Diş eroziyası: turşu dişi necə aşındırır, necə dayandırılır?

Amerika Diş Həkimləri Assosiasiyası (ADA) diş eroziyasını ağız bakteriyalarından qaynaqlanmayan turşulara məruz qalma nəticəsində dişin mineralizasiya olunmuş toxumasının kimyəvi itkisi kimi təsvir edir. Avropa Konservativ Stomatologiya Federasiyasının (EFCD) 2015-ci il konsensus hesabatı eroziv aşınmanı bakteriyaların səbəb olmadığı, kimyəvi və mexaniki proseslə diş toxumasının toplanaraq itirilməsi kimi təsvir edir və onun ən aydın əlamətinin dişin təbii səth quruluşunu və cizgilərini itirməsi olduğunu yazır. Kariyeslə qarışdırılmaması vacibdir: kariyesdə turşunu ərpdəki bakteriyalar istehsal edir və nəticə boşluqdur; eroziyada turşu xaricdən və ya mədədən gəlir və səth geniş sahədə nazikləşir.

Eroziya nadir hallarda tək qalır. Turşu ilə yumşalmış mina qatı fırçalama və ya dişləri sıxma kimi mexaniki təsirlərə qarşı daha həssasdır; buna görə konsensus hesabatı prosesi kimyəvi və mexaniki birlikdə təsvir edir. Digər iki aşınma növündən fərqi görünüşündədir. Dişin dişə sürtünməsindən yaranan aşınmada (attrisiya) alt və üst dişlərdə bir-birinə tam oturan, iti kənarlı düz səthlər əmələ gəlir. Sərt fırçalama kimi xarici amilin yaratdığı aşınmada (abraziya) diş əti səviyyəsində, dişin boynunda iti kənarlı kərtiklər görünür. Eroziyada isə səthlər yumru cizgili, ipək kimi parlaq və ərimiş kimidir.

ADA eroziyanın tipik görünüşünü mina toxumasının itməsi, ipək kimi, parlaq və ya ərimiş görünən səthlər və çökəkləşmiş, düzləşmiş və ya hamarlaşmış çeynəmə səthləri kimi təsvir edir. Azı dişlərinin qabarlarının zirvəsində kiçik çuxurlar yarana bilər. Ön dişlərin kəsici kənarları nazikləşir və işığa tutulduqda şəffaf görünür. Plomblar ətraflarındakı diş toxuması əridiyi üçün səthdən qabarıq qalmış kimi görünə bilər. Cleveland Clinic dişlərin saralmasını da sadalayır: mina qatı nazikləşdikcə altındakı sarımtıl dentin daha çox görünən olur.

Aşınmanın harada olması turşunun haradan gəldiyinə dair ipucu verir. ADA yazır ki, özünü qusdurma ilə bağlı eroziya adətən yuxarı ön dişlərin damaq səthlərində görünür; reflüksdə isə ağıza gələn turşunun xüsusilə yuxuda zərərli olduğunu, arxası üstə uzanarkən alt azı dişlərini yuya bildiyini qeyd edir. Xaricdən gələn turşuda, məsələn, limon sormaq və ya turşulu içkiləri ağızda saxlamaq vərdişində ön dişlərin dodaq səthləri və alt azı dişlərinin çeynəmə səthləri önə çıxır. Həkiminiz aşınmanın xəritəsinə baxaraq mənbəyi təxmin edə bilər; buna görə müayinədə reflüks, ürəkyanma və ya qusma keçmişinizi açıq deyin.

Eroziya düşünüldüyündən daha geniş yayılıb. Yeddi Avropa ölkəsində 18–35 yaş arası 3.187 nəfərin müayinə edildiyi tədqiqatda iştirakçıların 29%-ində nəzərəçarpan aşınma aşkar edildi; ən yüksək səviyyə Birləşmiş Krallıqda idi. Ürəkyanma və ya turşu reflüksü, təkrarlanan qusma, kənd yerində yaşamaq, elektrik diş fırçasından istifadə və xoruldama aşınma ilə əlaqəli tapıldı; təzə meyvə və meyvə şirəsi istehlakı da aşınma ilə əlaqəli idi. Bu, bir anlıq kəsik götürən tədqiqatdır: bu amillərin aşınmaya səbəb olduğunu deyil, aşınması olan insanlarda daha tez-tez rast gəlindiyini göstərir.

Risk amillərinin daha geniş xülasəsi 2024-cü il tarixli meta-analizdən gəlir. 71 müşahidə tədqiqatını araşdıran müəlliflər eroziv aşınmanı kişi cinsi, mədə möhtəviyyatının ağıza gəlməsi (ehtimal nisbəti təxminən 2,3), həzm sistemi xəstəlikləri, turşulu qidalar (ehtimal nisbəti təxminən 2,4), qida əlavələri və qazlı içkilərlə əhəmiyyətli dərəcədə əlaqəli tapdı. Müəlliflər həkimlərə xüsusilə reflüks əlamətlərinə və qidalanma vərdişlərinə diqqət yetirməyi tövsiyə edir. EFCD hesabatı bundan əlavə pH-ı aşağı və bufer tutumu yüksək içkiləri əsas risk, kalsium tərkibini isə əsas qoruyucu amil kimi sadalayır; turşulu maye və ya buxarla işləyən peşələri də risk qrupuna daxil edir.

Qidalanma pozuntuları ayrıca qeyd edilməlidir, çünki bunu ilk hiss edən diş həkimi ola bilər. 2015-ci il tarixli meta-analizdə qidalanma pozuntusu olan insanlarda diş eroziyası ehtimalı nəzarət qrupu ilə müqayisədə təxminən 5 dəfə, özünü qusduranlarda isə təxminən 7 dəfə yüksək idi; tüpürcək ifrazı da azalmışdı. ADA yazır ki, bulimiyada eroziyanın rast gəlinmə tezliyi 90%-dən yuxarı bildirilib. Hamiləlikdə eroziya nadirdir, amma ADA ağır qusmaların davam etdiyi hamiləliklərdə rast gəlinə biləcəyini qeyd edir. Bu halların hamısında dişin bərpası yalnız altda yatan problemlə birlikdə həll edildikdə davamlı olur.

Eroziya irəlilədikcə nə baş verir? Cleveland Clinic yazır ki, mina qatı bir dəfə itdikdən sonra yenidən əmələ gəlmir, aşınma sinirə yaxınlaşdıqca ağrı başlayır. Dentin açıldıqda soyuğa həssaslıq artır; ön dişlərin kənarları nazikləşib sına bilər, arxa dişlər qısala bilər. Bütün ağzı təsir altına alan irəliləmiş aşınmada dişlərin uzunluğu nəzərəçarpacaq dərəcədə azalır və bərpa daha geniş plana çevrilir. 2017-ci il tarixli Avropa konsensus bəyannaməsi bərpa qərarını aşınmanın şiddətinə, təsirlərinə və pasiyentin istəyinə görə verməyi, bərpanı mümkün qədər təxirə salmağı tövsiyə edir.

Dəqiq fərqi müayinə müəyyən edir. Birinci siyahı aşınmanın turşudan qaynaqlandığını düşündürən əlamətlərdir; ikinci siyahı başqa səbəbi və ya daha ətraflı qiymətləndirmə tələb edən vəziyyəti düşündürən əlamətlərdir.

EFCD hesabatına görə effektiv idarəetmə erkən əlamətləri yoxlamaq və bütün səbəbləri qiymətləndirməklə başlayır. Bərpa bu ardıcıllığın sonunda gəlir.

1. 1

   Aşınmanın dərəcələndirilməsi

   EFCD təsnifat üçün Əsas Eroziv Aşınma Müayinəsini (BEWE) tövsiyə edir. Ağız altı hissəyə bölünür, hər hissədə ən çox təsirlənmiş səth dörd pilləli şkala (0–3) ilə qiymətləndirilir, ümumi bal isə müalicəni istiqamətləndirən risk səviyyələrinə bağlanır. Bu bal və fotoşəkillər sonrakı kontrol müayinələrində aşınmanın irəliləyib-irəliləmədiyini görməyə imkan verir.

2. 2

   Turşunun mənbəyinin araşdırılması

   Qidalanma, içkilər, qida əlavələri, dərmanlar, reflüks əlamətləri, qusma və peşə soruşulur. Bir neçə günlük yemək-içmək gündəliyi gün ərzində dişlərin neçə dəfə turşu ilə qarşılaşdığını görünən edir.

3. 3

   Lazım olduqda həkimə yönləndirmə

   Reflüks əlamətləri varsa, qastroenteroloq və ya ailə həkimi, qidalanma pozuntusu şübhəsində isə psixi sağlamlıq mütəxəssisi ilə birlikdə işləmək lazımdır. Turşunun mənbəyi davam etdikcə dişə edilən bərpa da aşınmağa davam edir.

4. 4

   Profilaktik baxım

   Flüorlu diş pastası və lazım gələrsə, həkimin tətbiq etdiyi flüor tövsiyə olunur. 2026-cı il tarixli çətir icmal yazır ki, qalay flüorid tərkibli pastalar laboratoriya və ağızdaxili modellərdə klassik flüorlu pastalarla müqayisədə daha ardıcıl qoruma təmin edir, amma bu, klinikada aşınmanın yavaşladığının sübutu sayılmamalıdır.

5. 5

   Müşahidə

   Avropa konsensus bəyannaməsi ağır aşınmada diaqnoz, profilaktika, məsləhət və müşahidəni, bərpanı isə mümkün qədər təxirə salmağı tövsiyə edir. Aşınma dayanıbsa və şikayət yoxdursa, müntəzəm kontrol müayinəsi kifayət edə bilər.

6. 6

   Lazım olduqda dişi az yonan bərpa

   Həssaslıq, funksiya və ya görünüş problemi varsa, bərpa aparılır. EFCD yazır ki, bərpanın məqsədi ağrı və həssaslığı azaltmaq, görünüşü və funksiyanı geri qaytarmaqdır və o, yalnız profilaktik tədbirlərlə birlikdə tətbiq edilməlidir; Avropa konsensusu yapışdırma (adgeziv) texnikalarına əsaslanan, dişi az yonan yanaşmanı tövsiyə edir.

Müalicə aşınmanın şiddətinə, həssaslığa və gözləntilərinizə görə pillələrlə aparılır. Hər pillədə turşunun mənbəyinə nəzarət davam edir.

Aşağıdakılar bu mövzuda tez-tez rast gəlinən yanlış qərarlar və onların bədəlidir.

Eroziyanın irəliləməsini ən çox gündəlik vərdişlər müəyyən edir. Aşağıdakı tövsiyələr ADA-dan, Cleveland Clinic-dən və tədqiqatlardan götürülüb; sizə xas planı həkiminiz qurur.

1. Turşulu içki və qidalarda

   Tezliyi azaldın, yeməklə birlikdə qəbul edin, ağızda saxlamayın, kokteyl borusundan istifadə edin. ADA yeməklə birlikdə su içməyi və tüpürcək ifrazını artırmaq üçün şəkərsiz saqqız çeynəməyi də tövsiyə edir.

2. Turşudan sonra

   ADA turşulu içkidən dərhal sonra fırçalamaq əvəzinə ağzı su ilə yaxalamağı tövsiyə edir; Cleveland Clinic yeməkdən sonra fırçalamaq üçün ən azı 30 dəqiqə gözləməyi tövsiyə edir. Avropadakı 3.187 nəfərlik tədqiqat isə səhər yeməyindən sonra fırçalamağı gözləməyin aşınma dərəcəsi ilə əlaqəsini tapmadı. Bu mövzuda sübutlar ardıcıl deyil; gündə iki dəfə flüorlu pasta ilə, yumşaq və basmadan fırçalamaq daha vacib görünür.

3. Qusma və ya reflüks olduqda

   Ağzı su, yemək sodası qatılmış su və ya südlə yaxalayın. Reflüks əlamətləriniz varsa, onun müalicəsini həkiminizlə müzakirə edin; turşunun mənbəyi nəzarətə alınmadan dişlər qorunmaz.

4. Kontrol müayinələrində

   Cleveland Clinic eroziyaya meyilli insanlarda kontrol müayinələrinin daha tez-tez aparılmasını tövsiyə edir. Fotoşəkil və BEWE balı ilə aşınmanın dayanıb-dayanmadığı izlənilir.

Eroziyanın müalicəsi profilaktik baxımdan bütün ağzı əhatə edən bərpaya qədər uzana bilər; burada rəqəm vermirik. Həcmi müəyyən edən əsas maddələr bunlardır:

Aşınmanın dərəcəsi və yayğınlığı

Bir neçə səthdəki yüngül aşınma ilə bir çox dişin qısaldığı irəliləmiş aşınma tamamilə fərqli həcmdədir.

Bərpanın növü

Kompozit bərpa, keramika overley, laminat və tac fərqli material və laboratoriya prosesləri tələb edir.

Dişləmə hündürlüyünün dəyişməsi

Dişlərin uzunluğu nəzərəçarpacaq dərəcədə qısalıbsa, planlaşdırma, sınaq mərhələsi və qəbulların sayı artır.

Altda yatan səbəbin müalicəsi

Reflüksün və ya qidalanma pozuntusunun müalicəsi diş müalicəsindən ayrı proses kimi planlaşdırılır.