Boyunda ağrısız, bərk törəmə: nə vaxt araşdırılır, hansı ardıcıllıqla?

Boyunda əlinizə gələn şişkinliklərin çoxu limfa düyünüdür. Limfa düyünləri ağızdan, dişlərdən, boğazdan və qulaqdan gələn mayeni süzür və bu nahiyədə infeksiya olduqda böyüyür. Belə düyün adətən ağrılı və həssas olur, barmaqla itələdikdə sürüşür və infeksiya keçdikcə kiçilir. Boyunda şişmiş limfa düyünü səhifəmiz bu tez-tez rast gəlinən mənzərəni ətraflı izah edir. Bu səhifənin mövzusu daha dardır: ağrısız, bərk və öz-özünə kiçilməyən törəmə.

Bu ayrımın yaşla bağlı səbəbi var. Amerika Qulaq-Burun-Boğaz və Baş-Boyun Cərrahiyyəsi Akademiyasının yetkinlərdə boyun törəməsi barədə 2017-ci il tarixli təlimatı yazır ki, uşaqlarda boyun törəmələrinin çoxunu infeksiyalar təşkil edir, yetkinlərdə isə davamlı boyun törəmələrinin çoxu şişdir və onların arasında bədxassəlilər üstünlük təşkil edir. Təlimat vurğulayır ki, əlamət verməyən boyun törəməsi ağız və boğazın yastı hüceyrəli xərçənginin, limfomanın, qalxanabənzər vəzi və ya tüpürcək vəzisi xərçənginin ilk və ya yeganə görünən əlaməti ola bilər. Bu cümlə qorxulu görünə bilər, amma tək bir törəmənin xərçəng olduğunu demir; dediyi odur ki, davamlı törəmə izahsız buraxılmamalıdır.

Təlimatın iki həftə qaydası dəqiq belədir: insanda yaxın vaxtda infeksiya tarixçəsi yoxdursa və törəmə nəzərəçarpan dərəcədə kiçilib-böyümədən 2 həftə və ya daha uzun müddətdir durursa, yaxud nə vaxtdan orada olduğu bilinmirsə, insan bədxassəli səbəb baxımından yüksək riskli sayılır. Yəni qayda iki həftədən sonra panikaya düşmək deyil; iki həftədir dəyişməyən və infeksiya ilə izah olunmayan törəmənin artıq izlənmək əvəzinə araşdırılmasıdır. Nə vaxtdan orada olduğunu bilmədiyiniz, təsadüfən hiss etdiyiniz törəmə də eyni qrupa daxildir.

Müayinədəki dörd əlamət də eyni təlimatdandır: altındakı toxumalara yapışıq olması, bərk konsistensiya, 1,5 santimetrdən böyük olması və üzərindəki dəridə yara açılması. Bunlardan birinin olması insanı yüksək riskli qrupa aid edir. Evdə özünüzə baxarkən bunu qeyd edə bilərsiniz: törəmə udqunarkən yuxarı-aşağı hərəkət edirmi, barmaqla itələyəndə sürüşürmü, yoxsa yerində sabitdir, bir həftə fasilə ilə eyni yerdən ölçəndə böyüyürmü. Bu müşahidələr diaqnoz qoymur, amma həkimə nə vaxtdan olduğunu və necə dəyişdiyini danışmağınızı asanlaşdırır.

Yerin də əhəmiyyəti var. Boynun ön aşağı hissəsində, udqunarkən hərəkət edən şişkinlik əsasən qalxanabənzər vəzidən qaynaqlanır. NHS qalxanabənzər vəzi xərçənginin əsas əlamətini boynun ön aşağı hissəsində, adətən bərk, yavaş böyüyən və ağrısız düyün kimi təsvir edir; eyni zamanda zob adlanan qalxanabənzər vəzi böyüməsinin də adətən ağrısız olduğunu və əsasən ciddi olmadığını əlavə edir. Qulaq önündəki və çənə bucağındakı törəmə tüpürcək vəzisini, çənəaltı törəmə isə çənəaltı tüpürcək vəzisini və ya limfa düyününü düşündürür. Körpücük sümüyünün dərhal üstündə və ya altında əlinizə gələn düyünü NHS ayrıca həkimə göstərilməli əlamətlər sırasında sayır; NICE də 40 yaş və yuxarı insanlarda bu nahiyədəki limfa düyünü böyüməsində ağciyər baxımından döş qəfəsinin rentgenini nəzərdən keçirməyi tövsiyə edir.

Gənc olmaq və siqaret çəkməmək bu ehtimalı sıfıra endirmir. MSD Manuals yazır ki, badamcıq və dil kökü nahiyəsinin (orofarinks) xərçənglərinin Avropada və Şimali Amerikada təxminən 70–80%-i insan papilloma virusu (HPV) ilə bağlıdır, HPV-nin yayılması ilə xəstələrin yaşı aşağı düşüb. Eyni mənbə qeyd edir ki, bu xərçənglərdə boyunda çox vaxt içi maye ilə dolu törəmə tez-tez rast gəlinən ilk əlamətdir və əlamətlər adi yuxarı tənəffüs yolları infeksiyasına bənzədiyi üçün mütəxəssisə yönləndirmə çox vaxt aylar çəkir. Yaxşı xəbər də eyni mənbədədir: HPV ilə bağlı şişlərdə sağqalma xeyli yüksəkdir.

İçi maye ilə dolu (kistoz) törəmə də öz-özünə xoşxassəli sayılmır. Təlimat tövsiyə edir ki, kistoz olduğu nazik iynə və ya görüntüləmə ilə müəyyən edilən törəmə diaqnoz qoyulana qədər araşdırılmağa davam etsin və xoşxassəli hesab edilməsin. Xorvatiya və Şri-Lankadan 79 yetkinin araşdırıldığı tədqiqatda boynun yan və arxa nahiyələrindəki tək kistoz törəmələrin 38,8%-i, ön nahiyədəkilərin isə 3,3%-i bədxassəli çıxıb. Bu, kiçik və retrospektiv seriyadır; göstəricilər ümumiləşdirilə bilməz, amma yanda yerləşən kistoz törəmənin anadangəlmə kista deyə ötüşdürülməməli olduğunu göstərir.

Ağız da bu araşdırmanın bir hissəsidir. NHS ağız xərçənginin əlamətləri sırasında 3 həftədən çox davam edən ağız yarasını, ağızda qırmızı və ya ağ ləkəni, ağızda və ya dodaqda düyünü, udqunma və danışma çətinliyini və boyunda və ya boğazda düyünü sayır və diş həkiminin də bu yaraları, ləkələri və düyünləri qiymətləndirə bildiyini qeyd edir. İngiltərənin milli təlimatı NICE davamlı və izah olunmayan boyun törəməsində ağız xərçəngi şübhəsi ilə, 45 yaş və yuxarı insanlarda izah olunmayan boyun törəməsində qırtlaq xərçəngi şübhəsi ilə, izah olunmayan qalxanabənzər vəzi düyünündə isə qalxanabənzər vəzi xərçəngi şübhəsi ilə sürətli yönləndirmə yolunun nəzərdən keçirilməsini tövsiyə edir.

İki siyahı diaqnoz qoymaq üçün deyil, nə qədər tez hərəkət etməli olduğunuzu görmək üçündür. Birinci siyahıdakı əlamətlər infeksiya ilə bağlı keçici şişkinliyi düşündürür, amma 2 həftəyə kiçilməyən hər törəmə ikinci siyahıya keçir.

Aşağıdakı ardıcıllıq Amerika Qulaq-Burun-Boğaz və Baş-Boyun Cərrahiyyəsi Akademiyasının yetkinlərdə boyun törəməsi təlimatına əsaslanır. Ölkədən ölkəyə və xəstəxanadan xəstəxanaya kiçik fərqlər ola bilər.

1. 1

   Təcili əlamətlərin istisna edilməsi

   Nəfəs darlığı, nəfəs alarkən xırıltı və ya cingiltili səs, sürətlə böyüyən və ağrılı şişkinliklə yüksək qızdırma varsa, qiymətləndirmə təcili yardım şöbəsində aparılır; 112-yə zəng edin. Bunlar yoxdursa, növbəti addım planlı müayinədir.

2. 2

   Tarixçə və riskin qiymətləndirilməsi

   Həkim törəmənin nə vaxtdan orada olduğunu, böyüyüb-böyümədiyini, ondan əvvəl infeksiya olub-olmadığını, siqaret və alkoqol istifadəsini, səs boğuqluğu, udqunma çətinliyi, qulaq ağrısı, çəki itkisi və gecə tərləməsi olub-olmadığını soruşur. Təlimat bu tarixçəni riskin müəyyənləşdirilməsinin ilk addımı sayır.

3. 3

   Ağız, boğaz və qırtlaq müayinəsi

   Təlimat yüksək riskli insanlarda qırtlağın, dil kökünün və udlağın daxili səthinin görülməsini əhatə edən məqsədyönlü müayinə tövsiyə edir. Bu, adətən burundan keçirilən nazik kamera ilə, həkim kabinetində aparılır. Törəmənin mənbəyi çox vaxt bu nahiyələrdən birində tapılır.

4. 4

   Kontrastlı boyun görüntüləməsi

   Təlimatın güclü tövsiyəsi yüksək riskli insanlarda kontrastlı boyun kompüter tomoqrafiyası və ya MRT çəkilməsidir. Ultrasəs müayinəsi də xüsusilə qalxanabənzər vəzi və səthi törəmələrdə tez-tez istifadə olunur.

5. 5

   Nazik iynə aspirasiyası

   Diaqnoz hələ də qeyri-müəyyəndirsə, təlimat açıq cərrahi biopsiya əvəzinə nazik iynə ilə hüceyrə nümunəsi götürülməsini tövsiyə edir. Törəməni əvvəlcədən cərrahi yolla çıxarmaq və ya kəsib parça götürmək xərçəng aşkarlanarsa sonrakı müalicəni çətinləşdirə bilər.

6. 6

   Kistoz törəmə və qeyri-müəyyən nəticədə davam

   Təlimat kistoz törəmədə diaqnoz qoyulana qədər araşdırmanın davam etdirilməsini, nazik iynə və görüntüləmədən sonra diaqnoz qoyula bilmirsə, əlavə testlərin, mənbə tapılmırsa, açıq biopsiyadan əvvəl narkoz altında ağız, boğaz və qırtlağın müayinəsinin aparılmasını tövsiyə edir.

7. 7

   Risk aşağıdırsa, izləmə planı

   Törəmə yüksək riskli deyilsə, təlimat tövsiyə edir ki, həkim hansı dəyişikliklərin yenidən müraciət tələb etdiyini izah etsin və törəmənin yox olduğunu və ya diaqnozun qoyulduğunu təsdiqləyəcək kontrol planı yazsın. İzləmə unutmaq demək deyil.

Aşağıdakılar yetkində ağrısız boyun törəməsinin tez-tez rast gəlinən səbəbləridir. Hansının olduğunu müayinə, görüntüləmə və nazik iynə birlikdə göstərir.

Təlimat yazır ki, bu mövzuda diaqnozun gecikməsi tez-tez olur və boyundakı xərçəngdə gecikmə mərhələni və nəticəni birbaşa pisləşdirir. Aşağıdakılar bu gecikmənin ən çox rast gəlinən yollarıdır.

Araşdırmanın müddəti xəstəxanaya və ilk nəticələrə görə dəyişir. Aşağıdakı ardıcıllıq adi qaydanı və bu müddətdə sizin edə biləcəklərinizi ümumiləşdirir.

1. Hiss etdiyiniz gün

   Törəmənin yerini, ölçüsünü və tarixi qeyd edin; telefonla şəklini çəkin. Yaxın vaxtda boğaz, diş və ya qulaq infeksiyası keçirib-keçirmədiyinizi xatırlayın.

2. İlk 2 həftə

   İnfeksiyadan sonrakı düyün bu müddətdə kiçilməyə başlayır. Ağrısız və bərk törəmədə və ya infeksiya tarixçəsi yoxdursa, 2 həftəni doldurmadan da həkimə gedə bilərsiniz; təlimat müddəti və müayinə əlamətlərini ayrı-ayrı risk meyarı sayır; bərk, yapışıq və ya 1,5 santimetrdən böyük törəmə müddətinə baxılmadan yüksək riskli qəbul edilir.

3. Qulaq-burun-boğaz müayinəsi

   Ağız, boğaz və qırtlaq müayinəsi adətən ilk görüşdə aparılır; görüntüləmə və nazik iynə bunu izləyir.

4. Nəticələr

   Nazik iynənin nəticəsi diaqnozu qoya bilər və ya əlavə test tələb edə bilər. Nəticə qeyri-müəyyəndirsə, təlimat araşdırmanın davam etdirilməsini tövsiyə edir; qeyri-müəyyən nəticə ilə kontrol tarixi almadan çıxmayın.

5. İzləmə

   Aşağı riskli tapılan törəmədə həkiminizin dediyi kontrol tarixinə gedin. Törəmə böyüyərsə, sərtləşərsə və ya yeni əlamət əlavə olunarsa, kontrolu gözləməyin.

Burada rəqəm vermirik, çünki həcm törəmənin risk qrupuna və ilk nəticələrə görə çox dəyişir. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Risk qrupu

Aşağı riskli törəmədə müayinə və izləmə kifayət edə bilər, yüksək riskli törəmədə isə görüntüləmə və nazik iynə əlavə olunur.

Görüntüləmənin növü

Ultrasəs müayinəsi, kontrastlı kompüter tomoqrafiyası və ya MRT; bəzən bütün bədənin skanı.

Diaqnozun ilk cəhddə qoyulub-qoyulmaması

Nazik iynənin nəticəsi qeyri-müəyyəndirsə, əlavə testlər, narkoz altında müayinə və ya cərrahi biopsiya lazım ola bilər.

Mənbənin yeri

Törəmənin qalxanabənzər vəzidən, tüpürcək vəzisindən, ağızdan, boğazdan və ya limfa düyünündən qaynaqlanması müalicəni və müvafiq ixtisası dəyişir.