کام باریک و فک بالای باریک: نشانه‌ها و گزینه‌ها در بزرگسالان

کام از دو نیمه تشکیل شده که در وسط با یک درز استخوانی در امتداد جلو به عقب به هم پیوسته‌اند. Cleveland Clinic توضیح می‌دهد که دستگاه‌های گشادکننده این دو نیمه را آرام‌آرام از هم دور می‌کنند و فاصله میان آن‌ها با استخوان تازه پر می‌شود. در کودکی چون این درز باز است، گشاد کردن نسبتاً آسان است؛ پس از بلوغ، درز به‌تدریج جوش می‌خورد و در بزرگسالان همان دستگاه بیشتر نه استخوان، بلکه دندان‌ها را به طرفین کج می‌کند. همین است که فک بالای باریک در بزرگسالان را موضوعی جداگانه می‌کند.

در باریک ماندن فک بالا بیش از یک عامل نقش دارد. Cleveland Clinic می‌نویسد در کودکانی که از راه دهان نفس می‌کشند، ممکن است صورت باریک باشد، فک پایین عقب بماند و دندان‌های بالا و پایین روی هم جفت نشوند. وقتی مسیر بینی بسته است، زبان در کف دهان می‌ماند و از درون به فک بالا تکیه نمی‌دهد؛ این یکی از توضیح‌های احتمالی برای این است که نفس کشیدن از دهان و کام باریک اغلب با هم دیده می‌شوند. ساختار ژنتیکی صورت، عادت‌های کودکی مانند مکیدن انگشت و شکاف لب و کام هم از علت‌های برشمرده‌اند. در بزرگسالان اغلب یک علت واحد در کار نیست؛ کاری که باید کرد سنجیدن درست وضعیت امروز است، نه یافتن علت.

بارزترین نشانه، کراس‌بایت در دندان‌های عقبی است. مرور ارتودنسی کاکرین آن را بسته شدن دندان‌های عقبی بالا درون دندان‌های پایین تعریف می‌کند و می‌نویسد که در حدود ۴ درصد کودکان و نوجوانان اروپا و حدود ۱۷ درصد در آمریکا دیده می‌شود. این مرور یادآوری می‌کند که کراس‌بایت با سایش دندان، رشد غیرطبیعی فک‌ها، مشکلات مفصل و ظاهر نامتقارن صورت مرتبط دانسته شده است. وقتی جفت شدن دندان‌ها فقط در یک طرف به هم خورده باشد، فک پایین هنگام بسته شدن ممکن است به همان طرف بلغزد؛ این لغزش با گذر زمان ممکن است به عادت جویدن با یک طرف تبدیل شود.

در خانه می‌توانید بررسی ساده‌ای انجام دهید. جلوی آینه لب‌هایتان را با انگشت به طرفین بکشید و دندان‌های عقبی را روی هم ببندید. در حالت عادی، سطح بیرونی دندان‌های آسیای کوچک و بزرگ بالا دندان‌های پایین را کمی از بیرون می‌پوشاند. اگر در یک یا هر دو طرف می‌بینید که دندان‌های پایین بیرون زده‌اند و دندان‌های بالا داخل مانده‌اند، ممکن است کراس‌بایت باشد. اگر حس می‌کنید هنگام بستن آرام دهان، فکتان به یک طرف می‌لغزد، این را هم یادداشت کنید. این بررسی تشخیص نمی‌گذارد، اما روشن می‌کند به دندان‌پزشک چه بگویید.

تمایز اصلی این است که مشکل در دندان‌هاست یا در استخوان. گاهی پایه استخوانی فک به اندازه کافی پهن است اما دندان‌های عقبی بالا به سمت داخل کج شده‌اند؛ این کراس‌بایت دندانی است و ممکن است با سیم‌های ارتودنسی یا پلاک‌ها اصلاح شود. گاهی هم خود پایه استخوانی باریک است؛ دندان‌های بالا پیش‌تر با کج شدن به بیرون کوشیده‌اند این وضع را جبران کنند و بیشتر هل دادن آن‌ها به بیرون مشکل را حل نمی‌کند. Cleveland Clinic این را در یک جمله ساده خلاصه می‌کند: سیم‌ها می‌توانند دندان‌ها را جابه‌جا کنند، اما نمی‌توانند استخوان فک را جابه‌جا کنند. این تمایز با معاینه، قالب‌ها و در صورت نیاز توموگرافی سه‌بعدی انجام می‌شود.

سن به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست. یک مرور نظام‌مند که مطالعات ارزیابی میزان جوش خوردن درز کام با توموگرافی را بررسی کرده، می‌نویسد رابطه میان بلوغ درز و سن تقویمی ضعیف است و به‌ویژه در جوانان بزرگسال، در یک سن مراحل بسیار متفاوتی دیده می‌شود. یعنی از دو فرد ۲۰ ساله، ممکن است درز در یکی هنوز تا حدی باز و در دیگری جوش خورده باشد. به همین دلیل اینکه در بزرگسالان کدام راه گشاد کردن انتخاب شود، نه بر سن، بلکه بر تصویربرداری تکیه دارد.

فک بالای باریک اثر زیبایی‌شناختی دیدنی هم دارد: مثلث‌های تاریکی که هنگام خندیدن در دو طرف دندان‌ها، میان گونه و دندان‌ها، می‌مانند. در مطالعه‌ای که به گروهی ۳۰ نفره از ارزیاب‌ها همان چهره‌ها را با پهنای لبخند متفاوت نشان داد، لبخند پهن که طرفینش پر بود جذاب‌تر از لبخند باریک ارزیابی شد؛ این یافته در چهره‌های زن و مرد یکسان بود. نویسندگان پیشنهاد کردند که گوشه‌های تاریک پهن در برنامه درمان ارتودنسی در فهرست مشکلات قرار گیرد. این یک مطالعه ادراکی است؛ فک باریک تنها علت گوشه‌های تاریک نیست و چیدمان دندان‌ها و حرکت لب هم اثر دارند.

در فک بالای بی‌دندان این تصویر از مسیری کاملاً متفاوت پدید می‌آید. پس از از دست رفتن دندان‌ها، استخوان فک تحلیل می‌رود و این تحلیل در دو فک در جهت‌های متفاوتی پیش می‌رود. در مطالعه‌ای که ۱۲۳ استخوان فک خشک بی‌دندان، ۲۴ فک بالا و ۹۹ فک پایین، را بررسی کرد، دیده شد که فک بالا به سمت داخل و بالا و فک پایین به سمت بیرون و پایین تحلیل می‌رود و در نتیجه فک بالای بی‌دندان هم‌تراز فک پایین یا درون آن قرار می‌گیرد. به همین دلیل در کسی که سال‌ها بی‌دندان مانده یا دندان مصنوعی گذاشته، فک بالا «باریک» به نظر می‌رسد؛ اینجا مشکل مادرزادی نیست، بلکه از تحلیل پس از از دست رفتن دندان ناشی می‌شود. این تفاوت هنگام برنامه‌ریزی دندان‌های ثابت کل دهان، به‌عنوان داده‌ای که زاویه ایمپلنت‌ها و قوسی را که دندان‌ها روی آن چیده می‌شوند تحت تأثیر قرار می‌دهد، در نظر گرفته می‌شود.

فهرست اول نشانه‌هایی است که نشان می‌دهند مشکل احتمالاً بیشتر در چیدمان دندان‌هاست؛ برای این‌ها به ارتودنتیست خود مراجعه کنید. فهرست دوم نشانه‌هایی است که از باریک بودن پایه استخوانی یا همراهی مشکلی دیگر خبر می‌دهند؛ در این موارد ارزیابی باید جامع‌تر باشد.

ترتیب کار با جدا کردن مشکلات سلامتی همراه آغاز می‌شود، سپس به اینکه مشکل در دندان است یا استخوان می‌رسد و در آخر به راه درمان.

1. 1

   پرسش‌های مربوط به خواب و بینی

   درباره خروپف، قطع شدن نفس در خواب، خستگی روزانه و نفس کشیدن دائمی از دهان پرسیده می‌شود. اگر این‌ها وجود داشته باشد، برای آپنه خواب و گرفتگی بینی ارزیابی پزشک خانواده یا متخصص گوش و حلق و بینی برنامه‌ریزی می‌شود.

2. 2

   معاینه جفت شدن دندان‌ها و لغزش فک

   دندان‌پزشک بررسی می‌کند که کراس‌بایت یک‌طرفه است یا دوطرفه، فک پایین هنگام بسته شدن دهان به یک طرف می‌لغزد یا نه، و به سایش دندان‌ها و مفصل فک هم نگاه می‌کند.

3. 3

   دندانی یا اسکلتی

   با قالب‌ها، اسکن داخل دهانی و در صورت نیاز توموگرافی سه‌بعدی، پهنای پایه استخوانی و شیب دندان‌های بالا اندازه‌گیری می‌شود. یک مطالعه توموگرافی نشان می‌دهد که در بزرگسالان دارای کراس‌بایت، بازشدگی استخوان روی سطح بیرونی دندان‌های عقبی بیشتر دیده می‌شود؛ این موضوع دیدن استخوان پیش از هل دادن دندان‌ها به بیرون را مهم‌تر می‌کند.

4. 4

   ارزیابی درز کام

   در بزرگسالان میزان جوش خوردن درز را نمی‌توان از روی سن پیش‌بینی کرد؛ مرحله‌ای که در توموگرافی دیده می‌شود نشان می‌دهد که گشاد کردن با پیچ لازم خواهد بود یا کمک جراحی.

5. 5

   انتخاب راه گشاد کردن

   در مشکلات دندانی، سیم یا پلاک ارتودنسی؛ در باریکی استخوان، گشاد کردن با پیچ‌هایی که به استخوان تکیه می‌کنند (MARPE) یا گشاد کردن با کمک جراحی (SARPE)؛ و اگر فک‌ها در جهت جلو و عقب یا عمودی هم ناهماهنگ‌اند، ارتودنسی و جراحی فک با هم برنامه‌ریزی می‌شوند.

6. 6

   گشاد کردن و دوره انتظار

   Cleveland Clinic می‌نویسد در نوجوانان و بزرگسالان رسیدن به نتیجه بیشتر از کودکان طول می‌کشد و ممکن است به یک سال برسد، و پس از رسیدن به پهنای دلخواه، دستگاه ممکن است ۴ تا ۶ ماه دیگر برای محکم شدن استخوان در جای خود بماند. سپس چیدمان دندان‌ها با ارتودنسی تکمیل می‌شود.

7. 7

   برنامه در فک بالای بی‌دندان

   اگر همه دندان‌ها از دست رفته باشند، گشاد کردن مطرح نمی‌شود. در توموگرافی پهنا و ارتفاع استخوان و جایگاه سینوس‌ها اندازه‌گیری می‌شود؛ زاویه ایمپلنت‌ها و قوسی که دندان‌های ثابت روی آن چیده می‌شوند بر همین اساس تعیین می‌شود. در implant72 ایمپلنت و دندان‌های ثابت در ۳ روز / ۷۲ ساعت کامل می‌شوند و دندان‌هایی که در روز سوم نصب می‌شوند دندان‌های نهایی‌اند؛ به همین دلیل چیدمان دندان‌ها، با در نظر گرفتن قوس باریک‌شده فک بالا، از همان ابتدا و بر پایه توموگرافی برنامه‌ریزی می‌شود.

گزینه‌ها بسته به اینکه مشکل کجاست و چقدر بزرگ است تغییر می‌کنند. هرکدام هزینه و محدودیت خود را دارد.

موارد زیر خطاهای تصمیم‌گیری رایج در درمان فک بالای باریک در بزرگسالان و خطرهای خود درمان است. این‌ها را می‌نویسیم تا بتوانید پرسش‌های درست را از دندان‌پزشک خود بپرسید.

مدت‌ها بسته به فرد و روش تغییر می‌کنند. روند زیر سیر معمولی است که منابع توصیف می‌کنند؛ برنامه ارتودنتیست و جراح شما اولویت دارد.

1. روزهای اول

   Cleveland Clinic می‌نویسد یک دستگاه گشادکننده تازه ممکن است در روزهای اول درد خفیف، سردرد، افزایش بزاق و نوک‌زبانی صحبت کردن ایجاد کند. در SARPE تورم و درد پس از جراحی هم به این‌ها افزوده می‌شود.

2. گشاد کردن فعال

   پیچ دستگاه در فاصله‌های معین چرخانده می‌شود. باز شدن فاصله‌ای میان دندان‌های جلو ممکن است نشانه آن باشد که استخوان واقعاً از هم جدا شده است؛ Cleveland Clinic یادآوری می‌کند که این فاصله بعداً با ارتودنسی بسته می‌شود.

3. دوره انتظار

   پس از رسیدن به پهنای دلخواه، دستگاه چند ماه دیگر در جای خود می‌ماند تا استخوان در ناحیه بازشده پر و محکم شود.

4. ارتودنسی و تثبیت

   چیدن دندان‌ها روی قوس تازه با ارتودنسی کامل می‌شود. چون مقداری بازگشت قابل انتظار است، درباره اینکه نگه‌دارنده‌های پس از درمان چگونه و تا چه مدت استفاده شوند گفت‌وگو می‌شود.

اینجا عددی نخواهید یافت. موضوع‌هایی که دامنه درمان فک بالای باریک را تعیین می‌کنند این‌هاست:

اینکه مشکل در دندان است یا استخوان

میان مشکلی دندانی که فقط با ارتودنسی حل می‌شود و باریکی اسکلتی که به گشاد کردن استخوان نیاز دارد، تفاوت دامنه کار زیاد است.

روش گشاد کردن

در MARPE پیچ‌ها و دستگاه ویژه، و در SARPE جراحی، بیهوشی و پیگیری جراحی افزوده می‌شود.

مدت ارتودنسی

چیدن دندان‌ها و تثبیت پس از گشاد کردن ممکن است ماه‌ها تا سال‌ها طول بکشد.

مشکلات همراه

اگر گرفتگی بینی، آپنه خواب یا ناهماهنگی فک در جهت جلو و عقب وجود داشته باشد، ارزیابی و درمان متخصصان دیگر افزوده می‌شود.

وضعیت استخوان در فک بالای بی‌دندان

اگر حجم استخوان کافی باشد، ایمپلنت‌ها مستقیماً برنامه‌ریزی می‌شوند؛ اگر ناکافی باشد، گزینه‌هایی مانند افزایش استخوان یا ایمپلنت زیگوماتیک دامنه کار را تغییر می‌دهند.