شکستگی فک: نشانه‌ها، کی اورژانسی است و چطور درمان می‌شود؟

MedlinePlus می‌نویسد شایع‌ترین علت شکستگی فک ضربه به صورت است که ممکن است در درگیری، حادثه کار، تصادف رانندگی، آسیب هنگام ورزش یا تفریح، افتادن و سکندری خوردن ایجاد شود؛ کمتر پیش می‌آید که پس از یک درمان دندانی یا پزشکی هم دیده شود. مرور کاکرین که درمان شکستگی‌های فک پایین را بررسی کرده، هم یادآوری می‌کند که این شکستگی‌ها شایع‌اند و معمولاً به خشونت یا تصادف رانندگی مربوط‌اند. اما در افراد سالمند و بی‌دندان تصویر متفاوت است: در یک فراتحلیل منتشرشده در ۲۰۲۶ که شکستگی‌های فک پایینِ نازک‌شده و بی‌دندان را بررسی کرد، شایع‌ترین علت افتادن بود (حدود ۵۲ تا ۵۵ درصد) و شایع‌ترین ناحیه شکسته، تنه فک بود.

MedlinePlus نشانه‌های شکستگی فک را چنین برمی‌شمارد: درد در صورت یا فک جلوی گوش یا در سمت آسیب‌دیده که با حرکت بیشتر می‌شود، کبودی و تورم صورت، خونریزی از دهان، دشواری در جویدن، به هم خوردن ردیف دندان‌ها یا فک، سفتی فک، ناتوانی در باز کردن یا بستن کامل دهان، کج شدن فک به یک طرف هنگام باز کردن دهان، حساسیتی که با گاز گرفتن یا جویدن بیشتر می‌شود، دندان‌های لق یا آسیب‌دیده، تورم یا تغییر شکل در گونه یا چانه، بی‌حسی صورت، به‌ویژه لب پایین، و گوش‌درد. اینکه درد جلوی گوش و گوش‌درد در فهرست هستند مهم است: سر مفصلی فک پایین درست جلوی گوش است و ضربه‌ای که از جلو به چانه وارد شود ممکن است این ناحیه را بشکند.

معنادارترین مشاهده‌ای که در خانه می‌توانید انجام دهید این است که دندان‌هایتان چطور روی هم می‌نشینند. دهانتان را بدون فشار، آرام ببندید: آیا دندان‌هایتان مثل پیش از ضربه به هم می‌رسند، یا یک طرف زودتر تماس پیدا می‌کند یا فاصله میانشان تغییر کرده است؟ تغییر نشستن دندان‌ها روی هم یکی از نشانه‌های مهم شکستگی است؛ MedlinePlus به هم خوردن ردیف دندان‌ها یا فک را در میان نشانه‌ها برمی‌شمارد. مشاهده دوم لب پایین و پوست چانه است: اگر یک طرف بی‌حس است یا گزگز می‌کند، حتماً این را به پزشک بگویید. اطلاعات بیمار بیمارستان دانشگاهی هال می‌نویسد عصبی که از وسط فک پایین می‌گذرد حس لب پایین، چانه و دندان‌های پایین را منتقل می‌کند و این عصب ممکن است هنگام شکستگی آسیب ببیند و در لب و چانه بی‌حسی ایجاد کند.

وضعیت دندان‌هایتان هم بر جای خط شکستگی اثر دارد. در فراتحلیلی که سیزده مطالعه گذشته‌نگر را با هم ترکیب کرد، در کسانی که دندان عقل پایین داشتند، خطر شکستگی زاویه فک (گوشه زیر گوش) حدود ۲٫۶ برابر بیشتر و خطر شکستگی سر مفصلی کمتر بود. نویسندگان با یادآوری اینکه عوارض شکستگی‌های سر مفصلی ممکن است جدی‌تر باشد، می‌نویسند تصمیم به کشیدن دندان عقل فقط برای کم کردن خطر شکستگی باید با دقت گرفته شود. این یافته بر مطالعات مشاهده‌ای تکیه دارد و به‌تنهایی دلیلی برای کشیدن دندان عقل نیست.

شکستگی فک ممکن است تنها نیاید. همان ضربه ممکن است سر و گردن را هم تحت تأثیر قرار دهد. NHS می‌گوید پس از ضربه به سر در وضعیت‌هایی مثل بیهوشی، ناتوانی در بیدار ماندن، تشنج، مشکل بینایی یا شنوایی، آمدن مایع شفاف از گوش یا بینی، خونریزی از گوش یا کبودی پشت گوش، بی‌حسی یا ضعف تازه در هر جای بدن، افتادن از ارتفاع بیش از ۱ متر یا ۵ پله و ضربه با سرعت بالا باید فوراً آمبولانس خبر کرد. در مطالعه‌ای در فنلاند که ۲۹۱۹ بیمار مبتلا به شکستگی صورت بررسی شدند، نسبت آسیب ستون مهره‌های گردن ۳ درصد بود؛ در کسانی که فقط شکستگی فک پایین داشتند این نسبت کمتر بود، اما نویسندگان تأکید می‌کنند که هر بیماری که شکستگی صورت دارد، از نظر آسیب گردن در معرض خطر است.

MedlinePlus در میان عوارض شکستگی فک، بسته شدن راه هوایی، خونریزی، رفتن خون یا غذا به ریه، دشواری موقت در خوردن و حرف زدن، عفونت فک یا صورت، درد مفصل فک، بی‌حسی بخشی از فک یا صورت، مشکلات در ردیف شدن دندان‌ها و تورم را برمی‌شمارد. بیمارستان دانشگاهی هال می‌نویسد شکستگی‌های درمان‌نشده ممکن است به دشواری در خوردن و آشامیدن بینجامند، شکستگی‌ها شیوه باز و بسته شدن دهان را تغییر می‌دهند و درمان به پیشگیری از مشکلاتی مثل عفونت، پوسیدگی دندان و ساییدگی طولانی‌مدت مفصل کمک می‌کند.

دررفتگی فک اما تصویر جداگانه‌ای است: بیرون آمدن فک پایین از مفصلی که با جمجمه دارد. MedlinePlus می‌نویسد در دررفتگی دهان بسته نمی‌شود و به آب‌ریزش دهان، دشواری در حرف زدن، کج حس شدن گاز و قفل شدن فک رو به جلو می‌انجامد. چون شکستگی و دررفتگی ممکن است شبیه هم باشند، در هیچ‌کدام نباید خودتان سعی کنید فک را سر جایش بنشانید؛ MedlinePlus صریحاً این کار را منع می‌کند. برای جزئیات دررفتگی فک می‌توانید صفحه مربوط ما را ببینید.

فهرست اول نشانه‌هایی است که پس از ضربه احتمال شکستگی را بیشتر می‌کنند و ارزیابی بدون معطلی می‌خواهند؛ با این‌ها فوراً به اورژانس یا بخش جراحی دهان، فک و صورت بروید. اگر یکی از موارد فهرست دوم وجود دارد، با شماره ۱۱۲ تماس بگیرید.

این ترتیب آگاهانه از وضعیت‌های تهدیدکننده زندگی شروع می‌شود؛ درمان استخوان فقط پس از ایمن شدن راه هوایی، خونریزی، سر و گردن برنامه‌ریزی می‌شود.

1. 1

   کمک‌های اولیه و راه افتادن

   MedlinePlus توصیه می‌کند در راه بیمارستان فک آرام با دست نگه داشته شود یا باندی از زیر فک تا بالای سر بسته شود؛ باند باید طوری باشد که در صورت استفراغ به‌راحتی باز شود. سعی نکنید فک را سر جایش بنشانید. اگر به سرتان هم ضربه خورده، خودتان رانندگی نکنید.

2. 2

   راه هوایی، خونریزی، سر و گردن

   در اورژانس ابتدا تنفس، خونریزی و هوشیاری ارزیابی می‌شوند؛ MedlinePlus می‌نویسد اگر مشکل تنفس، خونریزی شدید یا تورم شدید صورت وجود داشته باشد، ممکن است در راه هوایی لوله گذاشته شود. بسته به نوع ضربه، سر و گردن هم بررسی می‌شوند.

3. 3

   معاینه و تصویربرداری

   نشستن دندان‌ها روی هم، میزان باز شدن دهان، حس لب و چانه، دندان‌ها و پارگی‌های داخل دهان بررسی می‌شوند؛ با رادیوگرافی یا سی‌تی‌اسکن تعداد شکستگی‌ها، محل آن‌ها و اینکه جابه‌جا شده‌اند یا نه مشخص می‌شود. بیمارستان دانشگاهی هال می‌نویسد تصمیم درمان بر اساس تعداد و محل شکستگی‌ها گرفته می‌شود و هر شکستگی‌ای جراحی لازم ندارد.

4. 4

   درمان محافظه‌کارانه در شکستگی‌های خفیف

   MedlinePlus می‌نویسد شکستگی‌های کوچک ممکن است خودبه‌خود بهتر شوند و فقط مسکن و مدتی رژیم غذایی نرم یا مایع لازم باشد. بیمارستان دانشگاهی هال یادآوری می‌کند که برخی شکستگی‌ها را می‌توان بدون جراحی، با قلاب‌هایی که به دندان‌ها چسبانده می‌شوند یا پیچ‌هایی که با بی‌حسی موضعی در استخوان گذاشته می‌شوند، درمان کرد.

5. 5

   جراحی: پلاک و پیچ

   بیمارستان دانشگاهی هال می‌نویسد جراحی معمولاً با بیهوشی عمومی انجام می‌شود، می‌توان از داخل دهان از راه لثه یا از بیرون از راه پوست به خط شکستگی رسید، در شکستگی‌های دشوار اطراف مفصل فک گاهی برش روی پوست صورت لازم است، استخوان‌ها سر جایشان برگردانده و با پلاک‌ها و پیچ‌های کوچک تیتانیومی محکم می‌شوند و ممکن است روی دندان‌ها سیم یا در استخوان پیچ گذاشته شود و با کش‌ها گاز به وضعیت درست هدایت شود. در بیمارستان آنتی‌بیوتیک وریدی داده می‌شود و معمولاً یک شب بستری هستید.

6. 6

   ثابت کردن با سیم

   MedlinePlus می‌نویسد در شکستگی‌های متوسط و شدید ممکن است فک به دندان‌های فک مقابل سیم‌بندی شود، سیم‌ها معمولاً ۶–۸ هفته می‌مانند و پس از چند هفته برای کم کردن سفتی مفصل برخی کش‌ها برداشته می‌شوند. در این دوره فقط می‌توان مایعات یا غذای بسیار نرم خورد.

7. 7

   پیگیری و سمت دندان

   وقتی شکستگی جوش خورد، سیم‌ها، قلاب‌ها و پیچ‌ها در درمانگاه برداشته می‌شوند. بیمارستان دانشگاهی هال می‌نویسد دندان‌های آسیب‌دیده یا پوسیده روی خط شکستگی گاهی باید در جریان جراحی کشیده شوند. جایگزین کردن دندان‌های ازدست‌رفته پس از جوش خوردن استخوان جداگانه برنامه‌ریزی می‌شود.

اینکه کدام روش انتخاب شود، به محل شکستگی، تعداد آن، جابه‌جا شدن یا نشدن، وضعیت دندان‌ها و کیفیت استخوان بستگی دارد. مرور کاکرین می‌نویسد مطالعاتی که روش‌های مختلف تثبیت را مقایسه کرده‌اند کم و کوچک‌اند و نتایج باید با احتیاط تفسیر شوند.

موارد زیر تصمیم‌های نادرستی هستند که پس از ضربه زیاد دیده می‌شوند، همراه با هزینه‌شان.

مدت‌ها بسته به محل شکستگی و روش درمان فرق می‌کنند. روند زیر توصیف MedlinePlus و بیمارستان دانشگاهی هال است؛ برنامه جراحی که شما را پیگیری می‌کند در اولویت است.

1. روزهای اول

   بیمارستان دانشگاهی هال می‌نویسد درد پس از جراحی در چند روز اول آشکارتر است و ممکن است برطرف شدن کاملش چند هفته طول بکشد. مسکن و آنتی‌بیوتیک منظم داده می‌شود؛ از روز پس از جراحی شست‌وشو با آب نمک شروع می‌شود.

2. ۲ هفته اول

   افتادن بخیه‌های قابل جذب ممکن است ۲ هفته یا بیشتر طول بکشد. بسته به کارتان، ممکن است حدود ۲ هفته مرخصی و پرهیز از ورزش سنگین لازم باشد.

3. حدود ۶ هفته

   بیمارستان دانشگاهی هال می‌نویسد هرچند پلاک و پیچ‌ها شکستگی را نگه می‌دارند، جوش خوردن کامل فک پایین حدود ۶ هفته طول می‌کشد و در این دوره رژیم غذایی نسبتاً نرمی لازم است. MedlinePlus یادآوری می‌کند که در ثابت کردن با سیم، سیم‌ها معمولاً ۶–۸ هفته می‌مانند.

4. ۳ ماه و پس از آن

   ممکن است لازم باشد تا ۳ ماه از ورزش‌هایی که خطر آسیب صورت در آن‌ها بالاست دوری کنید. بی‌حسی لب پایین در بیشتر افراد خودبه‌خود بهتر می‌شود، اما ممکن است چند ماه طول بکشد و در برخی بیماران بهتر نمی‌شود.

اینجا یک رقم واحد نمی‌دهیم، چون درمان شکستگی فک از یک زیر نظر گرفتن ساده تا جراحی چندمرحله‌ای فرق می‌کند. اقلامی که دامنه را تعیین می‌کنند:

تعداد و محل شکستگی

یک شکستگی منفرد و جابه‌جانشده با شکستگی‌های چندگانه یا شکستگی‌ای که سر مفصلی را درگیر کرده، درمان بسیار متفاوتی لازم دارند.

روش درمان

ثابت کردن بدون جراحی، جراحی باز با پلاک و پیچ یا پلاک‌های محکم در فک بی‌دندان.

آسیب‌های همراه

آسیب سر، گردن یا دیگر استخوان‌های صورت مدت بستری و نیاز به تصویربرداری را بیشتر می‌کند.

ترمیم دندان‌ها

جایگزین کردن بعدی دندان‌های شکسته یا ازدست‌رفته برنامه‌ریزی جداگانه‌ای لازم دارد.