Ağızda yara: aftdır, yoxsa başqa bir şey?

Ağızda çıxan yara əslində bir neçə fərqli vəziyyətin ortaq görüntüsü ola bilər. Ən çox rast gəlinəni aftdır; ikinci yerdə protezin, breketin və ya sınıq dişin daim sürtdüyü nöqtə gəlir; daha nadir hallarda infeksiya və ya uzun müddətdir sağalmayan toxuma dəyişikliyi söhbət mövzusu ola bilir. Ayrımı yaranın yerinə, davam etdiyi müddətə və təkrarlanıb-təkrarlanmadığına baxaraq aparırıq.

Aftın özünəməxsus görüntüsü var: dairəvi və ya oval, ortası sarımtıl ilə bozumtul arası, kənarı qırmızı haşiyə ilə əhatələnmiş və toxunanda ağrılı. Yanağın daxili səthi, dodağın daxili səthi, dilin altı və ya yumşaq damaq kimi selikli qişanın hərəkətli hissələrində çıxır; diş ətinin hərəkətsiz, bərk hissəsində demək olar ki, görünmür. Tək-tək və ya bir neçəsi bir yerdə çıxa bilər.

Aftın dəqiq səbəbi tam məlum deyil. Ağızdaxili kiçik travma (yanağı təsadüfən dişləmək, sərt tüklü fırça, breket), turş və ya ədviyyatlı qidalar, stress və bəzi diş pastalarındakı köpük əmələ gətirən maddələr təhrikedici amillər kimi tanınır. Tez-tez təkrarlanan aftı olan bəzi insanlarda dəmir, B12 vitamini və ya fol turşusu səviyyəsi aşağı çıxır; bu əlaqə təkbaşına aftın səbəbi deyil, araşdırılmalı olan bir ehtimaldır.

Protezin və ya breketin yaratdığı sürtünmə yarasının aftla qarışdırılması tez-tez rast gəlinən səhvdir, halbuki ayrımı asandır. Bu yara həmişə eyni nöqtədə, aparatın basdığı yerdə yaranır; aparatı bir müddət çıxarıb toxumaya dincəlmək imkanı verdikdə bir neçə gün ərzində nəzərəçarpacaq dərəcədə kiçilir. Aft isə aparatla əlaqəsi olmayan, selikli qişanın hərəkətli bir yerində öz-özünə əmələ gəlir və aparatı çıxarmaqla dəyişmir.

Müddət aftı digər ehtimallardan ayıran ən praktik meyardır. Aftların çoxu bir-iki həftə ərzində kiçilib yox olur; üç həftədən uzun davam edən, eyni yerdə bağlanmayan tək yara aftın adi gedişinə uyğun gəlmir və diş həkimi və ya həkim tərəfindən görülməlidir. Eyni nahiyədə dəfələrlə təkrarlanan yara da sadəcə aft sayılıb diqqətdən kənarda qalmamalıdır.

Evdə ən çox edilən səhv aparat qıcıqlandırdığı halda onu taxmağa davam edib yaranın öz-özünə sərtləşməsini gözləməkdir. Protezin və ya breketin yaratdığı yara aparatı çıxarmadan və ya tənzimlətmədən keçmir; günlərlə eyni nöqtəyə düşən basqı toxumada qalıcı qıcıqlanmaya çevrilə bilir.

Digər tez-tez edilən səhv fərqli diş pastalarını və ağız yaxalayıcılarını bir-birinin ardınca sınamaqdır. Güclü ətir verən və ya köpük əmələ gətirən maddə saxlayan məhsullar selikli qişanı daha da qıcıqlandıra bilir; aftı keçirmək əvəzinə sağalmanı ləngidə bilir. Yaranın üstünə birbaşa qoyulan ağrıkəsici həb də eyni şəkildə toxumada qıcıqlanmanı artırır.

Birinci siyahıdakı maddələr aftın tipik gedişini, ikinci siyahıdakılar isə aparatla bağlı yaranı və ya həkimə görünməyinizi tələb edən vəziyyəti göstərir.

Təkrarlanan və ya uzun sürən yara ilə müraciət etməli olduğunuz yer diş həkiminiz və ya həkiminizdir; bu səhifə müayinəni əvəz etmir.

1. 1

   Anamnezin toplanması

   Yaranın nə vaxt çıxdığı, ilk dəfədir, yoxsa təkrarlanır, protez və ya breket istifadə edib-etmədiyiniz, qidalanma vərdişləriniz və stresli dövr keçirib-keçirmədiyiniz soruşulur.

2. 2

   Vizual müayinə

   Yaranın forması, yeri, kənarı və rəngi aftı aparatla bağlı yaradan böyük ölçüdə ayırmağa imkan verir.

3. 3

   Protezin və ya breketin yoxlanılması

   Aparat istifadə edirsinizsə, basqı nöqtələri yoxlanılır; yara buradan qaynaqlanırsa, dişlərdə və ya vitaminlərdə problem axtarılmazdan əvvəl bu düzəldilir.

4. 4

   Təkrarlanan aftlarda qan analizinə yönləndirmə

   Tez-tez təkrarlanan aftı olan pasiyentlər dəmir, B12 vitamini və fol turşusu səviyyələrinin yoxlanılması üçün həkimə yönləndirilə bilər; çatışmazlıq varsa, onun müalicəsi təkrarlanmanı azalda bilir.

5. 5

   Üç həftədən uzun davam edən yarada əlavə qiymətləndirmə

   Aftın adi gedişinə uyğun gəlməyən, bağlanmayan yara üçün biopsiya da daxil olmaqla əlavə qiymətləndirmə lazım ola bilər. Bu addım ötürülməməlidir.

Aftın və aparatla bağlı yaranın müalicəsi fərqlidir; aşağıdakılar hər ikisinin cavabıdır.

Aşağıdakı maddələr yaranı diqqətdən kənarda qoymağın əslində nəyə başa gəldiyini göstərir.

Aftda və aparatla bağlı yarada müddət fərqli olur.

1. İlk bir neçə gün

   Aftın ən ağrılı dövrü adətən başlanğıcıdır; yemək yeyərkən və danışarkən hiss olunur.

2. Bir həftə

   Aftların çoxu bu müddətdə kiçilməyə, ağrısı isə azalmağa başlayır.

3. İki həftə

   Aftların böyük hissəsi bu müddətdə tamamilə bağlanır. Bağlanmayıbsa, aftın adi gedişindən kənara çıxılıb deməkdir.

4. Aparat tənzimləndikdən sonra bir neçə gün

   Protezin və ya breketin yaratdığı yara basqı aradan qaldırıldıqdan sonra adətən bir neçə gün ərzində nəzərəçarpacaq dərəcədə düzəlir.

Aftların çoxu heç bir prosedur tələb etmədən öz-özünə keçdiyi üçün xərc əsasən aparatı tənzimlətmək və ya təkrarlanan yaranı araşdırmaqla bağlı olur. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Yaranın aparatla bağlı olub-olmadığı

Aft çox vaxt əlavə xərc tələb etmir; protezin və ya breketin tənzimlənməsi ayrıca qəbul və prosedur tələb edir.

Qan analizinin lazım olub-olmadığı

Təkrarlanan aftlarda tələb olunan dəmir, B12 vitamini və fol turşusu analizləri diş həkiminin deyil, həkimin səlahiyyətinə aiddir.

Əlavə qiymətləndirmənin lazım olub-olmadığı

Üç həftədən uzun davam edən yara üçün lazım olan biopsiya və ya əlavə müayinə həcmi və müddəti dəyişir.

Mənbənin protez olub-olmadığı

Daim yara yaradan köhnə protezin yenidən hazırlanmasının lazım olub-olmadığı ayrıca maddədir.