خطوط سفید داخل گونه: آیا لیکن پلان است؟

سطح داخلی گونه یکی از جاهای دهان است که بیشترین سایش و گاز گرفتگی را دارد؛ به همین دلیل تغییرات سفید اینجا زیاد دیده می‌شوند. در مطالعه‌ای در اسلوونی که در غربالگری ملی سرطان دهان ۲٬۳۹۵ نفر معاینه شدند، در ۲۷٪ شرکت‌کنندگان تغییری در داخل دهان پیدا شد. در میان ده یافتهٔ شایع، هم رد گاز گرفتن گونه و خط سفید در امتداد روی هم آمدن دندان‌ها (لینئا آلبا) بود و هم لیکن پلان. یعنی دیدن چیزی سفید در گونه به‌خودی‌خود خبر بدی نیست؛ آنچه اهمیت دارد شکل، محل و رفتار سفیدی است.

لیکن پلان دهانی بیماری طولانی‌مدتی است که وقتی دستگاه ایمنی به سلول‌های لایهٔ پوشانندهٔ داخل دهان حمله می‌کند پدید می‌آید. MSD Manuals تصویر معمول این بیماری در دهان را خطوط و انشعاب‌های سفید مایل به آبی و توری‌مانند توصیف می‌کند که به آن‌ها خطوط ویکهام می‌گویند. NHS می‌نویسد لکه‌های سفید دهان روی لثه، زبان یا سطح داخلی گونه‌ها دیده می‌شوند. به گفتهٔ MSD این نوع لکهٔ دهانی اغلب دردی ندارد و ممکن است فرد از وجودش خبر نداشته باشد. ممکن است بدون درگیری پوست، فقط در دهان هم دیده شود. این بیماری مسری نیست.

لیکن پلان به دو شکل اصلی دیده می‌شود. در نوع شبکه‌ای (رتیکولار) فقط خطوط سفید وجود دارد و معمولاً علامتی ندارد. اما در نوع ساینده (اروزیو) میان خطوط، نواحی قرمز و نازک‌شده یا زخم‌های سطحی پدید می‌آیند؛ به گفتهٔ MSD این زخم‌ها دردناک و عودکننده‌اند و ممکن است خوردن و آشامیدن را دشوار کنند. NHS هم احساس سوزش و گزش در دهان، به‌ویژه هنگام خوردن و آشامیدن، را در میان علائم می‌آورد. وقتی لثه درگیر است، ممکن است قرمز شود، پوسته بدهد و هنگام مسواک زدن درد بگیرد. در یک فرد ممکن است دو نوع با هم یا دوره‌به‌دوره تبدیل‌شونده به یکدیگر دیده شوند؛ MSD می‌نویسد دوره‌های شعله‌ور شدن و آرامش شایع‌اند.

چقدر شایع است؟ در متاآنالیزی که در JAMA Dermatology منتشر شد و ۴۶ مطالعه را ترکیب کرد، شیوع لیکن پلان دهانی در جمعیت عمومی ۰٫۸۹٪ محاسبه شد؛ اما فاصلهٔ اطمینان میان ۰٫۳۸٪ تا ۲٫۰۵٪ است، یعنی رقم واقعی ممکن است نصف یا دو برابر این باشد. در زنان بیشتر از مردان و در ۴۰ سال به بالا بیشتر از جوان‌ترها دیده می‌شد: در پنج مطالعهٔ بالینی که دادهٔ سنی داشتند، زیر ۴۰ سال ۰٫۶۲٪ و در ۴۰ سال به بالا ۱٫۹۰٪. نویسندگان تأکید می‌کنند که تفاوت میان مطالعه‌ها زیاد است و ارقام باید با احتیاط تفسیر شوند. MSD می‌گوید در زنانی که لیکن پلان دهانی دارند، تا ۶۰٪ ممکن است در ناحیهٔ تناسلی هم لیکن پلانی داشته باشند که متوجهش نشده‌اند.

حالتی هست که شبیه لیکن پلان است اما علتش مشخص است: واکنش لیکنوئید. علت بیشتر وقت‌ها یک دارو یا مادهٔ پرکردگی در دهان است. MSD بتابلوکرها، داروهای روماتیسم و مسکن‌ها (NSAID)، برخی داروهای فشار خون (مهارکننده‌های ACE)، برخی داروهای دیابت (سولفونیل‌اوره‌ها)، داروهای مالاریا، پنی‌سیلامین و ادرارآورهای تیازیدی را از داروهایی می‌داند که ممکن است لیکن پلان را برانگیزند. در واکنش ناشی از پرکردگی‌های آمالگام (نقره‌ای‌رنگ)، سفیدی معمولاً در ناحیه‌ای از گونه دیده می‌شود که مستقیماً با پرکردگی تماس دارد و اغلب یک‌طرفه است. در متاآنالیزی از سال ۲۰۲۶ که ۳۶۵ بیمار را از ۱۱ مطالعه ترکیب کرد، تعویض پرکردگی آمالگام با مادهٔ دیگر احتمال بهبود ضایعه را به‌طور چشمگیری بالا برد؛ سود در بیمارانی که ضایعه مستقیماً با پرکردگی تماس داشت و آزمون پچ مثبت بود بیشتر بود. نویسندگان همچنین می‌گویند نشانه‌هایی از سوگیری انتشار وجود دارد و قطعیت شواهد در حد متوسط است.

سه مشاهدهٔ ساده که در خانه می‌توانید انجام دهید، این حالت‌ها را تقریباً از هم جدا می‌کنند. اول آزمون کشیدن: گونه‌تان را با انگشت به بیرون بکشید. طبق یک گزارش موردی از هلند، تصویر شیری و خاکستری‌رنگی به نام لوکوادم با کشیدن گونه تقریباً کاملاً از بین می‌رود و این یک تنوع طبیعی است؛ بیوپسی یا درمان لازم ندارد. خطوط لیکن پلان با کشیدن از بین نمی‌روند. دوم آزمون پاک کردن: سعی کنید سفیدی را با گاز استریل تمیز آرام پاک کنید. به گفتهٔ NHS در برفک دهان، لکه‌های سفید با پاک کردن برداشته می‌شوند و زیرشان نقطه‌های قرمزی می‌ماند که ممکن است خونریزی کنند؛ اما لکوپلاکی با پاک کردن یا تراشیدن برداشته نمی‌شود. سوم محل و الگو: سفیدی ناصاف یا پوسته‌دهنده‌ای که فقط در امتداد روی هم آمدن دندان‌ها کشیده شده، رد سایش و گاز گرفتن را مطرح می‌کند و الگوی توری قرینه در هر دو گونه، لیکن پلان را.

پرسش خطر سرطان بیش از همه کنجکاوی‌برانگیز است و پاسخ صادقانهٔ آن دو وجه دارد. در متاآنالیزی که ۳۸٬۰۸۳ بیمار را از ۱۰۱ مطالعه ترکیب کرد، میزان تبدیل لیکن پلان دهانی به سرطان ۱٫۴۳٪ بود؛ در لیکن پلانی که در اپیتلیوم آن دیسپلازی (به هم خوردن نظم سلول‌ها) وجود داشت، این رقم به ۵٫۱۳٪ می‌رسید. مصرف سیگار و الکل، قرار داشتن ضایعه روی زبان، نوع قرمز و ساینده و عفونت هپاتیت C از عوامل افزایش خطر بودند. اما در متاآنالیز دیگری که معیارهای تشخیصی را بسیار سخت‌گیرانه به کار برد، این رقم در ۱۲٬۸۳۸ بیمار به ۰٫۴۴٪ رسید؛ این نویسندگان معتقدند ارقام گزارش‌شده اغراق‌آمیزند. پیام مشترک دو مطالعه یکی است: خطر کم است اما صفر نیست و پیگیری به همین دلیل انجام می‌شود.

میان لیکن پلان و هپاتیت C هم پیوندی هست. MSD می‌نویسد لیکن پلان دهانی ممکن است همراه با هپاتیت B، واکسن هپاتیت B، هپاتیت C و کلانژیت صفراوی اولیه که یک بیماری کبدی است دیده شود و پس از تشخیص ممکن است آزمایش‌های کبدی و آزمایش هپاتیت B و C انجام شود. در متاآنالیز ۳۸٬۰۸۳ بیمار، عفونت هپاتیت C از عوامل افزایش‌دهندهٔ خطر تبدیل به سرطان بود. به همین دلیل اگر تشخیص لیکن پلان گرفته‌اید، پرسیدن اینکه آیا این آزمایش‌ها برای شما لازم است یا نه، پرسش بجایی است.

فهرست اول رفتار معمول حالت‌های بی‌خطر یا آرام است؛ با این حال این‌ها هم باید یک بار به دندان‌پزشک نشان داده شوند. اگر حتی یک مورد از فهرست دوم با شما جور درمی‌آید، نوبت را به تأخیر نیندازید.

تشخیص سفیدی گونه بیشتر وقت‌ها با نگاه کردن شروع می‌شود اما با نگاه کردن تمام نمی‌شود. ترتیب به این شکل است.

1. 1

   شرح حال و فهرست داروها

   پرسیده می‌شود که سفیدی از کی هست، سوزش یا درد دارد یا نه، مصرف سیگار و الکل، و عادت گاز گرفتن گونه و دندان‌قروچه. فهرست همهٔ داروهایی را که مصرف می‌کنید ببرید؛ MSD برخی داروهای فشار خون، مسکن و دیابت را از علت‌های واکنش لیکنوئید می‌داند.

2. 2

   معاینهٔ کل دهان و پوست

   هر دو گونه، کناره‌های زبان، لثه و کام با هم بررسی می‌شوند؛ قرینه بودن یا نبودن خطوط ارزیابی می‌شود. اگر یافته‌های پوستی مانند برجستگی‌های ارغوانی مایل به قرمز روی مچ، نازک شدن و خط‌دار شدن ناخن‌ها یا نواحی ریزش مو در پوست سر وجود داشته باشد، این‌ها هم از تشخیص پشتیبانی می‌کنند.

3. 3

   کشیدن و پاک کردن

   با کشیدن گونه لوکوادم و با پاک کردن سفیدی قارچ از بقیه جدا می‌شود. اینکه سفیدی با پرکردگی تماس دارد یا نه و جنس پرکردگی یادداشت می‌شود.

4. 4

   بیوپسی

   MSD می‌نویسد چون در دهان بیماری‌های دیگری (مانند قارچ و لکوپلاکی) شبیه لیکن پلان وجود دارد، تشخیص معمولاً با بیوپسی تأیید می‌شود. از ناحیهٔ بی‌حس‌شده تکهٔ کوچکی برداشته و زیر میکروسکوپ بررسی می‌شود؛ وجود یا نبود دیسپلازی هم در همین بررسی دیده می‌شود.

5. 5

   آزمایش خون و آزمون پچ

   پس از تشخیص، پزشک ممکن است آزمایش‌های کبدی و آزمایش هپاتیت B و C درخواست کند. اگر سفیدی با پرکردگی آمالگام تماس دارد، ممکن است آزمون پچ که حساسیت به مادهٔ پرکردگی را بررسی می‌کند مطرح شود.

6. 6

   برنامهٔ پیگیری

   پس از تشخیص، این بیماری پرونده‌ای نیست که یک‌باره بسته شود. فاصلهٔ معاینه‌ها را دندان‌پزشکتان بر اساس نوع ضایعه، وجود یا نبود دیسپلازی و عوامل خطر شما تعیین می‌کند؛ این فاصله را صریحاً بپرسید و یادداشت کنید.

سفیدی گونه درمان واحدی ندارد؛ کاری که انجام می‌شود به تشخیص بستگی دارد.

موارد زیر تصمیم‌های نادرستی هستند که در این شکایت زیاد دیده می‌شوند. این‌ها را می‌نویسیم تا نزد هر پزشکی که می‌روید بتوانید پرسش‌های درست را مطرح کنید.

مدت‌ها بسته به تشخیص بسیار متفاوت‌اند. روند زیر برای لیکن پلان دهانیِ تشخیص‌داده‌شده است؛ برنامهٔ دندان‌پزشکی که شما را پیگیری می‌کند در اولویت است.

1. هفته‌های اول پس از تشخیص

   توصیه‌های NHS این است که اگر سوزش دارید، خوراکی‌های شور، تند و اسیدی را کم کنید، به دهان‌شویهٔ بدون الکل روی بیاورید و روزی دو بار دندان‌ها را با دقت مسواک بزنید. درمان موضعی تجویزشده شروع می‌شود.

2. طی چند ماه

   نواحی ساینده ممکن است با درمان آرام شوند، اما خطوط سفید اغلب سر جایشان می‌مانند. این به معنای ناموفق بودن درمان نیست؛ هدف دهانی بدون درد و بدون زخم است.

3. طی چند سال

   NHS می‌نویسد لیکن پلان دهانی ممکن است چند سال طول بکشد؛ MSD می‌گوید دوره‌های شعله‌ور شدن و آرامش شایع‌اند. معاینه‌ها در همهٔ این دوره‌ها ادامه دارند.

اینجا یک عدد واحد نمی‌دهیم، چون پشت سفیدی گونه ممکن است تنوعی باشد که هیچ کاری لازم ندارد یا لیکن پلانی که بیوپسی و پیگیری طولانی لازم دارد. مواردی که دامنه را تعیین می‌کنند:

راه روشن شدن تشخیص

برخی حالت‌ها با معاینه از هم جدا می‌شوند؛ در شک به لیکن پلان و لکوپلاکی بیوپسی و بررسی پاتولوژی لازم است.

وجود یا نبود علامت

در نوع بی‌علامت فقط پیگیری کافی است؛ در نوع ساینده ممکن است درمان دارویی و معاینهٔ بیشتر لازم شود.

آزمایش‌های اضافی

آزمایش‌های هپاتیت و کبد یا آزمون پچ بنا به تصمیم پزشک وارد برنامه می‌شوند.

اصلاح پرکردگی یا دندان

تعویض پرکردگی‌ای که با سفیدی تماس دارد یا اصلاح لبه‌های تیز دندان موارد جداگانه‌ای‌اند.