لثه‌ام ورم کرده: آبسه است؟ کی اورژانسی است؟

وقتی بخشی از لثه ورم می‌کند، قرمز می‌شود و با لمس درد می‌گیرد، آنچه می‌بینید تحریکی در سطح نیست؛ نشانهٔ چیزی است که در زیر جمع شده. باکتری وارد بافت می‌شود، چرک که باقی‌ماندهٔ نبرد سیستم ایمنی است در فضایی تنگ جمع می‌شود و چون جایی برای رفتن ندارد، فشار می‌آورد. علت درد ضربان‌داری که با دراز کشیدن بیشتر می‌شود همین فشار است. آبسه همین است: عفونتی که میان استخوان و لثه گیر افتاده و راه خروج می‌جوید.

نوع اول از خود دندان می‌آید. پوسیدگی، زیرِ یک پرکردگی عمیق یا یک ترک، باکتری را به بافت زندهٔ مرکز دندان (پالپ) می‌رساند. پالپ ملتهب می‌شود و می‌میرد، عفونت از سوراخ نوک ریشه به استخوان می‌رسد و آنجا جمع می‌شود. توصیفش روشن است: دندان انگار بلندتر شده، با فشار روی آن درد تیزی دارد و نوشیدنی داغ درد را بیشتر می‌کند. نامش آبسهٔ پری‌اپیکال است؛ منشأ درون دندان است.

نوع دوم از لثه می‌آید. در بیماری پیشرفتهٔ لثه، در امتداد ریشه پاکت عمیقی شکل می‌گیرد؛ وقتی دهانهٔ پاکت با پلاک، جرم دندان یا ذرهٔ غذای گیرکرده بسته شود، باکتری در فضای بسته تکثیر می‌شود و چرک نمی‌تواند بیرون بیاید. این آبسه نه در نوک ریشه، بلکه بالاتر روی لثه و کنار سطح جانبی ریشه ورم می‌کند؛ دندان لق است و با فشار دادن لثه از پاکت چرک بیرون می‌آید. نامش آبسهٔ پریودنتال است؛ عصب دندان در اینجا زنده است.

این تمایز نه برای بیمار، بلکه برای درمان تعیین‌کننده است: از دو تورمی که یکسان به نظر می‌رسند، یکی عصب‌کشی لازم دارد و دیگری درمان لثه، و درمان درستی که در طرف اشتباه انجام شود کارساز نیست. تمایز را آزمون زنده بودن عصب، اندازه‌گیری پاکت و عکس رادیولوژی انجام می‌دهند؛ اگر در نوک ریشه ناحیهٔ تیره‌ای باشد آبسه از دندان است و اگر در یک نقطه پاکت عمیقی باشد از لثه. عفونت زیر لبهٔ لثهٔ دندان عقلی که نیمه‌بیرون آمده هم همین تورم را ایجاد می‌کند؛ راه‌حلش کشیدن آن دندان است.

بیماران اغلب با یک جمله نزد ما می‌آیند: ورم کرده بود، خودش خوب شد. خوب نشده بود. وقتی فشار چرک بالا برود، برای خودش راه خروج باز می‌کند؛ روی لثه برآمدگی کوچکی شبیه جوش پیدا می‌شود و چرک از آنجا بیرون می‌زند. درد تمام می‌شود، تورم می‌خوابد، عفونت می‌ماند؛ حالا راه تخلیه‌ای پیدا کرده که درد ندارد و به تحلیل بردن استخوان ادامه می‌دهد. وقتی عصب کاملاً بمیرد هم دندان ساکت می‌شود. تمام شدن درد بهبود نیست، مرحلهٔ بعد است.

راه خروج دوم عفونت نه به بیرون، بلکه به درون است. میان عضلات صورت و گردن فضاهای بافتی‌ای هست که به هم راه دارند؛ وقتی آبسه به آنجا برسد، دیگر مشکل دندان نیست، مشکل بیمارستان است. هشدارها مشخص‌اند: دشواری در بلع، باز نشدن کامل دهان، برآمده شدن زیر زبان، تورمی که به گردن پایین می‌آید یا به زیر چشم می‌رسد، تب همراه با لرز، تنگی نفس. اگر یکی از این‌ها هست، منتظر نوبت نمانید و همان روز به اورژانس بروید؛ این وضعیت ظرف چند ساعت پیشرفت می‌کند.

پیدا شدن آبسه به این معنا نیست که دندان از دست رفته است. آنچه تعیین‌کننده است این است که عفونت از کجا می‌آید و از استخوان نگه‌دارندهٔ دندان چه مانده است. این تمایز پس از معاینه، آزمون زنده بودن عصب، اندازه‌گیری پاکت و CBCT روشن می‌شود.

درمان آبسه در یک جمله خلاصه می‌شود: چرک تخلیه می‌شود و منشأ از بین می‌رود. ترتیب قدم‌ها این است.

1. 1

   ارزیابی همان روز

   منتظر نمانید که تورم خودبه‌خود بخوابد. در معاینه مشخص می‌کنیم از کدام دندان می‌آید، دندان زنده است یا نه، عمق پاکت چقدر است و آیا در عکس رادیولوژی ضایعه‌ای در نوک ریشه هست. اگر یکی از نشانه‌های گسترش باشد، این قدم نه در مطب دندان‌پزشکی، بلکه در اورژانس شروع می‌شود.

2. 2

   تخلیهٔ چرک

   محسوس‌ترین قدم درمان، تخلیه (درناژ) است. چرک از داخل دندان با باز کردن فضای کانال، از لثه با برش کوچکی یا از داخل پاکت بیرون آورده می‌شود؛ به محض پایین آمدن فشار، درد ضربان‌دار قطع می‌شود. چون بی‌حسی در بافت عفونی سخت‌تر اثر می‌کند، عادی است که دندان‌پزشک روش بی‌حسی را تغییر دهد.

3. 3

   از بین بردن منشأ

   تخلیه آرام می‌کند، درمان نمی‌کند. اگر منشأ درون دندان باشد عصب‌کشی انجام می‌شود؛ اگر در پاکت لثه باشد، پاکت و سطح ریشه تمیز می‌شود؛ اگر دندان نجات‌یافتنی نباشد کشیده می‌شود. اگر این قدم جا بیفتد، آبسه برمی‌گردد. دلیل اینکه آبسه‌هایی که گمان می‌رود با آنتی‌بیوتیک خوب شده‌اند چند هفته بعد در همان جا پیدا می‌شوند دقیقاً همین است.

4. 4

   آنتی‌بیوتیک، جایی که لازم است

   آنتی‌بیوتیک گسترش عفونت به فضاهای بافتی را کند می‌کند؛ وقتی تب، نشانهٔ گسترش یا بیماری با سیستم ایمنی سرکوب‌شده در کار باشد وارد کار می‌شود. اما وقتی چرک در فضایی بسته گیر افتاده باشد، جریان خونی که به آنجا می‌رسد ضعیف است و رسیدن دارو محدود می‌ماند. در آبسه‌ای که منشأش پاک نشده، آنتی‌بیوتیک برایتان زمان می‌خرد، مشکل را تمام نمی‌کند.

5. 5

   پیگیری و برنامهٔ دائمی

   چند روز بعد باید ببینیم تورم فروکش کرده است. اگر عصب‌کشی انجام شده، پر شدن حفرهٔ استخوانی نوک ریشه را طی چند ماه با عکس رادیولوژی پیگیری می‌کنیم. اگر دندان کشیده شده، در همان گفت‌وگو صحبت می‌کنیم که جای خالی چگونه پر شود؛ به تعویق انداختن تصمیم از نظر استخوان رایگان نیست.

این‌ها رقیب هم نیستند؛ بسته به اینکه آبسه از کجا می‌آید، یکی از آن‌ها درست است. ترتیب از کم‌تهاجمی‌ترین شروع می‌شود.

این‌ها را برای ترساندن شما نمی‌نویسیم، بلکه برای این است که نزد هر دندان‌پزشکی رفتید بتوانید پرسش‌های درست را مطرح کنید. پرهزینه‌ترین اشتباه در آبسه این است که گمان کنید چون درد قطع شده، مشکل تمام شده است.

روند زیر برای مسیری است که با تخلیهٔ آبسه شروع می‌شود. روند پس از عصب‌کشی و پس از کشیدن دندان از قدم سوم به بعد از هم جدا می‌شوند.

1. سه روز اول

   پس از تخلیه، چون فشار پایین می‌آید، درد ضربان‌دار بلافاصله قطع می‌شود؛ تورم گونه آهسته‌تر می‌خوابد و ظرف دو تا سه روز فروکش می‌کند. روز اول از بیرون سرما بگذارید و غذای نرم بخورید. اگر آنتی‌بیوتیک داده شده، چون حالتان بهتر شده قطعش نکنید، دوره را کامل کنید. تمیز کردن ناحیه با مسواک نرم را ادامه دهید؛ قطع مسواک زدن به التهاب دامن می‌زند.

2. اگر عصب‌کشی انتخاب شده باشد: چند ماه

   درمان دندان در چند جلسه کامل می‌شود و درد زود تمام می‌شود، اما پر شدن حفرهٔ استخوانی نوک ریشه ماه‌ها طول می‌کشد. در ماه ششم و دوازدهم با عکس رادیولوژی بررسی می‌کنیم؛ اگر ضایعه کوچک نشود، همان‌جا دوباره تصمیم می‌گیریم.

3. اگر کشیدن دندان و ایمپلنت انتخاب شده باشد: یک دندان یا کل دهان

   در ایمپلنت تک‌دندان، پر شدن حفرهٔ دندان و پیوند ایمپلنت با استخوان طی چند ماه کامل می‌شود؛ زمان گذاشتن دندان دائمی را همین پیگیری تعیین می‌کند. در بیمارانی که با آبسه‌های مکرر چند دندان از دست داده‌اند، در پروتکلی که به کار می‌بریم ایمپلنت‌ها به‌طور مکانیکی در لایهٔ سخت بازال و کورتیکال در عمق فک قفل می‌شوند. ایمپلنت کلاسیک در بخش بالایی، یعنی استخوان آلوئولار، قرار می‌گیرد که همراه دندان تحلیل می‌رود؛ دلیل اینکه باید ماه‌ها منتظر جوش خوردن آن ماند و با کم شدن استخوان پیوند می‌خواهد همین است. به لطف قفل شدن کورتیکال در عمق، در بیشتر موارد پیوند استخوان و ماه‌ها انتظار مطرح نمی‌شود؛ در نواحی‌ای که مدت‌ها آبسه داشته‌اند و استخوانشان تحلیل رفته، با نگاه به CBCT از پیش می‌گوییم که لازم است یا نه. اینکه کدام مسیر مناسب شماست را هم در همان CBCT می‌نویسیم. اگر شرایطتان مناسب باشد، در پایان سه روز بالینی با دندان‌های ثابت نهایی خود بیرون می‌روید.

4. هفتهٔ اول و پس از آن

   کمی تورم و حساسیت عادی است و از روز سوم به بعد فروکش می‌کند؛ اگر بخیه باشد، طبق برنامهٔ پیگیری کلینیک کشیده می‌شود. اگر بیماری لثه باعث این وضعیت شده باشد، برنامهٔ مراقبت را در همین دوره می‌چینیم: مسواک، تمیز کردن فاصلهٔ میان دندان‌ها و معاینهٔ منظم.

در این صفحه رقم واحدی نمی‌دهیم: در آبسه، مسیر ممکن است با تمیز کردن پاکت تمام شود یا تا عصب‌کشی، کشیدن دندان و ایمپلنت کشیده شود. رقم درست را پس از دیدن CBCT می‌گوییم. تصویر خود را بفرستید تا دامنهٔ کار را کتبی در میان بگذاریم. اقلامی که قیمت را تعیین می‌کنند:

منشأ آبسه

در آبسه‌ای که از نوک ریشه می‌آید کار عصب‌کشی است و در آبسه‌ای که از پاکت لثه می‌آید تمیز کردن پاکت و سطح ریشه. مدت، تعداد جلسات و مواد مصرفی‌شان فرق دارد؛ رقمی که پیش از مشخص شدن منشأ داده شود، در کلینیک ناگزیر تغییر می‌کند.

دندان نجات پیدا می‌کند یا نه

عصب‌کشی و روکشی که روی آن ساخته می‌شود با کشیدن دندان و ایمپلنت جداگانه حساب می‌شود. این تصمیم را CBCT می‌دهد، نه حدس.

چند دندان درگیرند

پشت آبسه‌های مکرر بیماری پیشرفتهٔ لثه هست و در یک دندان متوقف نمی‌شود. برنامه‌ای که بر پایهٔ یک دندان ساخته می‌شود با برنامه‌ای که کل دهان را در بر می‌گیرد جداگانه حساب می‌شود.

جراحی اضافه لازم است یا نه

اگر در ناحیه‌ای که مدت‌ها آبسه داشته پیوند استخوان یا لیفت سینوس مطرح شود، دامنهٔ کار گسترده‌تر می‌شود. در بیمارانی که تا استخوان هنوز هست تصمیم می‌گیرند، این قلم اصلاً وارد کار نمی‌شود.