Burun-udlaq axıntısı: boğaza axan bəlğəm niyə olur, nə vaxt dişdən gəlir?

Burnu və sinusları örtən selikli qişa daim ifrazat hasil edir və bu ifrazat normalda hiss olunmadan boğaza axıb udulur. Cleveland Clinic burun və boğazdakı vəzilərin gündə təxminən 1–2 litr ifrazat hasil etdiyini, burun-udlaq axıntısının normadan artıq ifrazatın boğazın arxasında toplanıb axması ilə hiss olunduğunu yazır. NHS bu mənzərəni burunda və sinuslarda ifrazatın, boğazda bəlğəmin toplanması kimi təsvir edir və əlamətlərini daim tutulmuş və ya axan burun, boğazda düyün və ya ilişib qalmış nəsə varmış kimi hiss, boğazı təmizləmək üçün tez-tez udqunma və ya öskürmə, ifrazatın yavaş-yavaş boğaza axdığı hissi və qulaqlarda xırçıltı kimi sayır.

NHS-ə görə bu əlamətlər çox vaxt bir neçə gün, bəzən daha uzun davam edir. Bəlğəm və ifrazat zərərli deyil; bu, orqanizmin infeksiyanı təmizləmə yoludur. İfrazatı artıran burun, sinus və boğaz selikli qişasının şişib normadan artıq ifrazat hasil etməsidir. NHS-in saydığı səbəblər soyuqdəymə, qrip və sinusit kimi infeksiyalar, havanın çirklənməsi və siqaret tüstüsü, tozcuq, toz və heyvanlara qarşı allergik reaksiyalar və burun polipləri kimi burnu təsirləyən vəziyyətlərdir. Cleveland Clinic bunlara burun arakəsməsinin əyriliyini, soyuq və quru havanı, ədviyyatlı qidaları, hamiləlik və hormon dəyişikliklərini, hamiləlikdən qoruyan həbləri və təzyiq dərmanlarını və mədə reflüksünü əlavə edir.

Allergik və qeyri-allergik burun iltihabı uzun sürən burun-udlaq axıntısının tez-tez rast gəlinən mənbələri sırasındadır. NHS allergik rinitdə asqırma, burun qaşınması, axan və ya tutulmuş burun, qaşınan və yaşaran gözlər, öskürək və damaqda qaşınma olduğunu, əlamətlərin allergenlə təmasdan dəqiqələr sonra başladığını yazır. Qeyri-allergik rinitdə isə əlamətlər oxşardır, amma təhrikedici amillər hava dəyişikliyi, idman, tüstü, ətir və boya qoxusu, spirtli içki və ədviyyatlı qidalar, hamiləlik və ya hormon dərmanları, qalxanabənzər vəzinin zəif işləməsi və bəzi dərmanlardır. NHS-in saydığı dərmanlar arasında AÇF (ACE) inhibitorları adlanan təzyiq dərmanları, beta-blokatorlar, aspirin və ibuprofen kimi ağrıkəsicilər və qutudakı müddətdən uzun istifadə olunan burun açan spreylər var.

Burun açan spreylər xüsusi xəbərdarlığa layiqdir, çünki burun-udlaq axıntısını uzadan tipik səhv budur. NHS reseptsiz satılan burun açan spreylərin 5 gündən uzun istifadə olunmamalı olduğunu, daha uzun istifadənin burun tutulmasını pisləşdirib əlamətlərin düzəlməsini çətinləşdirə bildiyini yazır. Yəni tutulma artdıqca spreydən daha tez-tez istifadə etmək özünün yaratdığı tutulmanı qidalandıran dövrəyə çevrilə bilər. Qutudakı müddəti keçmisinizsə, əczaçınızla və ya ailə həkiminizlə məsləhətləşin.

Reflüks tərəfi çox vaxt gözdən qaçır. Cleveland Clinic qırtlağa və udlağa qədər qalxan reflüksü (larinqofaringeal reflüks) mədə möhtəviyyatının qida borusunda dayanmayıb boğaza qədər çatdığı xüsusi reflüks növü kimi təyin edir. Onun əlamətləri arasında səs xırıltısı, boğazda düyün və ya ilişib qalmış nəsə hissi, boğazı təmizləmə, uzun sürən öskürək və burun-udlaq axıntısı hissi var. Önəmli detal budur: bu reflüksdə ürəkyanma və həzm pozğunluğu kimi tipik reflüks əlamətləri olmaya bilər. Buna görə burun əlaməti olmadan boğazı təmizləmə ehtiyacı davam edən, səhərlər səsi xırıltılı olan insanda reflüks də düşünülür.

Diş tərəfi daha nadirdir, amma nəzərdən qaçırıldıqda müalicə işə yaramır. Yuxarı kiçik azı və azı dişlərinin kökləri sinusun dibinə çox yaxındır; bu dişlərdən birinin kök ucundakı iltihab, irəliləmiş diş əti xəstəliyi və ya dişin çəkilməsindən sonra qalan açıqlıq sinusa infeksiya daşıya bilər. Buna diş mənşəli (odontogen) sinusit deyilir. ABŞ-da tomoqrafiyada birtərəfli yuxarı çənə sinusu dolğunluğu olan 131 pasiyent prospektiv izlənildikdə 65-ində səbəb diş mənşəli sinusit çıxıb. Diş mənşəlini ayıran tapıntılar pis qoxu, eyni tərəfdə üzdə təzyiq hissi, burun endoskopiyasında irin və tomoqrafiyada alın sinusunun da tutulması olub. Arxa axıntı da soruşulan əlamətlər sırasında idi, amma bu dörd ayırd edici tapıntı arasında yer almadı. Yəni burun-udlaq axıntısı tək başına dişi göstərmir; birtərəfli sinus xəstəliyində isə pis qoxu və eyni tərəfdə üzdə təzyiq diş mənbəyi şübhəsini artırır.

Beynəlxalq ekspert konsensus hesabatı diş mənşəli sinusit diaqnozunun adətən iki həkim tələb etdiyini yazır: qulaq-burun-boğaz həkimi burun endoskopiyası ilə sinusiti təsdiqləyir, diş həkimi müayinə və diş görüntüləməsi ilə yuxarı çənədəki diş problemini təsdiqləyir. Hesabat hər iki tərəfin müəyyən klinik əlamətlərdə bu ehtimaldan şübhələnib pasiyenti digər həkimə yönləndirməli olduğunu vurğulayır. Praktikada bunun mənası belədir: birtərəfli və müalicəyə baxmayaraq keçməyən sinusitdə yuxarı dişlər görüntülənmədən müalicə tamamlanmış sayılmamalıdır.

Nadir, amma nəzərdən qaçırılmamalı olan son ehtimal burun və sinus şişləridir. NHS bu şişlərin erkən dövrdə keçməyən birtərəfli burun tutulması, burun qanaxması, qoxu hissinin zəifləməsi və burundan və ya boğaza axan, bəzən qanlı ifrazat yarada bildiyini, irəlilədikcə ikili görmə, gözün yaşarması, üzdə keçməyən ağrı və keyimə, dişlərin laxlaması əlavə edə bildiyini yazır. NHS bu əlamətlərin daha tez-tez rast gəlinən səbəblərlə də ortaya çıxa bildiyini, amma bir neçə həftəyə düzəlmirsə və ya pisləşirsə, yoxlatdırılmalı olduğunu qeyd edir.

Birinci siyahı burun-udlaq axıntısının geniş yayılmış və çox vaxt evdə və ya aptekdə idarə olunan səbəblərini düşündürən əlamətlərdir. İkinci siyahıdan bir maddə sizə uyğun gəlirsə, həkimə gedin.

Əksər insanlarda diaqnoz bir neçə sualla qoyulur; görüntüləmə və endoskopiya uzun sürən və ya birtərəfli mənzərələr üçündür.

1. 1

   Əvvəlcə təcili əlamətlər

   Göz ətrafında şişkinlik, göz hərəkəti ilə ağrı, görmə dəyişikliyi, nəfəs darlığı və ya qan tüpürmə varsa, qiymətləndirmə eyni gün, lazım gələrsə, təcili yardım şöbəsində aparılır.

2. 2

   Müddət, tərəf və rəng soruşulur

   Axıntının nə vaxtdan davam etdiyi, soyuqdəymədən sonra başlayıb-başlamadığı, birtərəfli, yoxsa ikitərəfli olduğu, rəngi, qoxusu və qan olub-olmaması səbəbi böyük ölçüdə daraldır. Evdə burun dəliklərinizdən birini bağlayıb digərindən nəfəs vermək tutulmanın və qoxunun bir tərəfdə olub-olmadığını anlamağınıza kömək edir.

3. 3

   Dərman və vərdiş siyahısı

   Təzyiq dərmanlarının, hormon dərmanlarının, ağrıkəsicilərin və burun açan spreylərin nə qədər müddətdir istifadə olunduğu soruşulur. NHS həkimin əlamətlərə səbəb olduğunu düşündüyü dərmanı dəyişə bildiyini yazır. Siqaret və spirtli içki də soruşulur.

4. 4

   Burun və boğaz müayinəsi

   NHS həkimin burun polipləri kimi başqa səbəbləri istisna etmək istəyə biləcəyini yazır. Qulaq-burun-boğaz həkimi lazım olduqda burnun içinə nazik kamera ilə (endoskopiya) baxır; konsensus hesabatına görə diş mənşəli sinusitdə sinusun boşaldığı kanalda irin və şişkinlik bu müayinədə görünür. Səs xırıltısı ön plandadırsa, qırtlaq da yoxlanılır.

5. 5

   Yuxarı dişlərin qiymətləndirilməsi

   Birtərəfli, pis qoxulu və ya müalicəyə davamlı sinusitdə diş həkimi eyni tərəfdəki yuxarı kiçik azı və azı dişlərini müayinə edir, rentgen və ya 3D tomoqrafiya ilə kök uclarına, köhnə kanal müalicələrinə və çəkilmə nahiyələrinə baxır.

6. 6

   Səbəbə görə müalicə və kontrol

   Allergiya, rinit, reflüks və ya diş mənbəyinə görə müalicə başlanır. NHS 3 ay müalicəyə baxmayaraq davam edən və ya yalnız üzün bir tərəfində əlamət verən sinusitdə qulaq-burun-boğaz mütəxəssisinə yönləndirmə edilə bildiyini yazır.

Burun-udlaq axıntısının tək bir dərmanı yoxdur; müalicə axıntını başladan səbəbə görə seçilir.

Aşağıdakılar axıntını uzadan və ya əsl səbəbin gec tapılmasına səbəb olan qərarlardır.

Müddət səbəbə görə dəyişir. Aşağıdakı ardıcıllıq NHS-in təsvir etdiyi adi gedişdir; sizi izləyən həkimin planı əsasdır.

1. İlk günlər

   Soyuqdəymə və ya qripdən sonrakı burun-udlaq axıntısı NHS-ə görə çox vaxt bir neçə gün davam edir. Bol maye, buxar və duzlu su ilə yuma bu dövrdə rahatlıq verir.

2. İlk 3 həftə

   Öskürək NHS-ə görə adətən 3–4 həftə ərzində öz-özünə keçir. Sinusitdə özünümüalicə ilə 3 həftəyə düzəlməyən mənzərə ilə həkimə getmək lazımdır.

3. Bir neçə həftəni keçəndə

   NHS bir neçə həftədən uzun sürən burun-udlaq axıntısında həkimə getməyi tələb edir. Bu nöqtədə allergiya, rinit, reflüks, polip və diş mənbəyi sistemli şəkildə nəzərdən keçirilir.

4. Üç aydan uzun sürən sinusit

   NHS 3 ay müalicəyə baxmayaraq davam edən sinusitdə qulaq-burun-boğaz mütəxəssisinə yönləndirmə edilə bildiyini yazır. Birtərəflidirsə, yuxarı dişlərin görüntülənməsi də bu mərhələnin bir hissəsi olmalıdır.

Burada tək bir rəqəm vermirik, çünki burun-udlaq axıntısının qiymətləndirilməsi çox vaxt aptekdə bitdiyi halda, bəzən bir neçə ixtisas sahəsini tələb edir. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Səbəbin nə qədər aydın olması

Soyuqdəymədən sonrakı axıntı evdə və aptekdə idarə olunduğu halda, uzun sürən mənzərələr müayinə tələb edir.

Endoskopiya və görüntüləmə

Uzun sürən və ya birtərəfli mənzərələrdə burun endoskopiyası və sinus və ya diş tomoqrafiyası lazım ola bilər.

Diş mənbəyi

Mənbə yuxarı dişdirsə, kanal müalicəsi, təkrar kanal müalicəsi və ya dişin çəkilməsi və sonra çatışmayan dişin bərpası həcmi böyüdür.

Cərrahiyyə ehtiyacı

Polip, burun arakəsməsinin əyriliyi və ya xroniki sinusitdə əməliyyat gündəmə gələ bilər.