Çənə oynağında səs və kilidlənmə niyə olur?

Çənə oynağı qulaq dəliyinin dərhal bir santimetr önündə yerləşən, alt çənəni kəllə ilə birləşdirən iki oynaqdan biridir. Bu oynağa və onu işlədən çeynəmə əzələlərinə təsir edən halların ümumi adı gicgah-alt çənə oynağının pozuntusudur (temporomandibulyar pozuntu, TMD). Səs, ağrı və məhdudluq bu qrupun müxtəlif əlamətləridir; həmişə birlikdə gəlmirlər və hər birinin ciddiliyi ayrıdır.

Şaqqıltı və ya xırçıltı səsi hərəkət zamanı oynaq daxilindəki disklə oynaq başının bir-birinə nisbətən sürüşdüyü anda yaranır. Ağrı yoxdursa, ağzınız normal genişlikdə açılırsa və çənə bir tərəfə sürüşmürsə, diş həkimləri bu səsi adətən təcili problemin əlaməti saymırlar; bir çox insanda illərlə başqa problemə səbəb olmadan davam edir. İzlənməli olan səsin özü deyil, ona ağrının və ya məhdudluğun qoşulub-qoşulmamasıdır.

Kilidlənmə iki fərqli formada ola bilər. Bəzi hallarda oynaq daxilindəki disk önə sürüşür və çənənin açılmasına mane olur; ağzınızı müəyyən nöqtədən sonra aça bilmirsiniz. Bəzi hallarda isə çənə, əksinə, geniş açıldıqdan sonra bağlana bilmir; bu, çənə çıxığının bir formasıdır. Hər ikisi bir neçə dəqiqə ərzində öz-özünə açılmırsa, eyni gün qiymətləndirilməli olan vəziyyətdir.

Səhər çənə ağrısının ən tanış səbəbi yuxuda fərqinə varmadığınız dişləri sıxma və ya qıcırtma vərdişidir. Gecə boyu çeynəmə əzələləri adi çeynəmədə heç vaxt qarşılaşmadıqları yükü təkrar-təkrar daşıyır; səhər oyandığınızda çənə yorğun, gicgahlar həssas olur, bəzən baş ağrısı da qoşulur. Gün irəlilədikcə, əzələlər boşaldıqca ağrı adətən yüngülləşir. Diş səthlərindəki düzləşmə, gözlənilmədən sınan plomb və taclar bu vərdişin ağızdakı izləridir.

Çatışmayan və ya həddən artıq aşınmış dişlər bu mənzərəyə başqa tərəfdən də təsir edir. Arxa dişlər çatışmadıqda və ya aşınma irəlilədikdə dişləmə hündürlüyü azalır, alt çənə dişlər qapanarkən olması lazım olduğundan daha çox yuxarı və geriyə doğru hərəkət etməli olur. Bu dəyişmiş vəziyyət çənə oynağına və ətrafdakı əzələlərə əlavə yük qoyur; zaman keçdikcə səs və ağrı mənzərəni böyüdə bilər.

Evdə ən çox edilən səhv çənəni şüurlu şəkildə şaqqıldatmağa çalışmaq və ya daim saqqız çeynəyərək oynağı rahatlatmağa çalışmaqdır; hər ikisi oynağa düşən yükü azaltmaq əvəzinə artırır. Digər səhv kilidlənmiş çənəni zorla açmağa çalışmaqdır; bu, diski daha irəli bir vəziyyətə itələyə bilər.

Bu mənzərənin böyük hissəsi səbir və sadə tədbirlərlə öz-özünə düzəlir. Lakin kilidlənmə təkrarlanırsa, çənə davamlı olaraq bir tərəfə sürüşürsə və ya həftələr keçməsinə baxmayaraq ağrı davam edirsə, görüntüləmə və mütəxəssis qiymətləndirməsi lazımdır; bu addımı təxirə salmağın faydası yoxdur.

Birinci siyahıdakı maddələr əsasən öz-özünə və ya sadə tədbirlə düzələn mənzərəni, ikinci siyahıdakılar isə eyni gün və ya qısa müddətdə qiymətləndirilməli olan mənzərəni göstərir.

Çənə oynağında səs və kilidlənmə üçün müraciət etməli olduğunuz yer diş həkiminizdir; lazım olduqda o, sizi üz-çənə cərrahiyyəsinə və ya fizioterapiyaya yönləndirir. Bu səhifə müayinəni əvəz etmir.

1. 1

   Anamnez toplanması

   Səsin nə vaxt başladığı, ağrının olub-olmadığı, səhər, yoxsa axşam artdığı, stresli dövrdə olub-olmadığınız və dişləri sıxma vərdişinizin olub-olmadığı soruşulur.

2. 2

   Ağız açılmasının ölçülməsi və əllə yoxlama

   Ağzınızın neçə millimetr açıldığı ölçülür, oynağın üstünə, gicgah və yanaq əzələlərinə barmaqla basılaraq həssas nöqtələr axtarılır.

3. 3

   Dişləmənin və aşınmanın qiymətləndirilməsi

   Dişlərinizin qapanarkən necə təmas etdiyinə, düzləşmiş çeynəmə səthlərinə və çatışmayan dişlərə baxılır; bunlar dişləmə hündürlüyünün dəyişib-dəyişmədiyini göstərir.

4. 4

   Lazım olduqda görüntüləmə

   Kilidlənmə təkrarlanırsa və ya tapıntılar aydın deyilsə, maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) ilə oynaq daxilindəki diskin vəziyyəti qiymətləndirilə bilər; adi rentgen və ya panoram rentgen yalnız sümük quruluşunu göstərir.

5. 5

   Nəticə və yönləndirmə

   Tapıntılara görə gecə kapası, fizioterapiya, stresin idarə olunması və ya çatışmayan dişlərin bərpası gündəmə gələ bilər. Cərrahiyyə yalnız digər üsullar kifayət etmədikdə müzakirə olunur.

Bu şikayətin vahid müalicəsi yoxdur; görülən iş səsin, kilidlənmənin, yoxsa sıxmanın ön plana çıxmasından asılı olaraq dəyişir.

Aşağıdakı maddələr bu vəziyyətdə tez-tez edilən səhvlərin əslində nəyi pisləşdirdiyini göstərir.

Müddət mənzərəyə görə çox vaxt günlərlə deyil, həftələrlə ölçülür.

1. İlk iki həftə

   Yumşaq qidalanma, çənəni həddən artıq geniş açmaqdan (əsnəmə, böyük tikə) qaçmaq və isti tətbiqi bu müddətdə ağrını nəzərəçarpacaq dərəcədə azalda bilər. Bu müddət kifayət qədər rahatlıq gətirməzsə, qiymətləndirilməniz lazımdır.

2. Gecə kapası ilə bir neçə həftə

   Dişləri sıxma ilə bağlı səhər ağrısı gecə kapasından istifadə ilə bir neçə həftə ərzində nəzərəçarpacaq dərəcədə yüngülləşir; səhər çənə yorğunluğu adətən ən gec düzələn əlamətdir.

3. Qapalı kilidlənmədən sonra

   Əllə açmadan sonra ağrı və həssaslıq bir neçə gün davam edə bilər; bu dövrdə yumşaq qidalanmanı davam etdirmək yenidən kilidlənmə riskini azaldır.

4. Çatışmayan dişlər bərpa edildikdən sonra

   Dişləmə hündürlüyünün bərpası ilə oynağa düşən yükün azalması vaxt aparır; səsdə və ağrıda dəyişiklik həftələr ərzində tədricən müşahidə olunur.

Halların çoxu gecə kapası və sadə tədbirlərlə irəlilədiyi üçün xərc adətən məhdud qalır; görüntüləmə və ya çatışmayan dişlərin bərpası gündəmə gəldikdə həcm böyüyür. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Görüntüləmənin lazım olub-olmaması

Sadə hallarda görüntüləmə lazım deyil; kilidlənmə təkrarlanırsa, maqnit-rezonans tomoqrafiyası gündəmə gəlir.

Gecə kapasının növü

Ölçü götürülərək fərdi hazırlanan kapa ilə hazır kapanın qiyməti və təsiri fərqlidir.

Çatışmayan və ya aşınmış dişlərin olub-olmaması

Dişləmə hündürlüyünün bərpası lazımdırsa, bu, tək gecə kapasından daha geniş həcmli plan deməkdir.

Fizioterapiyanın lazım olub-olmaması

Bəzi pasiyentlərdə stomatoloji müalicəyə əlavə olaraq fizioterapiya seansları da prosesə daxil olur.