هنگام غذا خوردن زیر فکم متورم می‌شود: سنگ غدهٔ بزاقی است؟

غدهٔ بزاقی زیر فک (غدهٔ زیرفکی یا ساب‌مندیبولار) غده‌ای ترشحی به اندازهٔ یک گردو است که در سمت داخلی استخوان فک، درست بالای لبهٔ پایینی آن قرار دارد. بزاقی که می‌سازد از راه مجرایی باریک (مجرای وارتون) به دهانهٔ کوچکی در زیر زبان، پشت دندان‌های جلو، می‌رسد. در حال استراحت غده کم ترشح می‌کند؛ با دیدن غذا، حس کردن بوی آن و به‌ویژه وقتی چیزی ترش وارد دهان می‌شود، ترشح به‌وضوح زیاد می‌شود.

اگر در مجرا سنگی باشد، مشکل با همین افزایش ترشح خودش را نشان می‌دهد. MSD Manuals می‌نویسد سنگ‌هایی که مجرا را می‌بندند در غده تورم و درد ایجاد می‌کنند و این به‌ویژه پس از غذایی رخ می‌دهد که ترشح را تحریک می‌کند. NHS هم توضیح می‌دهد که در انسداد کامل، درد هنگام غذا خوردن می‌آید و یکی دو ساعت طول می‌کشد. در انسداد نسبی، ترشح آرام‌آرام بیرون می‌رود و تورم می‌خوابد؛ به همین دلیل شکایت می‌آید و می‌رود و در بعضی وعده‌ها اصلاً پیش نمی‌آید. بخشی از سنگ‌ها هم هیچ شکایتی ایجاد نمی‌کنند و در رادیوگرافی‌ای که به دلیل دیگری گرفته شده، تصادفی دیده می‌شوند.

اینکه چرا سنگ‌ها بیشتر اینجا تشکیل می‌شوند هم معلوم است. MSD Manuals یادآوری می‌کند حدود ۸۰٪ سنگ‌ها در غدهٔ زیر فک، بیشتر بقیه در غدهٔ جلوی گوش (پاروتید) و ۱٪ در غدهٔ زیرزبانی تشکیل می‌شوند و در حدود یک‌چهارم بیماران بیش از یک سنگ پیدا می‌شود. سنگ‌ها بیشتر از فسفات کلسیم‌اند و در جایی که ترشح راکد می‌ماند رسوب می‌کنند. همین منبع رکود ترشح را در افراد ناتوان، کم‌آب، کسانی که کم غذا می‌خورند یا داروهای کاهندهٔ بزاق (آنتی‌کولینرژیک) مصرف می‌کنند توصیف می‌کند و می‌افزاید که سنگ‌های ماندگار یا تکراری غده را مستعد عفونت می‌کنند. NHS اما می‌نویسد علت سنگ‌ها کاملاً شناخته نیست و به همین دلیل راه قطعی‌ای برای پیشگیری وجود ندارد.

برای روشن‌تر کردن این چرخه در خانه، می‌توانید آزمایش ساده‌ای بکنید. با معدهٔ خالی و وقتی تورمی نیست، زیر فکتان را در دو طرف با آینه و انگشت‌هایتان مقایسه کنید. بعد یک برش لیمو یا یک آب‌نبات ترش بدون قند بمکید و در دقیقه‌های بعد سمت متورم را زیر نظر بگیرید. غدهٔ مسدود بیشتر وقت‌ها به این تحریک سریع و با سفتی و پری پاسخ می‌دهد. در همان روز چند وعده را، دقیقه‌ای که تورم شروع شد و مدتی که طول کشید تا بخوابد، یادداشت کنید. این یادداشت تشخیص نمی‌دهد، اما وقتی آن را نزد پزشک می‌برید، ارزشمندترین اطلاعات همین است. اگر تورم با غذا اصلاً تغییر نمی‌کند، وضعیتی که در این صفحه آمده با شما جور نیست؛ به تمایز دیگر تورم‌های زیر فک نگاه کنید.

جای سنگ هم نشانه‌ها و هم درمان را تعیین می‌کند. سنگ‌هایی که در سر مجرا نزدیک دهانهٔ آن در دهان‌اند، گاهی به شکل نقطه‌ای سفت زیر زبان دیده یا با دست لمس می‌شوند؛ MSD Manuals می‌نویسد گاهی سنگ را می‌شود با معاینهٔ دودستی کف دهان لمس کرد. سنگ‌هایی که در ناحیه‌ای‌اند که غده به مجرا باز می‌شود (هیلوم) یا درون خود غده قرار دارند، معمولاً بزرگ‌ترند و از داخل دهان دیده نمی‌شوند. در پژوهشی در کره که ۴۲۸ عمل جراحی را بررسی کرد، سنگ‌های درون غده و هیلوم به‌طور معناداری بزرگ‌تر از سنگ‌های بخش جلویی و میانی مجرا بودند.

دربارهٔ تصویربرداری نکتهٔ ظریفی هست که باید بدانید: سونوگرافی انتخاب اول است، اما هر سنگی را نمی‌بیند. MSD Manuals می‌نویسد حساسیت سونوگرافی در پژوهش‌های مختلف بین ۶۰ تا ۹۵٪ است. در مجموعه‌ای از ۶۸ بیمار در فیلادلفیا که با آندوسکوپی تأیید شده بودند، در ۴۸ بیماری که سونوگرافی شدند، سونوگرافی ۶۵٪ سنگ‌ها و سی‌تی اسکن ۹۸٪ آن‌ها را نشان داد و بیشتر سنگ‌هایی که سونوگرافی ندیده بود در سر جلویی مجرا بودند. یعنی اگر با وجود تورم آشکار هنگام غذا سونوگرافی تمیز بود، ممکن است به این معنا نباشد که سنگی وجود ندارد. طبق همین منبع ۹۰٪ سنگ‌های زیر فک در رادیوگرافی دیده می‌شوند، اما ۹۰٪ سنگ‌های پاروتید دیده نمی‌شوند.

اگر غدهٔ مسدود مدت طولانی تخلیه نشود، ممکن است عفونت کند. NHS درد، قرمزی یا چرک در اطراف سنگ و تب بالا را نشانهٔ عفونت می‌داند. MSD Manuals در التهاب باکتریایی غدهٔ بزاقی تب، لرز، درد و تورم یک‌طرفه، غده‌ای سفت و حساس، قرمزی پوست روی آن و بیرون آمدن چرک از دهانهٔ مجرا با مالش غده را توصیف می‌کند؛ می‌نویسد این وضعیت به‌ویژه در کسانی دیده می‌شود که دهان خشک دارند، کم‌آب‌اند یا بیماری مزمن دارند و اگر آبسه تشکیل شود، باید تخلیه شود.

یک وضعیت هم هست که موضوع این صفحه نیست اما نباید با آن اشتباه شود: عفونتی که از دندان منشأ گرفته و گسترش یافته است. عفونتی که از دندان‌های آسیاب پایین شروع می‌شود هم ممکن است زیر فک را متورم کند، اما با غذا نمی‌آید و نمی‌رود؛ تورمی پیوسته ایجاد می‌کند که رفته‌رفته سفت‌تر و بزرگ‌تر می‌شود. NHS در آبسهٔ دندان دشواری در نفس کشیدن، حرف زدن یا قورت دادن، تورم زیاد در دهان، دشواری در باز کردن دهان، تورم یا درد چشم و مشکل ناگهانی بینایی را از دلایل تماس با ۹۹۹ یا مراجعه به اورژانس می‌داند؛ در ترکیه این شماره ۱۱۲ است.

در فهرست اول اقداماتی هست که می‌شود چند روز در خانه امتحان کرد. اگر حتی یک مورد از فهرست دوم با شما جور است، صبر کردن در خانه را کنار بگذارید.

این شکایت در حوزهٔ متخصص گوش و حلق و بینی یا جراح دهان، فک و صورت است. دندان‌پزشکتان می‌تواند معاینهٔ اول را انجام دهد، سنگ را در رادیوگرافی ببیند و شما را ارجاع دهد.

1. 1

   اول نشانه‌های اورژانسی کنار گذاشته می‌شوند

   اگر دشواری در نفس کشیدن، حرف زدن یا قورت دادن، سفتی کف دهان یا تب بالا وجود دارد، ارزیابی در اورژانس انجام می‌شود.

2. 2

   ارتباط با غذا پرسیده می‌شود

   دربارهٔ اینکه تورم در کدام وعده شروع شد، ظرف چه مدت خوابید، هر چند وقت تکرار می‌شود و آیا قبلاً سنگی از دهانتان بیرون افتاده صحبت می‌شود. یادداشت‌هایتان و عکس‌هایی را که هنگام تورم گرفته‌اید نشان دهید.

3. 3

   کف دهان با دو دست معاینه می‌شود

   یک دست داخل دهان زیر زبان و دست دیگر بیرون زیر فک. سنگ‌های بخش جلویی مجرا بیشتر وقت‌ها این‌گونه لمس می‌شوند؛ با مالش غده دیده می‌شود از دهانهٔ مجرا ترشحی شفاف، کدر یا چرکی می‌آید.

4. 4

   تصویربرداری

   معمولاً با سونوگرافی شروع می‌کنند. اگر سونوگرافی تمیز بود اما شکایت ادامه داشت، سی‌تی اسکن یا ام‌آرآی درخواست می‌شود؛ معلوم است که سونوگرافی ممکن است به‌ویژه سنگ‌های سر جلویی مجرا را نبیند.

5. 5

   اندازه و جای سنگ سنجیده می‌شود

   این دو اطلاعات درمان را تعیین می‌کنند. سنگ‌های نزدیک دهانهٔ مجرا با برشی کوچک از داخل دهان، سنگ‌های کوچک درون مجرا با آندوسکوپ و سنگ‌های بزرگ درون غده با روش‌های دیگر خارج می‌شوند.

6. 6

   درمان و پیگیری

   اگر عفونت هست، اول آنتی‌بیوتیک و مایعات و بعد خارج کردن سنگ. پس از عمل بررسی می‌شود که شکایت تکرار می‌شود یا نه.

موارد زیر رقیب هم نیستند؛ اینکه سنگ کجاست و چقدر بزرگ است، تعیین می‌کند کدام مناسب است. امروزه هدف این است که غده تا جای ممکن حفظ شود.

موارد زیر تصمیم‌هایی‌اند که در این شکایت بیش از همه باعث از دست رفتن وقت یا خود غده می‌شوند.

مدت به اندازهٔ سنگ و روش انتخاب‌شده بستگی دارد؛ روند زیر یک چارچوب کلی است.

1. روزهای اول اقدامات خانگی

   سنگ‌های کوچک و متحرک ممکن است در این مدت بیفتند. وقتی سنگ بیفتد، تورم و دردی که با غذا می‌آمد تمام می‌شود.

2. اگر سنگ سر جایش بماند

   تورم با هر وعده تکرار می‌شود. NHS توصیه می‌کند برای سنگی که خودبه‌خود نمی‌افتد و آزارتان می‌دهد به پزشک مراجعه کنید.

3. پس از خارج کردن سنگ

   در مجموعهٔ ۴۳ بیمار، در پیگیری میانگین ۲۴ ماهه، ۳۷ بیمار بی‌شکایت بودند، ۲ بیمار نشانه‌های خفیف انسداد داشتند که به درمان نیاز نداشت و در ۴ بیمار به دلیل عفونت‌های تکراری غده برداشته شد.

4. در درازمدت

   MSD Manuals یادآوری می‌کند که در حدود یک‌چهارم بیماران بیش از یک سنگ هست و سنگ‌های ماندگار یا تکراری غده را مستعد عفونت می‌کنند. NHS می‌نویسد سنگ‌هایی که خارج می‌شوند معمولاً برنمی‌گردند و اگر زیاد تکرار شوند، ممکن است برداشتن غده لازم شود. اگر همان چرخه برگشت، زود خبر دهید.

اینجا یک رقم واحد نمی‌دهیم، چون پشت غده‌ای که با غذا متورم می‌شود ممکن است سنگ کوچکی باشد که در خانه می‌افتد، یا سنگ بزرگی که برداشتن غده را لازم می‌کند. مواردی که دامنهٔ کار را تعیین می‌کنند:

جا و اندازهٔ سنگ

سنگ کوچک در دهانهٔ مجرا و سنگ بزرگ درون غده دو کار کاملاً متفاوت‌اند.

تصویربرداری

سونوگرافی بیشتر وقت‌ها کافی است؛ اگر احتمال سنگی باشد که دیده نشده، سی‌تی اسکن یا ام‌آرآی اضافه می‌شود.

روش انتخاب‌شده

خارج کردن از داخل دهان، آندوسکوپی، خرد کردن سنگ و برداشتن غده به تجهیزات، بی‌حسی یا بیهوشی و زمان متفاوتی نیاز دارند.

درمان عفونت

اگر غده عفونت کرده باشد، درمان دارویی و در صورت نیاز تخلیهٔ آبسه موارد جداگانه‌ای‌اند.