زبان سیاه مودار: چرا پیش می‌آید و در چه مدتی برطرف می‌شود؟

سطح بالای زبان با هزاران برجستگی ریز پوشیده شده که بافت مخملی آن را می‌سازند. در مروری که در World Journal of Gastroenterology منتشر شده آمده است که این برجستگی‌ها معمولاً کوتاه‌تر از ۱ میلی‌متر هستند، اما در زبان سیاه مودار ممکن است به طول ۱۲ تا ۱۸ میلی‌متر و پهنای ۲ میلی‌متر برسند. علت آن است که لایهٔ سطحی زبان به‌طور طبیعی نمی‌ریزد. لایه‌هایی که نمی‌ریزند روی هم جمع می‌شوند، برجستگی‌ها مثل مو بلند می‌شوند و قارچ، باکتری و باقی‌مانده‌ها میانشان جا خوش می‌کنند.

رنگ از همین تجمع می‌آید. همان مرور توضیح می‌دهد که باقی‌ماندهٔ دخانیات، قهوه، چای و دیگر خوراکی‌ها و باکتری‌های رنگ‌ساز میان برجستگی‌ها جمع می‌شوند. Cleveland Clinic هم می‌گوید رنگ همیشه سیاه نیست و ممکن است قهوه‌ای، سبز، سفید یا رنگ‌های دیگر باشد. چیزی که فرد می‌بیند خود زبان نیست، بلکه لایه‌ای است که روی برجستگی‌های بلندشده چسبیده است.

علت آن هم تا حد زیادی روشن است. Cleveland Clinic می‌نویسد دو علت شایع‌تر، بهداشت ناکافی دهان و خوراک نرم است، چون ریختن برجستگی‌ها به سایش نیاز دارد؛ خوراکی‌های سفت و مسواک این سایش را فراهم می‌کنند. MSD Manuals هم نرسیدن تحریک مکانیکی کافی به زبان و گیر افتادن باقی‌ماندهٔ غذا میان برجستگی‌ها را علت اصلی می‌داند؛ و می‌گوید ممکن است پس از بیماری تب‌دار، پس از درمان با آنتی‌بیوتیک یا با مصرف زیاد دهان‌شویهٔ پراکسیدی هم پیدا شود و در کسانی که زیاد سیگار می‌کشند شایع است.

داده‌ای از ترکیه هم هست. در مطالعه‌ای که در Oral Diseases منتشر شد و ۵٬۱۵۰ بیمار دندان‌پزشکی را بررسی کرد، گزارش شد که ضایعات زبان با سیگار، نوشیدن چای سیاه و بهداشت متوسط یا بد دهان ارتباط قوی دارند و زبان مودار و زبان باردار در مردان به‌طور معناداری بیشتر دیده می‌شود. مرور، شیوع کلی زبان سیاه مودار در این مطالعه را ۱۱٫۳٪، در مردان ۱۸٪ و در زنان ۶٪ نقل می‌کند. این رقم در مراجعان به درمانگاه دندان‌پزشکی اندازه‌گیری شده؛ مرور می‌نویسد شیوع از کشوری به کشور دیگر میان ۰٫۶٪ تا ۱۱٫۳٪ فرق می‌کند، یعنی دادهٔ ترکیه در بالاترین حد این بازه است.

داروها را باید جداگانه ذکر کرد. در مرور آمده است که آنتی‌بیوتیک‌ها بیش از همه متهم می‌شوند، اما رابطهٔ علت و معلولی هنوز روشن نشده و مطالعه‌های قدیمی بر فراورده‌های دهانی پنی‌سیلین تکیه دارند که امروز دیگر به کار نمی‌روند؛ برخی داروهای ضدروان‌پریشی که دهان را خشک می‌کنند هم با این حالت مرتبط دانسته می‌شوند؛ Cleveland Clinic داروهای ضدافسردگی، شیمی‌درمانی و پرتودرمانی سر و گردن را هم به فهرست اضافه می‌کند. در نوشته‌ای که در Journal of International Medical Research منتشر شد، ۱۹ مورد مرتبط با آنتی‌بیوتیک بررسی شده و در همه با قطع دارو و مسواک زدن زبان علائم برطرف شده است. در یکی از موارد این نوشته، سیاهی ۱۲ روز پس از شروع آنتی‌بیوتیک پیدا شد و ۸ روز پس از قطع دارو و مسواک زدن زبان سه بار در روز برطرف شد.

انتخاب دهان‌شویه هم مهم است. مرور می‌نویسد استفادهٔ طولانی از دهان‌شویه‌های اکسیدکنندهٔ حاوی سدیم پربورات، سدیم پراکسید و آب اکسیژنه با زبان سیاه مودار مرتبط است. Cleveland Clinic هم استفاده از دهان‌شویه‌ای را توصیه می‌کند که پراکسید یا مادهٔ اکسیدکنندهٔ دیگری نداشته باشد. اگر برای سفید کردن دندان یا رفع بوی دهان مرتب با آب اکسیژنه غرغره می‌کنید، این عادت ممکن است علت این حالت باشد.

ممکن است زبان هم مودار نباشد و فقط رنگ گرفته باشد. این حالت که در مرور زبان سیاه مودار کاذب نامیده شده، به صورت تیره شدن رنگ زبان بدون بلند شدن برجستگی‌ها توصیف می‌شود؛ خوراکی‌ها، دخانیات و داروهای حاوی آنتی‌بیوتیک، ضدافسردگی و بیسموت می‌توانند این کار را بکنند. بیسموت در برخی داروهای معده وجود دارد. راه تشخیص، نگاه کردن به بافت زبان است: اگر سطح مثل فرش پرزدار نیست بلکه صاف اما تیره است و پس از قطع دارو رنگ به‌سرعت روشن می‌شود، این رنگ‌گرفتگی است.

آنچه اصلاً باید از این حالت جدا شود، رنگ تیره‌ای است که از لکه یا توده می‌آید. مرور در تشخیص افتراقی این‌ها را برمی‌شمارد: رنگدانه‌گذاری تیره روی برجستگی‌های قارچی‌شکل نوک و کناره‌های زبان که در افراد تیره‌پوست شایع‌تر است، خال‌ها و لکه‌های مادرزادی در نوزادان، و آکانتوز نیگریکانس که روی سطح بالا و کناره‌های زبان ضایعات تیره و برجسته با مرز مشخص ایجاد می‌کند و ممکن است با سرطانی زمینه‌ای مرتبط باشد. مروری در American Family Physician هم می‌نویسد رویش‌های زبان اغلب برای جدا کردن موارد خوش‌خیم از ضایعات پیش‌سرطانی به بیوپسی نیاز دارند. اگر نه لایه‌ای پرزدار، بلکه لکهٔ تیرهٔ صاف و محدود، توده یا زخم می‌بینید، از موضوع این صفحه بیرون هستید.

حالت‌های فهرست اول معمولاً با تمیز کردن زبان و برطرف کردن علت خوب می‌شوند. اگر موردی از فهرست دوم وجود دارد، به پزشک مراجعه کنید.

چهار گام اول را می‌توانید در خانه انجام دهید. اگر ظرف دو هفته بهبود آشکاری نیست، برای دو گام آخر به پزشک مراجعه کنید.

1. 1

   علت را پیدا کنید

   آیا در هفته‌های اخیر آنتی‌بیوتیک یا داروی تازه‌ای را شروع کرده‌اید، دهان‌شویهٔ پراکسیدی یا خمیردندان تازه‌ای مصرف می‌کنید، مصرف چای، قهوه و سیگارتان بیشتر شده، خوراکتان نرم است؟ مرور توصیه می‌کند محرک‌های موضعی مانند خمیردندان یا دهان‌شویهٔ تازه هم بررسی شوند.

2. 2

   زبان را هر روز آرام تمیز کنید

   پس از مسواک زدن و نخ دندان کشیدن، سطح بالای زبان را با زبان‌پاک‌کن یا مسواک نرم چند بار از عقب به جلو آرام تمیز کنید. Cleveland Clinic این را نخستین گام درمان می‌داند. آن‌قدر فشار ندهید که خون بیاید؛ هدف کمک به ریختن برجستگی‌های بلندشده است.

3. 3

   محرک‌ها را کم کنید

   Cleveland Clinic کم کردن قهوه، چای و الکل، ترک دخانیات و کنار گذاشتن دهان‌شویه‌های پراکسیدی را توصیه می‌کند. اگر خوراکتان نرم است، خوراکی‌هایی که جویدن لازم دارند هم به زبان سایش می‌رسانند.

4. 4

   خشکی دهان را بررسی کنید

   مرور خشکی دهان را از عوامل زمینه‌ساز مهم برمی‌شمارد. آب زیاد بنوشید؛ اگر دارویی مصرف می‌کنید که دهان را خشک می‌کند، به پزشکتان بگویید.

5. 5

   معاینه نزد پزشک

   Cleveland Clinic می‌نویسد تشخیص بیشتر وقت‌ها فقط با نگاه به زبان گذاشته می‌شود و آزمایشی لازم نیست. پزشک بررسی می‌کند که آیا سطح واقعاً پرزدار است، لکه کجاست و چه مرزی دارد، و آیا زخم یا توده‌ای وجود دارد.

6. 6

   به‌ندرت بیوپسی

   Cleveland Clinic می‌گوید اگر به مشکل دیگری شک شود ممکن است بیوپسی درخواست شود و این بسیار نادر است.

درمان زبان سیاه مودار بیشتر وقت‌ها ساده است؛ کاری که انجام می‌شود به علت بستگی دارد.

موارد زیر تصمیم‌های نادرستی هستند که در این شکایت زیاد دیده می‌شوند. این‌ها را می‌نویسیم تا نزد هر پزشکی که می‌روید بتوانید پرسش‌های درست را مطرح کنید.

مدت‌ها به علت و سرعت برطرف شدن آن بستگی دارد. روند زیر چارچوبی کلی است.

1. روزهای اول

   با شروع تمیز کردن روزانهٔ زبان، تجمع روی سطح کم‌کم کاهش می‌یابد. در یک مورد مرتبط با آنتی‌بیوتیک، علائم ۸ روز پس از قطع دارو و مسواک زدن زبان سه بار در روز برطرف شد.

2. ۱ تا ۲ هفته

   Cleveland Clinic می‌نویسد علائم معمولاً در این مدت برطرف می‌شوند. مرور هم می‌گوید پس از برطرف شدن علت و تمیز کردن، طی چند روز تا چند هفته بهتر می‌شود.

3. اگر پس از ۲ هفته هنوز ادامه دارد

   Cleveland Clinic در علائمی که طولانی‌تر می‌شوند، مراجعه به پزشک برای گزینه‌های درمانی را توصیه می‌کند.

4. پیشگیری از عود

   مرور می‌نویسد ترک سیگار، دوری از الکل و بهداشت منظم دهان پایهٔ پیشگیری از عودند. تمیز کردن زبان هم مثل دندان‌ها باید بخشی از کارهای روزانه باشد.

اینجا یک عدد واحد نمی‌دهیم، چون زبان سیاه مودار بیشتر وقت‌ها فقط با یک زبان‌پاک‌کن و تغییر عادت‌ها برطرف می‌شود؛ در مواردی که پزشک لازم دارند، دامنه بسته به علت فرق می‌کند. مواردی که دامنه را تعیین می‌کنند:

برطرف شدن یا نشدن در خانه

بیشتر موارد با تمیز کردن روزانهٔ زبان و برطرف کردن محرک خوب می‌شوند.

معاینهٔ پزشک

برای زبانی که خوب نمی‌شود یا ظاهر مشکوکی دارد، معاینه لازم است؛ بیشتر وقت‌ها آزمایش دیگری درخواست نمی‌شود.

مشکلات همراه دندان و لثه

در دوره‌هایی که بهداشت دهان به هم می‌خورد، جرم دندان و التهاب لثه هم جمع می‌شوند؛ جرم‌گیری مورد جداگانه‌ای است.

به‌ندرت دارو یا بیوپسی

در مواردی که به تمیز کردن پاسخ نمی‌دهند یا مشکوک به نظر می‌رسند، درمان دارویی یا بیوپسی مطرح می‌شود.