Ağzımı aça bilmirəm: çənə niyə kilidlənir, nə vaxt təcilidir?

Ağzın açılması iki şeydən asılıdır: qulağın lap önündəki çənə oynağının sürüşə bilməsindən və çənəni bağlayan əzələlərin boşala bilməsindən. Çənəni bağlayan əzələlər güclü əzələlərdir: yanaqdakı çeynəmə əzələsi (masseter), gicgahdakı temporal əzələ və alt çənənin daxili səthindəki daxili qanadvari əzələ (medial pterigoid). Bu əzələlərdən biri iltihab, qanaxma və ya həddindən artıq yüklənmə səbəbindən spazma düşdükdə və ya oynağın içindəki disk yolu tıxadıqda ağız açılmır. Yəni trizm xəstəlik deyil, əlamətdir; onun səbəbini tapmaq lazımdır.

Normanın nə olduğunu bilmək evdə ilk ayrımı aparmağa imkan verir. MSD Manuals orta bədən quruluşlu yetkinin ağzını üst və alt ön dişlərin kəsici kənarları arasında ən azı 40 mm aça bildiyini yazır. Bədən ölçüsü fərqini nəzərə almaq üçün praktik ölçü də verir: şəhadət, orta və adsız barmaqlarınızı üst-üstə şaquli şəkildə ağzınıza, uc oynaqlarına qədər yerləşdirə bilməlisiniz. Üç barmaq sığmırsa, açılma məhduddur. Baş və boyun xərçəngi müalicəsi almış 89 pasiyentdə aparılan tədqiqat pasiyentlərin məhdudiyyət kimi hiss etdiyi həddi 35 mm və daha az kimi müəyyən edib; bu hədd həmin pasiyent qrupu üçün işlənib hazırlanıb, hamıya şamil edilməməlidir.

Birinci yol əzələ yorğunluğu və çənə pozuntusudur. NHS çənə oynağının və çeynəmə əzələlərinin pozuntusunu (temporomandibulyar pozuntu, TMD) ağzı tam aça bilməmək, çənənin kilidlənməsi, çənə, qulaq və gicgah ətrafında ağrı ilə təsvir edir; dişləri sıxma, oynağın yeyilməsi, başa və ya üzə alınan zərbə, stress və qeyri-bərabər dişləmə səbəblər sırasındadır. Bu mənzərədə məhdudiyyət adətən səhərlər və ya intensiv çeynəmədən sonra artır, ağrı isə çeynəməklə pisləşir.

İkinci yol oynağın içindəki diskin qalıcı olaraq önə sürüşməsidir (reduksiyasız disk yerdəyişməsi, xalq arasında «qapalı kilid»). MSD bu mənzərədə ağzın ön dişlər arasında təxminən 30 mm və ya daha az açıla bildiyini, açarkən çənənin zədələnmiş tərəfə sürüşdüyünü və şaqqıltının çox vaxt itdiyini yazır. Tipik anamnez belədir: illərdir şaqqıldayan oynaq bir səhər səssizləşir və ağız açılmır. MSD əlamətlərin bəzən 6 ilə 12 ay ərzində öz-özünə gerilədiyini, ağızdaxili kapaların isə yalnız disk nəzərəçarpacaq dərəcədə forma dəyişməyibsə kömək edə bildiyini yazır. Amerika Diş Həkimləri Assosiasiyasının jurnalındakı bir icmal da erkən diaqnozun məhdudiyyətin geri dönməz hala gəlməsinin qarşısını almaqda həlledici olduğunu vurğulayır. Şaqqıltı səsləri və kilidlənmənin təfərrüatı çənə oynağı səhifəmizdədir.

Üçüncü yol diş mənşəli infeksiyadır. Yarımçıq çıxmış alt ağıl dişinin üzərindəki diş əti örtüyünün iltihablanması (perikoronit) və ya diş absessi iltihabın lap yanındakı çeynəmə əzələlərini qıcıqlandırır və ağız açılmır. NHS diş absessinin əlamətləri arasında ağzı açmaqda və çeynəməkdə çətinliyi, üzdə və ya çənədə şişkinliyi və qızdırmanı sayır. Eyni səhifədə absess zamanı ağzınızı açmaqda çətinlik çəkməyin 999 və ya təcili yardım şöbəsi tələb edən vəziyyətlərdən biri olduğunu yazır. Avstraliyada diş infeksiyası səbəbindən xəstəxanaya yerləşdirilən 102 pasiyentin 40,2%-ində ağzın açılmasının məhdudluğu, 27,4%-ində udma çətinliyi var idi; pasiyentlərin 52,5%-i xəstəxanaya yerləşdirilmədən əvvəl antibiotik qəbul etmişdi. Pasiyentlərin 8,8%-ində ağırlaşma inkişaf edib və bunlar əsasən nəfəs yolunun daralması ilə bağlı idi.

Dördüncü yol diş müalicəsinin özüdür. Alt çənə dişlərini keyitmək üçün vurulan iynədə (aşağı alveol sinirinin blokadası) iynə alt çənənin daxili səthindəki əzələnin yaxınlığından keçir. Əzələyə və ya onun içindəki kiçik damarlara toxunduqda əzələ daxilində qıcıqlanma və ya kiçik qanaxma ola bilər və bir-iki gün sonra ağzı açmaq çətinləşir. Bu mövzuda dərc olunmuş klinik hal təsvirləri əzələ mənşəli bu məhdudiyyətin erkən tədbirlərlə adətən bir neçə həftə ərzində aradan qalxdığını yazır. Ağıl dişinin çəkilməsindən sonra da NHS 2 həftəyə qədər çənənin ağrılı və sərt ola bildiyini qeyd edir. Fərqləndirici olan gedişdir: bu məhdudiyyət gün keçdikcə yüngülləşməlidir, artmamalıdır.

Beşinci yol boğazda və boyunda dərin infeksiyalar və diş mənşəli olmayan səbəblərdir. Badamcıq ilə udlaq divarı arasında toplanan irin (badamcıqətrafı absess) MSD-yə görə baş və boyundakı dərin infeksiyaların ən çox rast gəlinənidir; birtərəfli şiddətli boğaz ağrısı, ağzı aça bilməmək, ağzında isti kartof varmış kimi boğuq danışıq və dilçəyin yana itələnməsi ilə gəlir. MSD çənə pozuntusunu təqlid edən vəziyyətlər arasında almacıq qövsünün basılmış sınığını, alt çənənin əzələ bağlanan çıxıntısında yaranan şişi (koronoid osteoxondroma) və tetanusu da sayır. NHS-ə görə tetanusun əlamətləri infeksiyadan 4 ilə 21 gün sonra, əsasən 10-cu gün ətrafında başlayır və ilk əlamətlərdən biri çənə əzələlərinin spazmıdır.

Məhdudiyyətin nə qədər müddətdir mövcud olması da vacibdir. Amerika Diş Həkimləri Assosiasiyasının jurnalında dərc olunan icmal yeni başlayan məhdudiyyətin əsasən ağrı, iltihab və ya əzələnin qoruyucu refleksi ilə əlaqəli olduğunu, uzun sürən məhdudiyyətin isə toxumanın sərtləşməsi (fibroz) kimi geri dönməsi çətin dəyişikliklərlə bağlı olduğunu yazır. Müəlliflərin vurğusu erkən diaqnozdur: həftələrlə gözləmək geri döndərilə bilən mənzərəni qalıcı hala gətirə bilər. Baş və boyun nahiyəsinə şüa müalicəsi almış şəxslərdə ağzın açılmasının müntəzəm ölçülüb izlənməsinin səbəbi də budur.

Birinci siyahıdakı vəziyyətlər adətən bir neçə gündən bir neçə həftəyə qədər müddətdə boşalan mənzərələrdir. İkinci siyahıdan tək bir maddə belə varsa, qəbul gözləməyin.

Ardıcıllıq şüurlu olaraq təhlükədən başlayır: əvvəlcə nəfəs yolunu və yayılan infeksiyanı təhdid edən vəziyyətlər istisna edilir, sonra əzələ və oynaq soruşulur.

1. 1

   Əvvəlcə nəfəs yolu və yayılma əlamətləri

   Nəfəs almaqda, danışmaqda və ya udqunmaqda çətinlik, tüpürcəyi uda bilməyib ağızdan axıtmaq, boyuna və ya göz altına yayılan şişkinlik, qızdırma və halsızlıq soruşulur. Bunlardan biri varsa, qiymətləndirmə həkim kreslosunda deyil, təcili yardım şöbəsində aparılır. Ağzı açmaq çətinliyini ikili görmə və ya bir gözdə görmə itkisi, gicgahda və ya baş dərisində həssaslıq, yaxud tez-tez və şiddətli baş ağrısı müşayiət edirsə, NHS eyni gün təcili həkim qiymətləndirməsi tələb edir; görmə əlaməti varsa, gözləmədən təcili yardım şöbəsinə gedin.

2. 2

   Evdə açılmanı ölçün və qeyd edin

   Güzgünün qarşısında ağzınızı zorlamadan aça bildiyiniz qədər açın. Üst və alt ön dişlər arasına şəhadət, orta və adsız barmağınızın şaquli sığıb-sığmadığına baxın və ya xətkeşlə millimetrlə ölçün. Eyni ölçməni hər səhər təkrarlamaq gedişin yaxşılığa, yoxsa pisliyə doğru olduğunu göstərir və həkimə konkret məlumat verir.

3. 3

   Başlanğıc formasına baxın

   Bir səhər birdənmi başlayıb, iynədən və ya dişin çəkilməsindən bir-iki gün sonramı, günlər ərzində şişkinlik və ağrı ilə birlikdəmi, yoxsa aylar ərzində yavaş-yavaş? Qəfil başlayan və şaqqıltının itdiyi mənzərə oynağı, iynədən sonrakı mənzərə əzələni, ağrı və şişkinliklə birlikdə gələn mənzərə infeksiyanı, yavaş irəliləyən mənzərə toxumanın sərtləşməsini və ya daha nadir səbəbləri düşündürür.

4. 4

   Açarkən çənə hara sürüşür

   MSD oynağın içindəki diskin qalıcı sürüşməsində açarkən çənənin zədələnmiş tərəfə meyil etdiyini, əzələ mənşəli ağrıda da ağrılı tərəfə sürüşmənin tez-tez olduğunu yazır. Güzgüyə baxarkən alt ön dişlərin orta xəttinin bir tərəfə sürüşdüyünü görə bilərsiniz.

5. 5

   Müayinə və lazım olduqda görüntüləmə

   Həkim əzələlərə və oynağa basır, dişləri və ağıl dişi nahiyəsini araşdırır, boğaza baxır. Diş mənşəli infeksiya şübhəsində rentgen, oynağın içindəki diskdən şübhələnildikdə MSD-nin qeyd etdiyi kimi ağız açıq və bağlı halda çəkilən maqnit-rezonans tomoqrafiya (MRT), dərin boyun infeksiyasında isə kompüter tomoqrafiyası tələb olunur.

6. 6

   Mənbəyə görə yönləndirmə

   Diş absessi və ya ağıl dişinin iltihabı diş həkiminin, badamcıqətrafı absess qulaq-burun-boğaz (QBB) həkiminin, sınıq ağız, diş və çənə cərrahının, oynaq və əzələ problemləri diş həkiminin və ya çənə oynağı üzrə mütəxəssisin, tetanus isə təcili yardım şöbəsinin işidir.

Ağzı aça bilməməyin vahid müalicəsi yoxdur; görülən iş məhdudiyyətin haradan gəldiyinə görə dəyişir.

Aşağıdakılar bu şikayətdə tez-tez rast gəlinən və mənzərəni uzadan və ya təhlükəli vəziyyəti gözdən qaçıran qərarlardır.

Müddətlər səbəbə görə çox dəyişir. Aşağıdakı gediş ən çox rast gəlinən mənzərələr üçündür; sizi müayinə edən həkimin planı üstündür.

1. İlk günlər

   Əzələ yorğunluğunda və çənə pozuntusunda yumşaq qidalanma və isti və ya soyuq tətbiqi ilə məhdudiyyət bir neçə gün ərzində boşalmağa başlayır. NHS çənə pozuntusunun adətən müalicəsiz də düzəldiyini yazır.

2. Ağıl dişinin çəkilməsindən sonrakı 2 həftə

   NHS bu müddət ərzində ağrı, şişkinlik və çənədə sərtlik ola bildiyini, ağrı və şişkinliyin 1 ilə 2 gün sonra azalmağa başlamalı olduğunu yazır. Pisləşən şişkinlik, pis dad və ya qızdırma adi gediş deyil.

3. Diş mənşəli infeksiya müalicə edildikdən sonra

   İrin boşaldılıb mənbə təmizləndikdən sonra əzələlərin qıcıqlanması azalır və ağzın açılması tədricən bərpa olunur.

4. Diskin qalıcı sürüşməsində aylar

   MSD əlamətlərin bəzən 6 ilə 12 ay ərzində öz-özünə gerilədiyini yazır. Bu müddəti müalicəsiz gözləmək əvəzinə erkən qiymətləndirmə tövsiyə olunur.

Ağzı aça bilməməyin arxasında bir neçə günlük əzələ yorğunluğu da ola bilər, əməliyyat tələb edən absess də. Həcmi müəyyən edən maddələr bunlardır:

Məhdudiyyətin səbəbi

Əzələ, oynaq, diş infeksiyası, boğaz infeksiyası və ya sınıq tamamilə fərqli həkimlərin sahəsidir və fərqli prosedurlar tələb edir.

Görüntüləmə ehtiyacı

Diş mənşəli problemlərdə rentgen, oynağın içindəki diskdə maqnit-rezonans tomoqrafiya, dərin boyun infeksiyasında kompüter tomoqrafiyası lazım ola bilər.

İnfeksiyanın yayılması

Diş həkimində aparılan drenaj ilə xəstəxanaya yerləşdirmə və cərrahi boşaltma tələb edən yayılma arasında böyük fərq var.

Oynaq müalicəsinin növü

Dərman və məşqlə idarə olunan mənzərə ilə ağızdaxili kapa və ya oynağın daxilinə yönəlmiş prosedur tələb edən mənzərə fərqli həcmlərdir.