تاول خونی در دهان: چرا پیدا می‌شود، چه زمانی آزمایش خون لازم است؟

تاول خونی داخل دهان وقتی پدید می‌آید که خونی که از رگی کوچک درست زیر مخاط نشت می‌کند لایه نازک رویی را بلند کند. ظاهرش چشمگیر است: تاولی قرمز تیره، بنفش یا نزدیک به سیاه، کشیده و براق. اما پشت همین ظاهر ممکن است علت‌هایی بسیار متفاوت از هم باشد. تفکیک را با نگاه به اینکه تاول چگونه آغاز شده، چند تاست و آیا در جای دیگری از بدن نشانه خونریزی هست یا نه انجام می‌دهیم.

رایج‌ترین علت آنژین بولوزا هموراژیکا است. هرچند نامش ترسناک است، وضعیتی خوش‌خیم و خودمحدودشونده است. در مرور نظام‌مندی که ۲۲۵ بیمار را گرد آورد میانگین سن ۵۵٫۴ بود و ۶۶ درصد تاول‌ها در کام بود؛ یک‌سوم بیماران هیچ بیماری‌ای ندارند و آزمایش‌های خونِ انجام‌شده طبیعی است. در مطالعه‌ای در برزیل که پرونده‌های ۱۴ ساله چهار مرکز دندان‌پزشکی را بررسی کرد هم در ۶۵٫۲ درصد از ۲۳ بیمار تاول در کام نرم بود، در ۷۳٫۹ درصد درد نبود، رایج‌ترین محرک ضربه هنگام جویدن بود و در هیچ بیماری اختلال انعقادی یافت نشد.

داستان معمول چنین است: هنگام خوردن چیزی سفت یا ترد، قورت دادن لقمه‌ای داغ یا هنگام کاری نزد دندان‌پزشک، حس ناگهانی پُری در کام و سپس تاولی پر از خون که در آینه دیده می‌شود. در مجموعه برزیل تاول‌ها ظرف چند دقیقه یا چند ساعت ترکیدند و در جای خود ساییدگی سطحی برجا گذاشتند. DermNet هم می‌نویسد تاول‌ها معمولاً خودبه‌خود می‌ترکند و جایشان بی‌مشکل بهبود می‌یابد. در مرور، عود رایج است (۶۲ درصد): در یک فرد ممکن است با فاصله ماه‌ها یا سال‌ها دوباره پیدا شود.

مصرف طولانی استروئید استنشاقی هم با این تصویر مرتبط دانسته می‌شود. DermNet در میان عوامل احتمالی ضربه، مصرف طولانی استروئیدی که به دهان مالیده یا استنشاق می‌شود (اسپری استنشاقی)، دیابت و زمینه خانوادگی را می‌شمارد؛ بخشی از موارد گزارش‌شده بیماران آسمی‌اند که استروئید استنشاقی مصرف می‌کنند. اما مرور نظام‌مند تأکید می‌کند که رابطه‌ای قطعی با یک بیماری عمومی یا دارو برقرار نشده است؛ شواهد بر گزارش‌های موردی تکیه دارد. اگر برای آسم یا COPD اسپری استنشاقی مصرف می‌کنید دارو را خودتان کنار نگذارید؛ NHS می‌نویسد وصل کردن محفظه واسط (spacer) به اسپری می‌تواند خطر عارضه استروئید در دهان و گلو را کم کند؛ در این باره با پزشکتان صحبت کنید.

علتی نادرتر که نباید از قلم بیفتد کم شدن پلاکت‌های خون است. در برگه اطلاعات بیمار King's College Hospital درباره کمبود پلاکت با منشأ ایمنی (ITP)، در میان علائمی که پلاکت پایین ممکن است پدید آورد کبودی، نقطه‌های خونی سرسوزنی روی پوست (پتشی)، خونریزی بینی و لثه، تاول‌های خونی داخل دهان که بنفش تیره یا سیاه دیده می‌شوند، خون در ادرار یا مدفوع، خستگی و خونریزی شدید قاعدگی شمرده شده است. تفکیک را شمار تاول‌ها به‌تنهایی انجام نمی‌دهد، چون در آنژین بولوزا هموراژیکا هم ممکن است بیش از یک تاول باشد. آنچه واقعاً باید به آن نگاه کرد تصویر همراه است: در کمبود پلاکت انتظار می‌رود در جای دیگری از بدن هم رد خونریزی باشد.

سودمندترین بررسی‌ای که می‌توانید در خانه انجام دهید نگاه کردن به پوستتان است. در نور خوب بخش پایینی ساق‌ها، مچ پاها و سطح داخلی بازوهایتان را وارسی کنید. MSD Manuals می‌نویسد در ITP بیشتر در بخش پایینی ساق‌ها نقطه‌های کوچک قرمز یا بنفش پدیدار می‌شود و ضربه‌های کوچک کبودی برجا می‌گذارند. افزون بر این فکر کنید در روزهای اخیر لثه‌تان هنگام مسواک زدن بیش از همیشه خونریزی کرده یا نه، بینی‌تان خونریزی کرده یا نه و کبودی‌هایی دارید که نمی‌توانید توضیحشان دهید یا نه. اگر هیچ‌یک از این‌ها نیست و تاول با یک لقمه آغاز شده، تصویر به احتمال زیاد آنژین بولوزا هموراژیکا است.

تصویرهای دیگری هم هست که با تاول خونی اشتباه می‌شود. در فهرست تشخیص افتراقی DermNet بیماری‌هایی که پوست و مخاط را با هم درگیر می‌کنند، مانند پمفیگوئید مخاطی، پمفیگوئید تاولی و لیکن پلان دهان، جای دارند؛ در این‌ها تاول‌ها بارها و در جاهای متفاوت پیدا می‌شوند، بهبودشان بیشتر طول می‌کشد و بیشتر وقت‌ها نمونه‌برداری لازم است. اما تاول شفاف یا آبی‌فام و پر از مایع در سطح داخلی لب پایین تاول خونی نیست، موکوسل با منشأ غده بزاقی است؛ آن را در صفحه‌ای جداگانه شرح داده‌ایم.

یک استثنای نادر اما جدی هم هست. مطالعه‌ای که هفت مورد تازه و ۱۹۹ مورد موجود در متون علمی را بررسی کرد می‌نویسد تاول‌های گسترده ممکن است خطر بستن راه هوایی را داشته باشند و مداخله جراحی بخواهند؛ موردی گزارش شده که تاول خونی‌ای که در بخش پشتی گلو به‌سرعت بزرگ می‌شد راه هوایی را بست و لوله‌گذاری و سپس تراکئوستومی جراحی لازم شد. به همین دلیل اگر تاولی که در عمق گلو بزرگ می‌شود نفس کشیدن یا قورت دادنتان را دشوار می‌کند، بدون معطلی با ۱۱۲ تماس بگیرید.

نشانه‌های فهرست اول آنژین بولوزا هموراژیکا را و نشانه‌های فهرست دوم تصویری را مطرح می‌کنند که آزمایش خون یا معاینه می‌خواهد. تفکیک قطعی را پزشک انجام می‌دهد.

ترتیب آگاهانه از خطرناک‌ترین وضعیت آغاز می‌شود. این صفحه جای معاینه را نمی‌گیرد.

1. 1

   نخست راه هوایی و خونریزی شدید

   اگر تاولی که در گلویتان بزرگ می‌شود نفس کشیدن یا قورت دادنتان را دشوار می‌کند با ۱۱۲ تماس بگیرید. برگه اطلاعات ITP می‌خواهد در این حالت‌ها بدون معطلی به اورژانس مراجعه شود: سردرد شدیدی که با خواب‌آلودگی، استفراغ یا از دست رفتن بینایی می‌آید، خونریزی بینی بیش از ۳۰ دقیقه، مدفوع سیاه یا خونی، خون در ادرار و دیگر خونریزی‌ها یا کبودی‌های بیش از حد. اگر یکی از این‌ها هست به نزدیک‌ترین اورژانس بروید و در صورت نیاز با ۱۱۲ تماس بگیرید.

2. 2

   روی پوست و در دهان به دنبال رد دیگری بگردید

   ببینید در بخش پایینی ساق‌ها و بازوهایتان نقطه‌های سرسوزنی و کبودی‌های بی‌توضیح هست یا نه. در آینه بررسی کنید داخل دهانتان تاول دیگر یا نقطه خونریزی‌کننده‌ای هست یا نه. فکر کنید لثه و بینی‌تان در روزهای اخیر خونریزی کرده یا نه.

3. 3

   سعی نکنید تاول را بترکانید

   تاول‌ها بیشتر وقت‌ها در مدت کوتاهی خودبه‌خود می‌ترکند. تلاش برای باز کردن با سوزن یا ناخن زخمی تازه و دری به روی عفونت باز می‌کند. برای زخم سطحی‌ای که پس از ترکیدن برجا می‌ماند، شست‌وشوی دهان با آب نمک ولرم و چند روز تغذیه نرم و ولرم کافی است؛ DermNet می‌نویسد یک مسکن ملایم و یک دهان‌شویه ساده معمولاً کافی است.

4. 4

   عکس بگیرید و یادداشت کنید

   از تاول عکس بگیرید و بنویسید هنگام چه کاری پیدا شد، چند تا بود و چه زمانی ترکید. وقتی نزد پزشک می‌روید ممکن است تاول مدت‌ها پیش برطرف شده باشد؛ تشخیص تا حد زیادی بر همین داستان و تصویر تکیه دارد.

5. 5

   در صورت نیاز شمارش خون

   DermNet می‌نویسد در آنژین بولوزا هموراژیکای معمول، آزمایش معمولاً لازم نیست، اما وقتی باید بیماری‌های دیگر کنار گذاشته شوند خواسته می‌شود. اگر تاول خودبه‌خود و به شمار زیاد پیدا می‌شود یا نشانه‌های دیگر خونریزی هست، پزشک ممکن است شمارش کامل خون و آزمایش‌های انعقادی بخواهد. MSD می‌نویسد وقتی به ITP شک می‌شود آزمایش‌های خونی‌ای انجام می‌شود که شمار پلاکت و انعقاد را می‌سنجند، اما آزمون جاافتاده‌ای که به‌تنهایی ITP را تأیید کند وجود ندارد.

6. 6

   معاینه در تصویر عودکننده یا غیرمعمول

   اگر تاول‌ها پی‌درپی عود می‌کنند، در جاهای متفاوت پیدا می‌شوند یا در جایشان زخم‌هایی می‌ماند که هفته‌ها طول می‌کشد، دندان‌پزشک یا متخصص پوست معاینه می‌کند و در صورت نیاز نمونه‌برداری می‌خواهد. در مرور، برای ۳۵ درصد بیماران نمونه‌برداری انجام شده بود.

درمان تاول خونی بسته به علت پشت آن بسیار متفاوت است.

موارد زیر نقطه‌هایی‌اند که در این شکایت بیش از همه تصمیم نادرست گرفته می‌شود.

روند زیر روند معمول آنژین بولوزا هموراژیکا است. اگر مورد شما با آن جور نیست به پزشک مراجعه کنید.

1. نخستین دقیقه‌ها و ساعت‌ها

   تاول به‌سرعت باد می‌کند. در مجموعه برزیل بیشترشان ظرف چند دقیقه یا چند ساعت خودبه‌خود ترکیدند.

2. پس از ترکیدن

   در جایش ساییدگی سطحی‌ای می‌ماند که کمی می‌سوزد. غذاهای نرم و ولرم این دوره را آسان می‌کنند.

3. چند روز

   در مطالعه برزیل تصویر ظرف چند روز روند مثبتی داشت؛ DermNet هم می‌نویسد جایش بی‌مشکل بهبود می‌یابد.

4. ماه‌های بعد

   در مرور، عود فراوان دیده شد. اگر تاول تازه‌ای پیدا شد همان بررسی‌ها را انجام دهید: نقطه روی پوست، کبودی و خونریزی دیگری هست؟

چون تاول خونی معمول بدون نیاز به هیچ اقدامی برطرف می‌شود، هزینه بیشتر به روشن کردن علت مربوط است. اقلامی که گستره را تعیین می‌کنند:

اینکه آزمایش خون لازم است یا نه

شمارش کامل خون و آزمایش‌های انعقادی در حوزه پزشک خانواده یا داخلی انجام می‌شود.

اینکه نمونه‌برداری لازم است یا نه

در تاول‌های عودکننده یا غیرمعمول، نمونه بافت و پاتولوژی اقلامی جداگانه‌اند.

بیماری زمینه‌ای

اگر کمبود پلاکت یا بیماری پوست و مخاط یافت شود، پیگیری و درمانش روندی جداگانه است.