فرسایش دندان: اسید چگونه دندان را می‌ساید و چگونه متوقف می‌شود؟

انجمن دندان‌پزشکی آمریکا (ADA) فرسایش دندان را از دست رفتن شیمیایی بافت معدنی دندان در اثر تماس با اسیدهایی که از باکتری‌های دهان نمی‌آیند تعریف می‌کند. گزارش اجماع سال ۲۰۱۵ فدراسیون اروپایی دندان‌پزشکی ترمیمی (EFCD)، سایش فرسایشی را از دست رفتن تجمعی بافت دندان در فرایندی شیمیایی و مکانیکی که باکتری‌ها عامل آن نیستند توصیف می‌کند و می‌نویسد آشکارترین نشانه‌اش از دست رفتن ساختار و خطوط طبیعی سطح دندان است. مهم است که با پوسیدگی اشتباه گرفته نشود: در پوسیدگی اسید را باکتری‌های پلاک تولید می‌کنند و نتیجه یک حفره است؛ در فرسایش اسید از بیرون یا از معده می‌آید و سطح در ناحیه‌ای گسترده نازک می‌شود.

فرسایش به‌ندرت به‌تنهایی می‌ماند. مینایی که با اسید نرم شده، در برابر اثرهای مکانیکی مانند مسواک زدن یا فشار دادن دندان‌ها آسیب‌پذیرتر است؛ به همین دلیل گزارش اجماع روند را هم شیمیایی و هم مکانیکی تعریف می‌کند. تفاوتش با دو نوع دیگر سایش در ظاهر آن است. در سایشی که از ساییده شدن دندان به دندان ایجاد می‌شود (اتریشن)، در دندان‌های بالا و پایین سطوح صافی با لبه‌های تیز پدید می‌آید که کاملاً روی هم می‌نشینند. در سایشی که عاملی بیرونی مانند مسواک زدن محکم ایجاد می‌کند (ابریژن)، در خط لثه و در گردن دندان شیارهایی با خطوط تیز دیده می‌شود. اما در فرسایش سطوح خطوطی گرد دارند، براقی ابریشمی دارند و گویی ذوب شده‌اند.

ADA ظاهر معمول فرسایش را از بین رفتن بافت مینا، سطوحی که ابریشمی، براق یا ذوب‌شده به نظر می‌رسند و سطوح جونده گودشده، صاف‌شده یا هموارشده توصیف می‌کند. ممکن است در نوک کاسپ‌های دندان‌های آسیاب گودی‌های کوچکی ایجاد شود. لبه برنده دندان‌های جلو نازک می‌شود و وقتی جلوی نور گرفته شود شفاف دیده می‌شود. پرکردگی‌ها ممکن است چون بافت دندانی اطرافشان حل شده، از سطح بالاتر بمانند. Cleveland Clinic زرد شدن دندان‌ها را هم برمی‌شمارد: هرچه مینا نازک‌تر شود، عاج زردرنگ زیر آن بیشتر دیده می‌شود.

اینکه سایش کجاست، سرنخی می‌دهد که اسید از کجا می‌آید. ADA می‌نویسد فرسایش ناشی از استفراغ عمدی معمولاً در سطوح کامی دندان‌های جلوی بالا دیده می‌شود؛ در ریفلاکس هم یادآوری می‌کند که اسیدی که به دهان می‌آید به‌ویژه در خواب زیان‌بار است و هنگام دراز کشیدن به پشت ممکن است دندان‌های آسیاب پایین را بشوید. در اسیدی که از بیرون می‌آید، برای نمونه در عادت مکیدن لیمو یا نگه داشتن نوشیدنی‌های اسیدی در دهان، سطوح لبی دندان‌های جلو و سطوح جونده آسیاب‌های پایین برجسته می‌شوند. دندان‌پزشکتان با نگاه به نقشه سایش می‌تواند منشأ را حدس بزند؛ به همین دلیل در معاینه سابقه ریفلاکس، سوزش سر دل یا استفراغ خود را صریح بگویید.

فرسایش رایج‌تر از آن است که تصور می‌شود. در پژوهشی که ۳٬۱۸۷ نفر ۱۸–۳۵ ساله را در هفت کشور اروپایی بررسی کرد، در ۲۹ درصد شرکت‌کنندگان سایش آشکار یافت شد؛ بیشترین میزان در بریتانیا بود. سوزش سر دل یا ریفلاکس اسید، استفراغ مکرر، زندگی در روستا، استفاده از مسواک برقی و خروپف با سایش مرتبط بودند؛ مصرف میوه تازه و آب‌میوه هم با سایش ارتباط داشت. این پژوهشی مقطعی است: نشان نمی‌دهد این عوامل باعث سایش می‌شوند، نشان می‌دهد در کسانی که سایش دارند بیشتر دیده می‌شوند.

خلاصه گسترده‌تری از عوامل خطر از یک متاآنالیز سال ۲۰۲۴ می‌آید. نویسندگان با بررسی ۷۱ پژوهش مشاهده‌ای، سایش فرسایشی را به‌طور معناداری با جنس مرد، بازگشت محتویات معده به دهان (نسبت شانس حدود ۲٫۳)، بیماری‌های دستگاه گوارش، خوراکی‌های اسیدی (نسبت شانس حدود ۲٫۴)، مکمل‌های غذایی و نوشابه‌های گازدار مرتبط یافتند. نویسندگان توصیه می‌کنند پزشکان به‌ویژه بر نشانه‌های ریفلاکس و عادت‌های تغذیه‌ای تمرکز کنند. گزارش EFCD هم نوشیدنی‌هایی با pH پایین و ظرفیت بافری بالا را خطر اصلی و مقدار کلسیم را عامل محافظ اصلی برمی‌شمارد؛ همچنین شغل‌هایی را که با مایع یا بخار اسیدی سروکار دارند در گروه پرخطر قرار می‌دهد.

اختلال‌های خوردن را باید جداگانه نام برد، چون دندان‌پزشک ممکن است نخستین کسی باشد که متوجه آن می‌شود. در یک متاآنالیز سال ۲۰۱۵، احتمال فرسایش دندان در افراد دارای اختلال خوردن حدود ۵ برابر و در کسانی که عمداً استفراغ می‌کنند حدود ۷ برابر گروه شاهد بود؛ جریان بزاق هم کم شده بود. ADA می‌نویسد شیوع فرسایش در بولیمیا بیش از ۹۰ درصد گزارش شده است. فرسایش در بارداری نادر است، اما ADA یادآوری می‌کند که در بارداری‌هایی که استفراغ‌های شدید ادامه دارد ممکن است دیده شود. در همه این موقعیت‌ها ترمیم دندان فقط وقتی ماندگار است که مشکل زمینه‌ای هم هم‌زمان رسیدگی شود.

با پیشرفت فرسایش چه می‌شود؟ Cleveland Clinic می‌نویسد مینا پس از اینکه یک بار از دست برود دوباره ساخته نمی‌شود و هرچه سایش به عصب نزدیک‌تر شود درد شروع می‌شود. وقتی عاج نمایان شود حساسیت به سرما بیشتر می‌شود؛ لبه دندان‌های جلو ممکن است نازک شود و بشکند و دندان‌های عقبی ممکن است کوتاه شوند. در سایش پیشرفته‌ای که کل دهان را درگیر می‌کند، بلندی دندان‌ها آشکارا کم می‌شود و ترمیم به برنامه‌ای گسترده‌تر تبدیل می‌شود. بیانیه اجماع اروپایی سال ۲۰۱۷ توصیه می‌کند تصمیم ترمیم بر اساس شدت سایش، پیامدهای آن و خواست بیمار گرفته شود و ترمیم تا حد ممکن به تأخیر بیفتد.

تفکیک قطعی را معاینه انجام می‌دهد. فهرست اول نشانه‌هایی است که مطرح می‌کنند سایش از اسید است؛ فهرست دوم نشانه‌هایی که علت دیگری یا وضعیتی نیازمند ارزیابی دقیق‌تر را مطرح می‌کنند.

بر اساس گزارش EFCD، مدیریت مؤثر با غربالگری نشانه‌های اولیه و ارزیابی همه علت‌ها شروع می‌شود. ترمیم در پایان این ترتیب می‌آید.

1. 1

   درجه‌بندی سایش

   EFCD برای طبقه‌بندی، معاینه پایه سایش فرسایشی (BEWE) را توصیه می‌کند. دهان به شش بخش تقسیم می‌شود، درگیرترین سطح هر بخش با مقیاسی چهارپله‌ای (۰–۳) امتیاز می‌گیرد و امتیاز کل به سطوح خطری مربوط می‌شود که درمان را هدایت می‌کنند. این امتیاز و عکس‌ها امکان می‌دهند در معاینه‌های بعدی دیده شود که سایش پیشرفت کرده است یا نه.

2. 2

   جست‌وجوی منشأ اسید

   درباره تغذیه، نوشیدنی‌ها، مکمل‌ها، داروها، نشانه‌های ریفلاکس، استفراغ و شغل پرسیده می‌شود. یک دفترچه چندروزه خوردن و نوشیدن نشان می‌دهد دندان‌ها در طول روز چند بار با اسید تماس پیدا می‌کنند.

3. 3

   در صورت نیاز ارجاع به پزشک

   اگر نشانه‌های ریفلاکس وجود داشته باشد، همکاری با متخصص گوارش یا پزشک خانواده و در صورت گمان به اختلال خوردن، همکاری با متخصص سلامت روان لازم است. تا وقتی منشأ اسید ادامه دارد، ترمیمی هم که روی دندان انجام شده ساییده می‌شود.

4. 4

   مراقبت پیشگیرانه

   خمیردندان فلورایددار و در صورت نیاز فلورایدی که دندان‌پزشک می‌زند توصیه می‌شود. یک مرور چتری سال ۲۰۲۶ می‌نویسد خمیردندان‌های حاوی فلوراید قلع در مدل‌های آزمایشگاهی و داخل دهانی محافظتی یکدست‌تر از خمیردندان‌های فلورایددار معمولی فراهم می‌کنند، اما این را نباید دلیلی بر کند شدن سایش در کلینیک دانست.

5. 5

   پیگیری

   بیانیه اجماع اروپایی در سایش شدید تشخیص، پیشگیری، مشاوره و پیگیری را توصیه می‌کند و به تأخیر انداختن ترمیم تا حد ممکن را. اگر سایش متوقف شده و شکایتی نیست، معاینه منظم ممکن است کافی باشد.

6. 6

   در صورت نیاز ترمیم با کمترین تراش

   اگر حساسیت، مشکل عملکرد یا ظاهر وجود داشته باشد، ترمیم انجام می‌شود. EFCD می‌نویسد هدف ترمیم کم کردن درد و حساسیت و بازگرداندن ظاهر و عملکرد است و فقط باید همراه با اقدامات پیشگیرانه انجام شود؛ اجماع اروپایی رویکردی کم‌تراش و متکی بر روش‌های چسباندن را توصیه می‌کند.

درمان بسته به شدت سایش، حساسیت و انتظارات شما پله‌پله است. در هر پله کنترل منشأ اسید ادامه دارد.

موارد زیر تصمیم‌های نادرستی است که در این زمینه زیاد دیده می‌شود، همراه با بهای آن‌ها.

پیشرفت فرسایش را بیش از همه عادت‌های روزانه تعیین می‌کنند. توصیه‌های زیر از ADA، Cleveland Clinic و پژوهش‌هاست؛ برنامه ویژه شما را دندان‌پزشکتان می‌ریزد.

1. درباره نوشیدنی‌ها و خوراکی‌های اسیدی

   دفعات را کم کنید، همراه با غذا مصرف کنید، در دهان نگه ندارید و از نی استفاده کنید. ADA نوشیدن آب همراه با غذا و جویدن آدامس بدون قند برای افزایش جریان بزاق را هم توصیه می‌کند.

2. پس از اسید

   ADA توصیه می‌کند پس از نوشیدنی اسیدی به‌جای مسواک زدن فوری، دهان با آب شسته شود؛ Cleveland Clinic توصیه می‌کند برای مسواک زدن پس از غذا دست‌کم ۳۰ دقیقه صبر شود. اما پژوهش ۳٬۱۸۷ نفری در اروپا ارتباطی میان صبر کردن برای مسواک زدن پس از صبحانه و درجه سایش نیافت. شواهد در این باره یکدست نیست؛ مسواک زدن روزی دو بار با خمیردندان فلورایددار، نرم و بدون فشار، مهم‌تر به نظر می‌رسد.

3. هنگام استفراغ یا ریفلاکس

   دهان را با آب، آبی که به آن جوش شیرین اضافه شده یا شیر بشویید. اگر نشانه‌های ریفلاکس دارید درباره درمان آن با پزشکتان صحبت کنید؛ بدون کنترل منشأ اسید نمی‌توان از دندان‌ها محافظت کرد.

4. در معاینه‌های کنترل

   Cleveland Clinic توصیه می‌کند در افراد مستعد فرسایش معاینه‌ها بیشتر انجام شود. با عکس و امتیاز BEWE پیگیری می‌شود که سایش متوقف شده یا نه.

درمان فرسایش ممکن است از مراقبت پیشگیرانه تا ترمیمی که کل دهان را در بر می‌گیرد گسترده باشد؛ ما در اینجا عددی نمی‌دهیم. اقلام اصلی که دامنه کار را تعیین می‌کنند این‌هاست:

درجه و گستردگی سایش

سایش خفیف در چند سطح و سایش پیشرفته‌ای که چند دندان را کوتاه کرده، دامنه‌های بسیار متفاوتی دارند.

نوع ترمیم

ترمیم کامپوزیت، اورله سرامیکی، لمینت و روکش مواد و فرایندهای لابراتواری متفاوتی لازم دارند.

تغییر ارتفاع بایت

اگر بلندی دندان‌ها آشکارا کم شده باشد، برنامه‌ریزی، مرحله امتحان و تعداد نوبت‌ها بیشتر می‌شود.

درمان علت زمینه‌ای

درمان ریفلاکس یا اختلال خوردن به‌عنوان روندی جدا از درمان دندان برنامه‌ریزی می‌شود.