صورتم متورم شده: کی می‌توانم صبر کنم و کی باید به اورژانس بروم؟

تورم صورت بیشتر وقت‌ها آغاز ماجرا نیست، میانهٔ آن است. متن StatPearls که عفونت‌های صورت و گردن با منشأ دندانی را مرور می‌کند، یادآوری می‌کند که بیماران معمولاً پس از دندان‌دردی که یک تا دو هفته رو به افزایش بوده، با تورم در صورت یا گردن مراجعه می‌کنند. یعنی درد پیش از ظاهر شدن تورم هشدارش را داده است. تورم یعنی چرک از استخوان اطراف دندان گذشته و به بافت نرم سرریز کرده است.

اینکه چرک به کدام سمت برود را این تعیین می‌کند که نوک ریشه در کدام سمت استخوان قرار دارد و همین توضیح می‌دهد تورم در کجای صورت ظاهر می‌شود. چون ریشهٔ دندان نیش بالا بلند است، عفونت ممکن است به کنار بینی و زیر چشم برسد. در دندان‌های آسیاب بالا، تورم بیشتر در گونه جمع می‌شود. در دندان‌های آسیاب پایین اما تعیین‌کننده این است که نوک ریشه‌ها بالای خطی به نام خط مایلوهیوئید باشند یا پایین آن: اگر بالا باشند، عفونت به زیر زبان می‌رود و اگر پایین باشند، به زیر فک. همین متن گزارش می‌دهد که عفونت‌هایی با منشأ فک پایین ممکن است به فضاهای عمقی گردن و از آنجا تا قفسهٔ سینه پیش بروند.

به همین دلیل جهت تورم از اندازه‌اش مهم‌تر است. تورم دردناکی که در گونه مانده و مرزش مشخص است، وضعیتی است که رفتن به دندان‌پزشک در همان روز را لازم می‌کند. اما تورمی که پلک را به بسته شدن می‌کشاند، از لبهٔ فک به گردن پایین می‌آید یا کف دهان را بالا می‌راند، در دستهٔ کاملاً دیگری است. آستانه‌ای نیست که با خط‌کش اندازه گرفته شود؛ باید دید مرز تا کجا جابه‌جا شده است.

دربارهٔ معیارهای اورژانس فهرست روشنی هست که ارزش به خاطر سپردن دارد. NHS می‌گوید در آبسهٔ دندان، کسی که در نفس کشیدن، حرف زدن یا قورت دادن مشکل دارد، چشمش متورم شده یا درد می‌کند یا ناگهان مشکل بینایی پیدا کرده، داخل دهانش خیلی متورم است و در باز کردن دهان مشکل دارد، باید با ۹۹۹ تماس بگیرد یا به اورژانس برود؛ در ترکیه این شماره ۱۱۲ است. همین منبع می‌افزاید که خودتان رانندگی نکنید و به اورژانس نروید، کسی شما را برساند یا آمبولانس خبر کنید و داروهایی را که مصرف می‌کنید همراه ببرید.

شدیدترین شکل عفونتی که از دندان‌های آسیاب پایین پخش می‌شود، آنژین لودویگ است. به گفتهٔ StatPearls، ۹۰٪ موارد از دندان‌های آسیاب دوم و سوم پایین منشأ می‌گیرند؛ این وضعیت فضاهای زیر فک، زیر زبان و زیر چانه را با هم درگیر می‌کند و راه تنفسی را تهدید می‌کند. همین منبع نقل می‌کند که ممکن است ظرف ۳۰ دقیقه پس از شروع نشانه‌ها در ساختارهای راه تنفسی ادم ایجاد شود و نرخ مرگی که در دوران پیش از آنتی‌بیوتیک از ۵۰٪ بیشتر بود، امروز با مدیریت راه تنفسی و آنتی‌بیوتیک در حدود ۸٪ است. نشانه‌هایی که به تشخیص می‌رسانند: تورم دوطرفه و چوب‌مانند زیر فک، رانده شدن زبان به بالا، ریزش آب دهان، باز نشدن دهان و صدای گرفته.

آنتی‌بیوتیک در این وضعیت از چیزهایی است که خیلی بد فهمیده می‌شود. مرور Cochrane که عفونت حاد دندان را در بزرگسالان بررسی کرده، گزارش می‌دهد که آنتی‌بیوتیکی که به درمان دندانی اضافه می‌شود، بر درد و تورم تفاوت بسیار کمی ایجاد می‌کند یا هیچ تفاوتی ایجاد نمی‌کند و اطمینان به این شواهد پایین است. همین مرور تأکید می‌کند که پژوهشی نیست که در آن آنتی‌بیوتیک بدون درمان دندانی و به‌تنهایی به کار رفته باشد و مصرف غیرضروری به مقاومت دارویی دامن می‌زند. در بیماری که نشانهٔ گسترش دارد، تب کرده یا ایمنی بدنش سرکوب شده، آنتی‌بیوتیک تصمیم درستی است؛ اما آنتی‌بیوتیکی که بدون پاک‌سازی منشأ و به‌تنهایی تجویز شود، فقط وقت می‌خرد.

منطق راه‌حل ماندگار ساده است: چرک تخلیه می‌شود و منشأ از بین می‌رود. NHS هم می‌نویسد آبسهٔ دندان خودبه‌خود خوب نمی‌شود، درمانش تخلیهٔ چرک است و اگر از دندان باشد، ممکن است عصب‌کشی (درمان ریشه) یا کشیدن دندان لازم شود. خوابیدن تورم یا قطع شدن درد جای این گام را نمی‌گیرد؛ وقتی چرک راه خروجی برای خودش پیدا کند هم درد کم می‌شود، اما عفونت سر جایش می‌ماند.

دو فهرست زیر مشخص می‌کنند در این شکایت به کدام در بروید. اگر حتی یک مورد از فهرست دوم را دارید، به فهرست اول نگاه نکنید.

درمان این وضعیت کار دندان‌پزشک خودتان یا اورژانس است. ترتیب زیر نشان می‌دهد از ارزیابی اول تا تصمیم ماندگار چه انتظاری داشته باشید.

1. 1

   بررسی نشانه‌های گسترش

   اولین چیزی که بررسی می‌شود تشخیص نیست، خطر است: نفس کشیدن، قورت دادن، حرف زدن، باز شدن دهان، وضعیت کف دهان، تب و حال عمومی. اگر یکی از این‌ها مختل باشد، کار نه روی صندلی دندان‌پزشکی بلکه در اورژانس شروع می‌شود.

2. 2

   مشخص کردن منشأ

   اینکه عفونت از کدام دندان است با معاینه، آزمون زنده بودن دندان، اندازه‌گیری پاکت لثه و رادیوگرافی مشخص می‌شود. هر کاری که بدون پیدا کردن منشأ انجام شود، موقت می‌ماند.

3. 3

   تخلیهٔ چرک

   NHS یادآوری می‌کند که درمان آبسهٔ دندان تخلیهٔ چرک است. تخلیه از درون دندان، با برشی کوچک در لثه یا از درون پاکت انجام می‌شود؛ همان لحظه که فشار کم شود، درد ضربان‌دار قطع می‌شود.

4. 4

   از بین بردن منشأ

   اگر منشأ درون دندان است عصب‌کشی، اگر در پاکت لثه است پاک‌سازی پاکت و سطح ریشه و اگر دندان قابل نجات نیست، کشیدن دندان انجام می‌شود. اگر این گام حذف شود، تورم برمی‌گردد.

5. 5

   استفادهٔ به‌جا از آنتی‌بیوتیک

   اگر تب، نشانهٔ گسترش یا بیماری با ایمنی سرکوب‌شده در کار باشد، آنتی‌بیوتیک وارد می‌شود. مرور Cochrane گزارش می‌دهد آنتی‌بیوتیکی که به درمان دندانی اضافه می‌شود، بر درد و تورم تفاوت بسیار کمی ایجاد می‌کند یا هیچ تفاوتی ایجاد نمی‌کند؛ یعنی آنتی‌بیوتیک جای درمان را نمی‌گیرد، در صورت نیاز کنار آن است.

6. 6

   پیگیری و برنامه‌ریزی برای جای خالی

   باید دید تورم فروکش کرده است. اگر دندان کشیده شده، اینکه جای خالی چگونه پر شود در همان جلسه مطرح می‌شود؛ عقب انداختن این تصمیم برای استخوان آن ناحیه بی‌هزینه نیست.

وقتی وضعیت حاد برطرف شد، تصمیم اصلی این است که با منشأ چه شود. ترتیب از کم‌مداخله‌ترین شروع می‌شود.

موارد زیر تصمیم‌های نادرستی‌اند که در تورم صورت بیش از همه با آن‌ها روبه‌رو می‌شویم. این‌ها را می‌نویسیم تا نزد هر پزشکی که می‌روید، بتوانید پرسش‌های درست را مطرح کنید.

روند زیر برای مسیری است که با تخلیهٔ چرک شروع می‌شود. مدت‌ها از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند؛ برنامهٔ پزشکی که شما را درمان می‌کند مقدم است.

1. بلافاصله پس از تخلیه

   چون فشار کم می‌شود، درد ضربان‌دار به‌سرعت قطع می‌شود. تورم گونه آهسته‌تر می‌خوابد؛ انتظار می‌رود ظرف چند روز آشکارا فروکش کند.

2. روزهای اول

   توصیه‌های NHS برای این دوره معتبرند: غذای نرم بخورید، از خوراکی‌ها و نوشیدنی‌های خیلی داغ و خیلی سرد پرهیز کنید، مسواک زدن با مسواک نرم را ادامه دهید و از دوز توصیه‌شدهٔ مسکن فراتر نروید. اگر آنتی‌بیوتیک داده شده، به این دلیل که حالتان خوب است قطعش نکنید.

3. درمان منشأ

   تخلیه آرامش می‌دهد، درمان نمی‌کند. تا عصب‌کشی، درمان پاکت یا کشیدن دندان کامل نشود، وضعیت بسته‌شده به حساب نمی‌آید.

4. پر کردن جای خالی

   اگر دندان کشیده شده، اینکه آن ناحیه چگونه پر شود تصمیم جداگانه‌ای است. اگر از دست رفتن به یک دندان محدود مانده، مسیر نزد دندان‌پزشک خودتان است؛ اگر به بیش از یک دندان رسیده، برنامه بر پایهٔ کل دهان ساخته می‌شود.

اینجا یک رقم واحد نمی‌دهیم، چون مسیر ممکن است با یک تخلیه تمام شود، یا به عصب‌کشی، کشیدن دندان و سپس پر کردن جای خالی کشیده شود. مواردی که دامنهٔ کار را تعیین می‌کنند:

شدت وضعیت

تورمی که در گونه محدود مانده با عفونت گسترده‌ای که ارزیابی بیمارستانی می‌خواهد، هم‌اندازه نیستند.

منشأ کجاست

در وضعیتی که از نوک ریشه می‌آید کار عصب‌کشی است و در آنچه از پاکت لثه می‌آید پاک‌سازی پاکت و سطح ریشه؛ مدت و تعداد جلسه‌هایشان فرق دارد.

اینکه دندان نجات پیدا می‌کند یا نه

عصب‌کشی و روکشی که روی آن ساخته می‌شود با کشیدن دندان و راه‌حل بعدی جداگانه حساب می‌شوند. این تصمیم را تصویربرداری می‌دهد.

چند دندان درگیرند

پشت عفونت‌های تکراری بیشتر وقت‌ها بیماری پیشرفتهٔ لثه است که به یک دندان محدود نمی‌ماند. برنامهٔ یک دندان با برنامه‌ای که کل دهان را در بر می‌گیرد در یک حساب ارزیابی نمی‌شود.