ترشح پشت حلق: چرا خلط به گلو می‌ریزد و کی از دندان است؟

مخاطی که بینی و سینوس‌ها را می‌پوشاند دائماً ترشح می‌سازد و این ترشح به‌طور طبیعی بی‌آنکه متوجه شویم به گلو می‌ریزد و قورت داده می‌شود. Cleveland Clinic می‌نویسد غده‌های بینی و گلو روزانه حدود ۱ تا ۲ لیتر ترشح می‌سازند و ترشح پشت حلق وقتی حس می‌شود که ترشحی بیش از معمول در پشت گلو جمع شود و پایین بریزد. NHS این تصویر را جمع شدن ترشح در بینی و سینوس‌ها و خلط در گلو توصیف می‌کند و نشانه‌هایش را بینی دائماً گرفته یا آبریزش بینی، احساس توده یا گیر کردن چیزی در گلو، قورت دادن یا سرفه مکرر برای صاف کردن گلو، احساس ریختن آرام ترشح به گلو و صدای ترق‌تروق در گوش‌ها برمی‌شمارد.

به گفته NHS این نشانه‌ها بیشتر وقت‌ها چند روز و گاهی بیشتر طول می‌کشند. خلط و ترشح زیان‌آور نیستند؛ راهی‌اند که بدن عفونت را پاک می‌کند. چیزی که ترشح را زیاد می‌کند، متورم شدن مخاط بینی، سینوس و گلو و ساختن ترشح بیش از معمول است. علت‌هایی که NHS برمی‌شمارد عفونت‌هایی مثل سرماخوردگی، آنفلوانزا و سینوزیت، آلودگی هوا و دود سیگار، واکنش‌های حساسیتی به گرده، گردوغبار و حیوانات و وضعیت‌هایی که بینی را درگیر می‌کنند مثل پولیپ بینی است. Cleveland Clinic انحراف تیغه بینی، هوای سرد و خشک، غذاهای تند، بارداری و تغییرات هورمونی، قرص ضدبارداری و داروهای فشار خون و ریفلاکس معده را هم به این‌ها اضافه می‌کند.

التهاب حساسیتی و غیرحساسیتی بینی از منابع شایع ترشح پشت حلق طولانی‌مدت‌اند. NHS می‌نویسد در رینیت حساسیتی عطسه، خارش بینی، آبریزش یا گرفتگی بینی، خارش و اشک‌ریزش چشم، سرفه و خارش سقف دهان وجود دارد و نشانه‌ها چند دقیقه پس از تماس با ماده حساسیت‌زا شروع می‌شوند. در رینیت غیرحساسیتی نشانه‌ها مشابه‌اند، اما محرک‌ها تغییر هوا، ورزش، دود، بوی عطر و رنگ، الکل و غذاهای تند، بارداری یا داروهای هورمونی، کم‌کاری غده تیروئید و برخی داروها هستند. در میان داروهایی که NHS برمی‌شمارد، داروهای فشار خونی به نام مهارکننده ACE، بتابلاکرها، مسکن‌هایی مثل آسپرین و ایبوپروفن و اسپری‌های باز کننده بینی که بیش از مدت نوشته‌شده روی جعبه مصرف شوند وجود دارند.

اسپری‌های باز کننده بینی هشدار ویژه‌ای لازم دارند، چون این اشتباه معمولی است که ترشح پشت حلق را طولانی می‌کند. NHS می‌نویسد اسپری‌های باز کننده بینی بدون نسخه نباید بیش از ۵ روز مصرف شوند و مصرف طولانی‌تر ممکن است گرفتگی بینی را بدتر کند و بهتر شدن نشانه‌ها را سخت‌تر کند. یعنی هرچه گرفتگی بیشتر شود، مصرف بیشتر اسپری ممکن است به چرخه‌ای تبدیل شود که گرفتگی ساخته‌شده توسط خودش را تغذیه می‌کند. اگر از مدت نوشته‌شده روی جعبه گذشته‌اید، با داروساز یا پزشک خانواده خود مشورت کنید.

ریفلاکس اغلب از چشم می‌افتد. Cleveland Clinic ریفلاکسی را که تا حنجره و حلق بالا می‌آید (ریفلاکس حنجره‌ای‌حلقی) نوع خاصی از ریفلاکس تعریف می‌کند که در آن محتویات معده در مری نمی‌ماند و تا گلو می‌رسد. در میان نشانه‌هایش گرفتگی صدا، احساس توده یا گیر کردن چیزی در گلو، صاف کردن گلو، سرفه طولانی و احساس ترشح پشت حلق وجود دارد. نکته مهم این است: در این ریفلاکس ممکن است نشانه‌های معمول ریفلاکس مثل سوزش سر دل و سوءهاضمه وجود نداشته باشند. به همین دلیل در کسی که بدون نشانه بینی نیاز به صاف کردن گلو دارد و صبح‌ها صدایش گرفته است، به ریفلاکس هم فکر می‌شود.

سمت دندان کمتر پیش می‌آید، اما اگر نادیده گرفته شود درمان نتیجه نمی‌دهد. ریشه دندان‌های آسیاب کوچک و بزرگ بالا بسیار نزدیک کف سینوس است؛ التهاب نوک ریشه یکی از این دندان‌ها، بیماری پیشرفته لثه یا راه بازی که پس از کشیدن دندان مانده، ممکن است عفونت را به سینوس برساند. به این سینوزیت دندانی (ادنتوژنیک) می‌گویند. در آمریکا وقتی ۱۳۱ بیمار با پرشدگی یک‌طرفه سینوس فک بالا در سی‌تی‌اسکن به‌طور آینده‌نگر پیگیری شدند، علت در ۶۵ نفر سینوزیت دندانی بود. یافته‌هایی که منشأ دندانی را جدا می‌کردند، بوی بد، احساس فشار در صورت در همان سمت، چرک در آندوسکوپی بینی و درگیری سینوس پیشانی در سی‌تی‌اسکن بود. ترشح پشت حلق هم از نشانه‌هایی بود که پرسیده شد، اما در میان این چهار یافته تمایزدهنده قرار نگرفت. یعنی ترشح پشت حلق به‌تنهایی دندان را نشان نمی‌دهد؛ اما در بیماری یک‌طرفه سینوس، بوی بد و فشار صورت در همان سمت شک به منشأ دندانی را بیشتر می‌کند.

یک گزارش اجماع بین‌المللی متخصصان می‌نویسد تشخیص سینوزیت دندانی معمولاً دو پزشک لازم دارد: متخصص گوش و حلق و بینی با آندوسکوپی بینی سینوزیت را تأیید می‌کند و دندان‌پزشک با معاینه و تصویربرداری دندانی مشکل دندان فک بالا را. این گزارش تأکید می‌کند که هر دو طرف باید در نشانه‌های بالینی مشخص به این احتمال شک کنند و بیمار را نزد پزشک دیگر بفرستند. در عمل معنایش این است: در سینوزیت یک‌طرفه‌ای که با وجود درمان خوب نمی‌شود، تا دندان‌های بالا تصویربرداری نشده‌اند، درمان کامل‌شده به حساب نمی‌آید.

آخرین احتمال که کم پیش می‌آید اما نباید از دست برود، تومورهای بینی و سینوس است. NHS می‌نویسد این تومورها در مراحل اول ممکن است گرفتگی یک‌طرفه بینی که خوب نمی‌شود، خون‌دماغ، کاهش بویایی و ترشحی که از بینی یا به گلو می‌ریزد و گاهی خونی است ایجاد کنند و با پیشرفت، دوبینی، اشک‌ریزش چشم، درد و بی‌حسی صورت که برطرف نمی‌شود و لق شدن دندان‌ها اضافه شود. NHS یادآوری می‌کند که این نشانه‌ها ممکن است با علت‌های بسیار شایع‌تری هم پیدا شوند، اما اگر در چند هفته بهتر نشوند یا بدتر شوند، باید بررسی شوند.

فهرست اول نشانه‌هایی است که علت‌های شایع ترشح پشت حلق را مطرح می‌کنند که بیشتر وقت‌ها در خانه یا داروخانه کنترل می‌شوند. اگر یکی از موارد فهرست دوم با شما جور است، نزد پزشک بروید.

در بیشتر افراد تشخیص با چند پرسش گذاشته می‌شود؛ تصویربرداری و آندوسکوپی برای تصویرهای طولانی یا یک‌طرفه است.

1. 1

   ابتدا نشانه‌های اورژانسی

   اگر تورم اطراف چشم، درد با حرکت چشم، تغییر بینایی، تنگی نفس یا بالا آوردن خون وجود دارد، ارزیابی همان روز و در صورت نیاز در اورژانس انجام می‌شود.

2. 2

   درباره مدت، سمت و رنگ پرسیده می‌شود

   اینکه ترشح چند وقت است ادامه دارد، آیا پس از سرماخوردگی شروع شده، یک‌طرفه است یا دوطرفه، رنگ و بویش چیست و آیا خون دارد یا نه، علت را تا حد زیادی محدود می‌کند. در خانه اگر یک سوراخ بینی را ببندید و از دیگری نفس بیرون بدهید، کمک می‌کند بفهمید گرفتگی و بو در یک سمت است یا نه.

3. 3

   فهرست داروها و عادت‌ها

   پرسیده می‌شود داروهای فشار خون، داروهای هورمونی، مسکن‌ها و اسپری‌های باز کننده بینی را چه مدت است مصرف می‌کنید. NHS می‌نویسد پزشک ممکن است دارویی را که فکر می‌کند باعث نشانه‌هاست تغییر دهد. درباره سیگار و الکل هم پرسیده می‌شود.

4. 4

   معاینه بینی و گلو

   NHS می‌نویسد پزشک ممکن است بخواهد علت‌های دیگری مثل پولیپ بینی را رد کند. متخصص گوش و حلق و بینی در صورت نیاز با دوربینی باریک داخل بینی را نگاه می‌کند (آندوسکوپی)؛ طبق گزارش اجماع، در سینوزیت دندانی چرک و تورم در مجرایی که سینوس از آن تخلیه می‌شود در همین معاینه دیده می‌شود. اگر گرفتگی صدا غالب است، حنجره هم بررسی می‌شود.

5. 5

   ارزیابی دندان‌های بالا

   در سینوزیت یک‌طرفه، بدبو یا مقاوم به درمان، دندان‌پزشک دندان‌های آسیاب کوچک و بزرگ بالای همان سمت را معاینه می‌کند و با رادیوگرافی یا سی‌تی‌اسکن سه‌بعدی نوک ریشه‌ها، عصب‌کشی‌های قدیمی و محل‌های کشیدن دندان را بررسی می‌کند.

6. 6

   درمان و پیگیری بر اساس علت

   درمان بر اساس حساسیت، رینیت، ریفلاکس یا منشأ دندانی شروع می‌شود. NHS می‌نویسد در سینوزیتی که با وجود ۳ ماه درمان ادامه دارد یا فقط در یک سمت صورت نشانه دارد، ممکن است به متخصص گوش و حلق و بینی ارجاع داده شوید.

ترشح پشت حلق یک داروی واحد ندارد؛ درمان بر اساس علتی که ترشح را شروع کرده انتخاب می‌شود.

موارد زیر تصمیم‌هایی هستند که ترشح را طولانی می‌کنند یا باعث می‌شوند علت اصلی دیر پیدا شود.

مدت بسته به علت فرق می‌کند. روند زیر سیر معمولی است که NHS توصیف می‌کند؛ برنامه پزشکی که شما را پیگیری می‌کند در اولویت است.

1. روزهای اول

   به گفته NHS ترشح پشت حلق پس از سرماخوردگی یا آنفلوانزا بیشتر وقت‌ها چند روز طول می‌کشد. مایعات فراوان، بخار و شست‌وشو با آب نمک در این دوره آرامش می‌دهند.

2. ۳ هفته اول

   به گفته NHS سرفه معمولاً در ۳ تا ۴ هفته خودبه‌خود برطرف می‌شود. در سینوزیت، تصویری که با مراقبت از خود در ۳ هفته بهتر نشود، باید نزد پزشک برده شود.

3. وقتی از چند هفته گذشت

   NHS در ترشح پشت حلقی که بیش از چند هفته طول بکشد، رفتن نزد پزشک را توصیه می‌کند. در این مرحله حساسیت، رینیت، ریفلاکس، پولیپ و منشأ دندانی به‌طور نظام‌مند بررسی می‌شوند.

4. سینوزیت بیش از سه ماه

   NHS می‌نویسد در سینوزیتی که با وجود ۳ ماه درمان ادامه دارد، ممکن است به متخصص گوش و حلق و بینی ارجاع داده شوید. اگر یک‌طرفه است، تصویربرداری دندان‌های بالا هم باید بخشی از این مرحله باشد.

اینجا یک رقم واحد نمی‌دهیم، چون ارزیابی ترشح پشت حلق بیشتر وقت‌ها در داروخانه تمام می‌شود و گاهی چند بخش را لازم دارد. اقلامی که دامنه را تعیین می‌کنند:

اینکه علت چقدر روشن است

ترشح پس از سرماخوردگی در خانه و داروخانه کنترل می‌شود، اما تصویرهای طولانی معاینه لازم دارند.

آندوسکوپی و تصویربرداری

در تصویرهای طولانی یا یک‌طرفه ممکن است آندوسکوپی بینی و سی‌تی‌اسکن سینوس یا دندان لازم باشد.

منشأ دندانی

اگر منشأ یک دندان بالاست، عصب‌کشی، تکرار عصب‌کشی یا کشیدن و پس از آن جایگزین کردن دندان ازدست‌رفته دامنه را بزرگ‌تر می‌کند.

نیاز به جراحی

در پولیپ، انحراف تیغه بینی یا سینوزیت مزمن ممکن است جراحی مطرح شود.