Boyun mənşəli baş ağrısı: üzə və dişə vururmu?

Beynəlxalq baş ağrısı təsnifatı (ICHD-3) boyun mənşəli baş ağrısını boyun fəqərələrinin, onların arasındakı disklərin və ya boyundakı yumşaq toxumaların problemindən qaynaqlanan və çox vaxt boyun ağrısı ilə müşayiət olunan baş ağrısı kimi təsvir edir. Həmin təsnifat qeyd edir ki, yuxarı boyun sinirlərinin daşıdığı ağrı ilə üçlü sinirin daşıdığı ağrı beyin kötüyündə birləşir və bu, artıq yaxşı başa düşülür. The Lancet Neurology jurnalında dərc olunmuş bir icmal da yazır ki, laboratoriya və klinik tədqiqatlar yuxarı boyun oynaqlarından və əzələlərindən gələn ağrının başa əks oluna bildiyini göstərib.

Bu birləşmə ağrının niyə mənbəyindən uzaqda hiss olunduğunu izah edir. Beyin eyni mərkəzə gələn siqnalın boyundan, yoxsa üzdən gəldiyini həmişə ayırd edə bilmir. Nəticədə ənsədəki oynaq və ya əzələ ağrısı alında, göz ətrafında, gicgahda və ya yanaqda hiss oluna bilər. Bu əksolunma tək istiqamətli deyil: çənə oynağından və çeynəmə əzələlərindən gələn ağrı da boyuna, gicgaha və qulağa vura bilər. Buna görə ağrının hiss olunduğu yer tək başına mənbəyi göstərmir.

Nə qədər tez-tez rast gəlinir? Norveçin Vågå bölgəsində 18–65 yaş arası 1.838 nəfərin müsahibə və müayinədən keçdiyi bir əhali tədqiqatında boyun mənşəli baş ağrısının yayılma tezliyi 4,1% tapıldı. Halların 97%-də ağrı tutmaları ənsə və ya başın arxası nahiyəsində başlayırdı. Ürəkbulanma, qusma və zoqquldama kimi miqrenə xas xüsusiyyətlər isə nadir idi. Bu tədqiqatda qadınlarda daha tez-tez rast gəlinmə aşkar edilmədi; bu, miqrendən və gərginlik tipli baş ağrısından fərqli bir cəhətdir.

ICHD-3 bu ağrını miqrendən və gərginlik tipli baş ağrısından ayırmağa kömək edən xüsusiyyətləri belə sıralayır: ağrının həmişə eyni tərəfdə qalması, boyun əzələlərinə barmaqla basdıqda və ya başın hərəkəti ilə tipik ağrının yaranması və ağrının arxadan önə doğru yayılması. Təsnifat açıq şəkildə yazır ki, bu xüsusiyyətlər boyun mənşəli baş ağrısına xas deyil və tək başına səbəb-nəticə əlaqəsini sübut etmir. Diaqnoz üçün boyunda ağrı yarada biləcək bir problemin olması, həmçinin ağrının bu problemlə birlikdə başlayıb yaxşılaşması, boyun hərəkətinin məhdudlaşması və ya boyundakı struktura vurulan keyidici inyeksiya ilə ağrının keçməsi kimi sübutlar lazımdır.

Rentgen və MRT-dəki boyun tapıntıları sizi çaşdıra bilər. ICHD-3 yazır ki, yuxarı boyun fəqərələrindəki görüntüləmə tapıntıları baş ağrısı olmayan insanlarda da tez-tez görülür, buna görə səbəbi düşündürsə də, sübut etmir. The Lancet Neurology icmalı da qeyd edir ki, klinik diaqnostik meyarların etibarlılığı sübut oluna bilməyib, ağrının boyundan qaynaqlandığını dəqiq göstərmək yalnız rentgen nəzarəti altında aparılan nəzarətli sinir blokadaları ilə mümkündür. Gündəlik praktikada diaqnoz çox vaxt ehtimal səviyyəsində qoyulur və müalicəyə verilən cavabla dəqiqləşir.

Boyun ilə çənə arasındakı əlaqə ölçülüb. Müşahidə tədqiqatlarını birləşdirən bir meta-analizdə çənə oynağı və çeynəmə əzələsi problemi (temporomandibulyar pozuntu, TMD) olanlarda boyunla bağlı gündəlik funksiya itkisi ilə çənə ilə bağlı funksiya itkisinin bir-biri ilə əlaqəli olduğuna, boyunda basqı zamanı ağrı həddinin daha aşağı, boyunun hərəkət amplitudasının isə daha məhdud olduğuna dair orta səviyyəli sübut tapıldı. Həmin analizdə baş və boyun duruşu (başın önə əyilmiş duruşu kimi) baxımından əhəmiyyətli fərq tapılmadı. Yəni duruş tək başına günahkar deyil; bu tədqiqatlar əlaqəni göstərir, hansının hansına səbəb olduğunu göstərmir.

Boyun və çənə əzələlərindəki həssas nöqtələr başa və üzə ağrı əks etdirə bilər. Çənə əzələsi ağrısı olan 20 qadınla yayılmış əzələ ağrısı (fibromialgiya) olan 20 qadının müqayisə edildiyi bir tədqiqatda gicgah və çənə əzələlərindən əlavə boynun yan tərəfindəki əzələ (sternokleidomastoid), ənsə əzələləri və trapesiyavari əzələ də araşdırıldı; basıldıqda pasiyentin tanış ağrısını gətirən nöqtələr (aktiv triqger nöqtələri) tapıldı. Çənə əzələsi ağrısı olanlarda bu əks olunan ağrı daha çox ağız və üz nahiyəsində, fibromialgiyada isə daha çox boyunda yerləşirdi. Tədqiqat kiçikdir və dişə əks olunan ağrını ayrıca ölçmür; boyundan dişə əks olunan ağrı üçün güclü sübut yoxdur.

Boyun ağrısı ilə birlikdə gələn hər ağrı əzələ və ya oynaq mənşəli deyil. MSD Manuals boyun ağrısının nadir, amma ciddi səbəbləri sırasında boyundakı arteriyanın daxili divarının cırılmasını (disseksiya), meningiti, onurğada şiş və ya infeksiyanı, infarkt və stenokardiyanı sayır. Yazır ki, disseksiya adətən davamlı baş, boyun və ya üz ağrısı yaradır və buna çox vaxt tarazlıq itkisi, eyni tərəfdə qol və ayaqda zəiflik, udqunma, danışıq və ya görmə çətinliyi kimi nevroloji əlamətlər qoşulur. Buna görə boyun, üz və baş ağrısının birlikdə olduğu mənzərədə əvvəlcə bu əlamətlərə baxılır.

Birinci siyahı ağrının boyundan gəlmə ehtimalını artıran əlamətlərdir; ikinci siyahı dişi, çənə oynağını və ya gözləmək olmayan bir səbəbi düşündürən əlamətlərdir. Ayrımı müayinə aparır; bu siyahılar həkimə düzgün məlumat aparmağınız üçündür.

MSD yazır ki, boyun ağrısında həkimlər əvvəlcə ciddi bir xəstəliyi istisna etməyə çalışır. Buna görə ardıcıllıq təcili əlamətlərlə başlayır, sonra boyun, çənə və diş ayrımına keçir.

1. 1

   Əvvəlcə təcili əlamətlər

   Çox yüksək hərarət, ənsə sərtliyi və ya işıqdan narahatlıq, qıcolma, son 3 ay ərzində baş travması, üzdə və ya qolda keyimə yaxud zəiflik, danışıq, tarazlıq və ya görmə pozğunluğu, şüurun dumanlanması, qəfil başlayan çox şiddətli ağrı və ya sinədə sıxılma varsa, qiymətləndirmə təcili yardım şöbəsində aparılır; 112-yə zəng edin.

2. 2

   Ağrının anamnezi

   Ağrının harada başladığı, həmişə eyni tərəfdə olub-olmadığı, boyun hərəkəti, duruş və ya çeynəmə ilə dəyişib-dəyişmədiyi, keçirilmiş boyun zədəsinin (məsələn, yol qəzasında boyun zədələnməsi) olub-olmadığı soruşulur. Bir neçə gün ərzində ağrını nəyin başlatdığını qeyd etməyiniz faydalıdır.

3. 3

   Boyun və nevroloji müayinə

   MSD yazır ki, müayinə onurğaya və sinir sisteminə yönəlir, əzələ gücü, reflekslər və hissiyyat yoxlanılaraq sinir kökünün və ya onurğa beyninin sıxılması axtarılır, həkim boynunuzu müəyyən istiqamətlərə hərəkət etdirməyinizi xahiş edə bilər.

4. 4

   Çənə və diş müayinəsi

   Üz və ya diş ağrısı da varsa, diş həkimi dişləri soyuq, perkussiya və dişləmə testləri və rentgenlə, çənə oynağını və çeynəmə əzələlərini də əllə müayinə edir. Ağrını yenidən yaradan diş yoxdursa, dişə geri dönüşü olmayan heç bir müdaxilə edilmir.

5. 5

   Lazım olduqda görüntüləmə

   MSD yazır ki, qola yayılan ağrı, keyimə və ya zəiflik kimi sinir kökü əlamətlərində boyun MRT-si təyin olunur. ICHD-3-ə görə boyundakı görüntüləmə tapıntıları ağrısı olmayan insanlarda da tez-tez rast gəlindiyi üçün tək başına səbəbi sübut etmir.

6. 6

   Diaqnozu dəqiqləşdirən addımlar

   Ağrı davam edirsə və diaqnoz aydın deyilsə, ağrı mütəxəssisi rentgen nəzarəti altında boyundakı müəyyən oynağı və ya siniri keyidən test inyeksiyası edə bilər. The Lancet Neurology icmalına görə ağrının boyundan gəldiyini dəqiq göstərməyin yolu bu nəzarətli sinir blokadalarıdır.

Boyun mənşəli baş ağrısının müalicəsi diş həkiminin deyil, ailə həkiminin, fizioterapiya, nevrologiya və ağrı mütəxəssislərinin sahəsidir. Çənə oynağı və çeynəmə əzələsi problemi müşayiət edirsə, diş həkimi bu hissəni ayrıca ələ alır.

Səhvlərin çoxu ağrının yerinə baxıb mənbəyini orada axtarmaqdan yaranır.

Müddətlər insandan insana dəyişir. Aşağıdakı ardıcıllıq ümumi çərçivədir; sizi izləyən həkimin planı prioritetdir.

1. İlk günlər

   NHS yazır ki, boyun ağrısının çoxu bir neçə həftə davam edir. Bu dövrdə boynu hərəkətdə saxlamaq, isti və ya soyuq tətbiqi və ağrıkəsici kömək edir.

2. Bir neçə həftə sonra

   Boyun ağrısı və ya tutulma bir neçə həftəyə keçməyibsə, yaxud ağrıkəsicilər fayda verməyibsə, NHS ailə həkiminə getməyinizi tövsiyə edir. Fizioterapiya və məşq proqramı bu mərhələdə başlayır.

3. Məşq proqramı

   Avstraliyadakı tədqiqatda müalicə 6 həftə davam etdi və təsiri 12 ay boyunca qorundu. Məşqlərin müntəzəm davam etdirilməsi vacibdir.

4. Davam edirsə

   Müntəzəm təkrarlanan və müalicəyə cavab verməyən baş ağrısında nevroloqa və ya ağrı mütəxəssisinə yönləndirmə edilir; üz və çənə ağrısı da davam edirsə, diş həkimi çənə oynağını və əzələləri yenidən qiymətləndirir.

Burada vahid rəqəm vermirik, çünki boyun mənşəli ağrının müalicəsi diş həkiminin deyil, fizioterapiya, nevrologiya və ağrı mütəxəssislərinin sahəsidir və həcmi insandan insana dəyişir. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Diaqnozun nə vaxt qoyulduğu

Əks olunan ağrı erkən fərq edildikdə dişlərə edilə biləcək lazımsız müdaxilələrdən qaçılır.

Görüntüləmənin lazım olub-olmaması

Sinir kökü əlaməti olmayan tipik hallarda görüntüləmə çox vaxt ilk addım deyil; tapıntılara görə boyun MRT-si təyin olunur.

Fizioterapiya seanslarının sayı

Məşq və əllə müalicə proqramının müddəti ağrının gedişatına görə dəyişir.

Müşayiət edən çənə problemi

Çənə oynağı və ya çeynəmə əzələsi problemi də varsa, diş həkimi müayinəsi və lazım olduqda gecə kapası ayrıca maddədir.