، چه در مایع نگه داشته شده باشد چه نه، سلول‌ها به احتمال زیاد زنده نیستند.

در همین راهنما آستانه دیگری هم هست: پس از ۳۰ دقیقه خشک ماندن، بیشتر سلول‌های سطح ریشه زنده بودن خود را از دست می‌دهند. به همین دلیل اولین چیزی که دندان‌پزشک می‌پرسد این است که دندان چه مدت خشک مانده است.

در انتخاب مایع، ترتیب مشخص است. IADT ترتیب ترجیح را این‌طور اعلام می‌کند: شیر، محلول نگهداری ویژه‌ای به نام HBSS، بزاق خود فرد (با تف کردن در یک لیوان) و سرم فیزیولوژی. شیر در صدر است، چون همه جا پیدا می‌شود و غلظت نمکش به‌گونه‌ای است که سلول‌ها را نمی‌ترکاند. آب محیط بدی است: غلظت پایینش باعث می‌شود سلول‌ها به‌سرعت از هم بپاشند. با این حال راهنما می‌گوید آب از رها کردن دندان در هوا تا خشک شود بهتر است.

حتی اگر مدت خشک ماندن از ۶۰ دقیقه گذشته باشد، دندان معمولاً سر جایش گذاشته می‌شود. دلیل IADT این است: سر جایش نگذاشتن دندان تصمیمی برگشت‌ناپذیر است. دندانی که سر جایش گذاشته شود دست‌کم برای مدتی ظاهر و کارکرد را برمی‌گرداند، ارتفاع و پهنای استخوان فک را حفظ می‌کند و در صورت نیاز بعداً می‌شود آن را کشید. یعنی کاشت دوباره (ری‌پلنتیشن) گزینه‌های بعدی را باز نگه می‌دارد.

دندان‌های شیری از این قاعده مستثنا هستند. راهنمای IADT برای آسیب‌های دندان شیری می‌گوید دندان شیری‌ای که بیرون افتاده نباید سر جایش گذاشته شود. دلیلش این است که نوک ریشه دندان شیری و جوانه دندان دائمی زیر آن همسایه بسیار نزدیک‌اند و مداخله ممکن است به جوانه آسیب بزند. با این حال کودک همان روز نزد دندان‌پزشک برده می‌شود.

شکستگی و لقی وضعیت‌هایی رایج‌ترند که فوریت کمتری دارند، اما پیگیری‌شان ضروری است. آوردن تکه جداشده بدون اینکه خشک شود مفید است؛ به‌ویژه در دندان جلو، می‌شود مینای خودتان را دوباره چسباند. سعی نکنید دندانی را که لق شده یا جابه‌جا شده خودتان فشار دهید. MedlinePlus جداگانه هشدار می‌دهد که به ریشه دندان دست نزنید، اجازه ندهید خشک شود، آن را نمالید و با الکل یا آب اکسیژنه تمیزش نکنید.

دندانی که ضربه خورده ممکن است ماه‌ها و گاهی سال‌ها بعد هم مشکل ایجاد کند. آشناترین نشانه تیره شدن رنگ است: اگر ساختار عروقی آسیب دیده باشد، پالپ ممکن است زنده بودنش را از دست بدهد و دندان خاکستری شود. نشانه دیگر جوش خوردن دندان با استخوان است. به همین دلیل دندانی که ضربه خورده، پس از برطرف شدن دردش هم تحت پیگیری می‌ماند.

تفکیک زیر تصمیمی را که باید در محل حادثه گرفته شود تعیین می‌کند. موارد فهرست اول وضعیت‌هایی هستند که باید برگرداندن دندان را امتحان کنید. در موارد فهرست دوم یا برگرداندن انجام نمی‌شود یا اگر هم انجام شود، نتیجه درازمدت محدود می‌ماند.

ترتیب زیر مراحلی است که در محل حادثه انجام می‌شود. هیچ‌کدام وسیله خاصی لازم ندارد؛ تنها چیزی که لازم است یک لیوان شیر و دستپاچه نشدن است.

1. 1

   ابتدا به وضعیت عمومی فرد نگاه کنید

   اگر کاهش هوشیاری، استفراغ مداوم، سردرد شدید یا خونریزی کنترل‌نشدنی وجود دارد، اولویت با اورژانس است. MedlinePlus می‌نویسد اگر نمی‌توانید دندان‌هایتان را روی هم بگذارید، ممکن است نشانه شکستگی فک باشد و به کمک فوری پزشکی نیاز دارد. دندان در مرتبه دوم قرار می‌گیرد.

2. 2

   دندان را پیدا کنید و از قسمت سفیدش بگیرید

   دندان را از تاجش، یعنی قسمت سفیدی که در دهان دیده می‌شود، بگیرید. به ریشه، یعنی سطح باریک مایل به زرد، دست نزنید؛ سلول‌هایی که دندان را سر جایش نگه خواهند داشت آنجا هستند. اگر دندان پیدا نشد، به دندان‌پزشک بگویید که ممکن است بلعیده شده باشد.

3. 3

   اگر کثیف است به‌آرامی با شیر آبکشی کنید، هرگز نمالید

   اگر دندان روی خاک افتاده، چند ثانیه با شیر، سرم فیزیولوژی یا بزاق فرد آبکشی کنید. مسواک نزنید، نمالید و از صابون، الکل یا آب اکسیژنه استفاده نکنید. تلاش برای تمیز کردن سطح ریشه، سلول‌هایی را که دندان را نجات خواهند داد می‌تراشد.

4. 4

   در صورت امکان دندان را به حفره‌اش برگردانید

   دندان را در جهت درست و به‌آرامی در حفره‌اش بگذارید و فشار نیاورید. وقتی سر جایش نشست، با گاز گرفتن یک گاز استریل، دستمال تمیز یا دستمال‌کاغذی توسط فرد، دندان را ثابت نگه دارید. همین یک حرکت در محل حادثه، قدمی است که بیش از هر چیز شانس درازمدت دندان را تغییر می‌دهد.

5. 5

   اگر نمی‌توانید سر جایش بگذارید، در مایع درست منتقل کنید

   ترتیب ترجیح: شیر، محلول HBSS، بزاق خود فرد (با تف کردن در یک لیوان) و سرم فیزیولوژی. اگر هیچ‌کدام نیست، می‌شود از آب استفاده کرد؛ محیط بدی است، اما از رها کردن دندان در هوا تا خشک شود بهتر است. دندان را در دستمال نپیچید، در جیب نگذارید و در فریزر نیندازید.

6. 6

   همان روز نزد دندان‌پزشک بروید و این‌ها را بپرسید

   به دندان‌پزشک بگویید دندان چه مدت خشک مانده و در چه مایعی منتقل شده؛ تصمیم درمانی بر اساس آن تغییر می‌کند. پرسش‌ها: آتل چه مدت می‌ماند، آیا عصب‌کشی لازم می‌شود، آیا واکسن کزاز من به‌روز است. IADT توصیه می‌کند برای ارزیابی وضعیت کزاز، فرد به پزشک ارجاع داده شود.

کاری که باید انجام شود بسته به نوع آسیب تغییر می‌کند. موارد زیر پاسخ چهار وضعیت رایج‌اند و اینکه اگر دندان از دست برود نوبت به کجا می‌رسد.

موارد زیر را می‌نویسیم تا در لحظه اضطراری با واکنش غلط عمل نکنید. هر کدام ممکن است دندانی را که قابل‌نجات بود از دست بدهد.

روند زیر، برنامه مراقبت و معاینه‌ای است که راهنما برای دندانی که سر جایش گذاشته شده توصیه می‌کند. در شکستگی یا لقی خفیف، مدت‌ها کوتاه‌ترند، اما منطق پیگیری همان است.

1. دو هفته اول

   راهنما در این دوره توصیه می‌کند تا دو هفته غذای نرم بخورید، پس از هر وعده با مسواک نرم دندان‌ها را مسواک بزنید و دو هفته روزی دو بار از دهان‌شویه کلرهگزیدین ۰٫۱۲٪ استفاده کنید. باید از ورزش‌های برخوردی دوری کنید. آتل در پایان هفته دوم برداشته می‌شود.

2. پس از برداشتن آتل

   اینکه روز برداشتن آتل دندان کمی تکان بخورد طبیعی است و این موضوع از قبل به فرد گفته می‌شود. اکلوژن بررسی می‌شود و در صورت نیاز یک هفته دیگر ثابت‌سازی انجام می‌شود.

3. سال اول

   در دندانی که نوک ریشه‌اش بسته شده، معاینه‌ها در هفته دوم، هفته چهارم، ماه سوم، ماه ششم و سال اول انجام می‌شوند؛ در دندان جوانی که نوک ریشه‌اش باز است، معاینه‌های ماه اول و دوم هم به سال اول اضافه می‌شوند. در هر معاینه به رنگ دندان، لقی آن، صدایی که هنگام ضربه زدن به آن شنیده می‌شود و وضعیت سطح ریشه در عکس رادیولوژی نگاه می‌شود.

4. درازمدت

   راهنما توصیه می‌کند پیگیری دست‌کم پنج سال، سالی یک بار ادامه یابد. دو چیز جست‌وجو می‌شود: تحلیل ریشه ناشی از التهاب و جوش خوردن دندان با استخوان. دندانی که جوش خورده، در کودکی که در حال رشد است از همسایه‌هایش عقب می‌ماند؛ تصمیم بر اساس رشد کودک گرفته می‌شود.

در این صفحه یک عدد واحد نمی‌دهیم، چون یک حادثه واحد در یک بیمار با یک پرکردگی یک‌جلسه‌ای، در دیگری با کاشت دوباره و عصب‌کشی و در سومی با از دست رفتن دندان تمام می‌شود. مواردی که دامنه کار را تعیین می‌کنند:

نوع آسیب

شکستگی، لقی، بیرون افتادن کامل و مراجعه دیرهنگام کارهای کاملاً متفاوتی هستند. تصمیم فقط پس از معاینه و عکس رادیولوژی روشن می‌شود.

آیا عصب‌کشی لازم است

در دندانی که رشد ریشه‌اش کامل شده، عصب‌کشی پس از کاشت دوباره بخشی از طرح است. در دندان جوانی که نوک ریشه‌اش باز است، ابتدا پیگیری می‌شود و ممکن است این مورد پیش نیاید.

طول پیگیری

راهنما دست‌کم پنج سال پیگیری را توصیه می‌کند. تعداد معاینه‌ها، عکس‌های رادیولوژی و کارهای میانی بر مجموع اثر دارند.

اگر دندان از دست رفته، چه چیزی جایش گذاشته شود

راه‌حل‌های نگه‌دارنده‌ای که در دوره رشد به کار می‌روند با ایمپلنتی که پس از کامل شدن رشد گذاشته می‌شود یک حساب ندارند. تعداد دندان‌های آسیب‌دیده هم طرح را تغییر می‌دهد.