Çənə sümüyünün iltihabı (osteomielit): əlamətləri və nə vaxt təcilidir?

Osteomielit sümüyün infeksiyası deməkdir. NHS onu ağrılı sümük infeksiyası kimi təsvir edir və yazır ki, erkən antibiotiklə adətən keçir, müalicə olunmazsa, daimi sümük zədəsi kimi ciddi uzunmüddətli problemlərə səbəb ola bilər. Çənədə bakteriyalar sümüyə çox vaxt ağızdan çatır: kökü iltihablı dişdən, dərin diş əti cibindən, çəkilmə yarasından və ya sınıqdan. Əlamətlər NHS-in ümumi təsvirinə bənzəyir: şiddətli ağrı, şişkinlik, nahiyədə istilik hissi, dəridə qızartı və yüksək qızdırma.

Kimin daha meylli olduğu da məlumdur. NHS əvvəllər osteomielit keçirməyi, şəkərli diabeti, sınığı, açıq yaranı, keçirilmiş infeksiya və əməliyyatı, həmçinin kimyaterapiya və ya HIV kimi immuniteti zəiflədən vəziyyətləri risk amilləri sırasında sayır. Çənədə başlanğıc nöqtəsi çox vaxt müalicəsiz qalmış diş infeksiyası və ya çəkilmə yarası olur.

Dişin çəkilməsindən sonra keçməyən ağrıda ən çox qarışdırılan vəziyyət quru yuvadır (alveolit). MSD Manuals yazır ki, quru yuva çəkilmə yerindəki qan laxtası həll olduqda açıqda qalan sümükdən qaynaqlanan ağrıdır və çox vaxt alt azı və ağıl dişlərinin çəkilməsindən sonra görülür. Həmin mənbə siqareti, immunitetin zəifliyini, ahıl yaşı və kontraseptiv həb qəbulunu quru yuvanın risk amilləri sırasında sayır. Ağrı tipik olaraq çəkilmədən sonrakı ikinci və ya üçüncü gün başlayır, qulağa vurur və bir neçə gündən bir neçə həftəyə qədər davam edə bilər. Öz-özünə məhdudlaşan vəziyyətdir, amma çox ağrılıdır və çox vaxt həkimin yerli müdaxiləsini tələb edir.

İkisini ayıran əlamətlər aydındır. MSD Manuals yazır ki, osteomielit quru yuvadan qızdırma, yerli həssaslıq və şişkinliklə fərqlənir. Quru yuvada ağrı var, amma qızdırma və yayılmış şişkinlik yoxdur; yuva boş görünür və pis qoxu ola bilər. Həmin mənbə qeyd edir ki, şikayətlər bir ay davam etdikdə osteomielitin diaqnozunu qoyduran ölü sümük parçası (sekvestr) diş rentgeni və ya tomoqrafiya ilə axtarılmalıdır. Evdə edə biləcəyiniz şey təqvim aparmaqdır: çəkilmə tarixi, ağrının başladığı gün, qızdırma ölçmələri, şişkinliyin artdığı və ya azaldığı günlər. MSD Manuals tələb edir ki, çəkilmədən sonra 3 gündən artıq davam edən və ya artan şişkinlikdə, yaxud ağrı şiddətləndikdə pasiyent yenidən diş həkiminə yönləndirilsin.

Osteoporozda və ya xərçəng müalicəsində istifadə olunan bəzi dərmanlar mənzərəni dəyişir. Sümük parçalanmasını boğan dərmanlar (bifosfonatlar, denosumab) və damar əmələgəlməsini boğan bəzi xərçəng dərmanları qəbul edən insanlarda çənə sümüyü açıqda qalıb sağalmaya bilər; buna dərmanla əlaqəli çənə osteonekrozu deyilir. MSD Manuals yazır ki, diaqnoz bu dərmanları qəbul edən və baş-boyun nahiyəsinə radioterapiya almamış insanda üst və ya alt çənədə açıqda qalan ölü sümüyün ən azı 8 həftə davam etməsi ilə qoyulur; vəziyyət halların təxminən 75%-ində, qanla təchizatı üst çənədən zəif olan alt çənədə görülür və öz-özünə və ya dişin çəkilməsindən, yaxud travmadan sonra ortaya çıxa bilər. Həmin mənbə qeyd edir ki, bəzi hallar həqiqi nekrozdan çox, sağalmayan, davamlı osteomielit ola bilər.

Bu risk hər kəsdə eyni deyil. MSD Manuals yazır ki, halların çoxu venadaxili yüksək dozada bifosfonat alan xərçəng xəstələrində görülür, osteoporoz üçün ağızdan bifosfonat qəbul edənlərdə ümumi risk son dərəcə aşağıdır və buna görə də uyğun bifosfonat qəbulundan imtina etdirilməməlidir. Yəni osteoporoz dərmanı qəbul edirsinizsə, dərmanınızı özbaşına dayandırmayın; dişin çəkilməsi və ya implant kimi bir müdaxilə planlaşdırılırsa, dərmanın adını, qəbul yolunu və müddətini həkiminizə deyin. MSD Manuals tövsiyə edir ki, lazımi ağız cərrahiyyəsi mümkünsə dərmana başlamazdan əvvəl aparılsın və dərman qəbulu müddətində müntəzəm diş baxımı davam etdirilsin.

Baş-boyun nahiyəsinə radioterapiya almış insanlarda isə ayrı bir vəziyyət var: radiasiya ilə əlaqəli sümük ölümü (osteoradionekroz). Radiasiya sümüyün qanla təchizatını daimi olaraq azaldır və illər sonra belə dişin çəkilməsi kimi kiçik travmadan sonra sümük açıqda qalıb sağalmaya bilər. Ağız boşluğu xərçənginə görə intensivliyi modullaşdırılmış müasir radioterapiya alan pasiyentlərdə aparılmış tədqiqatları birləşdirən icmalda tezlik təxminən 8% tapılıb; müəlliflər sübutların etibarlılığının çox aşağı olduğunu, 50 Gy-dən yuxarı dozaların və alt çənənin əhatə olunmasının risklə əlaqəli çıxdığını qeyd edirlər. Radioterapiya keçmişi olan insanda hər diş müdaxiləsindən əvvəl bu məlumat həkimə verilməlidir.

Dördünün ortaq cəhəti öz axarına buraxıldıqda düzəlməmələridir. NHS yazır ki, osteomielitin müalicəsi antibiotiklə aparılır, adətən 4 ilə 6 həftə, ağır infeksiyada 12 həftəyə qədər çəkir və infeksiya başlandıqdan sonrakı 3 ilə 5 gün ərzində müalicə olunarsa, çox vaxt tamamilə keçir. Sümükdə absess əmələ gəlibsə və ya infeksiya uzun sürüb sümüyə zərər veribsə, zədələnmiş sümüyün cərrahi yolla təmizlənməsi lazım olur. Erkən müraciətin konkret qarşılığı budur: daha qısa müalicə və daha az sümük itkisi.

Birinci siyahıdakılar çəkilmədən sonra gözlənilən gedişat və ya həkim nəzarəti altında izlənilə bilən vəziyyətlərdir. İkinci siyahıdan bircə maddə sizə uyğun gəlirsə, gözləməyin.

Çənə sümüyünün iltihabı ağız, diş və çənə cərrahiyyəsinin sahəsidir. İlk müraciət çox vaxt dişi çəkən diş həkiminə olur.

1. 1

   Əvvəlcə təcili əlamətlər

   Nəfəs, danışma və udma çətinliyi, gözə və ya boyuna yayılan şişkinlik, ağzı aça bilməmək varsa, qiymətləndirmə təcili yardım şöbəsində aparılır.

2. 2

   Anamnez və dərman siyahısı

   Dişin çəkilməsi və ya diş infeksiyasının tarixi, ağrının başladığı gün, qızdırma, şəkərli diabet, siqaret və immuniteti zəiflədən müalicələr soruşulur. Osteoporoz və xərçəng dərmanlarının adı, qəbul yolu və müddəti, həmçinin baş-boyun radioterapiyası keçmişi mütləq qeyd olunur; diaqnozu bu məlumatlar dəyişir.

3. 3

   Ağızdaxili müayinə

   Çəkilmə yerinin bağlanıb-bağlanmadığı, açıq sümüyün olub-olmadığı, diş ətində axıntılı dəlik (fistula), qonşu dişlərdə laxlama və şişkinliyin sərhədləri qiymətləndirilir.

4. 4

   Görüntüləmə

   Diş rentgeni, panoram rentgen və ya tomoqrafiya ilə sümükdəki ərimə sahələri və ölü sümük parçası axtarılır. MSD Manuals tövsiyə edir ki, şikayət bir ay davam etdikdə bu parça xüsusi olaraq axtarılsın.

5. 5

   Lazım olarsa, qan analizi və nümunə

   NHS yazır ki, osteomielitdə qan analizi, görüntüləmə və sümükdən nümunə götürülə bilər. Nümunə hansı bakteriyanın məsul olduğunu və hansı antibiotikin işə yarayacağını göstərir.

6. 6

   Müalicə və təqib planı

   Antibiotik müddəti, lazım olarsa, ölü sümüyün təmizlənməsi və kontrol aralıqları müəyyən edilir. Mənbə dişdirsə, həmin dişin müalicəsi və ya çəkilməsi planın bir hissəsidir.

Quru yuva, osteomielit, dərmanla əlaqəli nekroz və radiasiya ilə əlaqəli sümük ölümü fərqli yollarla müalicə olunur.

Aşağıdakılar ən çox vaxt və sümük itirdirən qərarlardır. Hansı həkimə getməyinizdən asılı olmayaraq, düzgün suallar verə bilməniz üçün yazırıq.

Müddət vəziyyətə görə çox dəyişir. Aşağıdakı gedişat mənbələrdəki çərçivədir; sizi müalicə edən cərrahın planı önəmlidir.

1. Çəkilmədən sonrakı ilk 3 gün

   Şişkinlik və ağrı gözlənilən gedişatdır. Üçüncü gündən sonra artırsa və ya ağrı şiddətlənirsə, MSD Manuals diş həkiminə qayıtmağı tələb edir.

2. İnfeksiya başlandıqdan sonrakı 3–5 gün

   NHS yazır ki, osteomielit bu müddət ərzində müalicə olunarsa, çox vaxt tamamilə keçir. Erkən müraciətin ən böyük qazancı bu zaman pəncərəsidir.

3. 4–6 həftə

   NHS-ə görə antibiotik müalicəsinin adi müddəti; ağır infeksiyada 12 həftəyə qədər uzana bilər.

4. Bir ay

   MSD Manuals tövsiyə edir ki, şikayətlər bu müddətə çatdıqda ölü sümük parçası rentgen və ya tomoqrafiya ilə axtarılsın.

5. 8 həftə

   Dərman qəbul edən insanda açıqda qalan sümük bu müddəti keçibsə, dərmanla əlaqəli nekroz diaqnozu qoyulur və müalicə ona uyğun planlaşdırılır.

Burada tək bir rəqəm vermirik, çünki dişin çəkilməsindən sonra keçməyən ağrının arxasında bir-iki dərmanlı tamponla keçən quru yuva da ola bilər, həftələrlə antibiotik və cərrahiyyə tələb edən sümük infeksiyası da. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Diaqnoz

Quru yuva, osteomielit, dərmanla əlaqəli nekroz və radiasiya ilə əlaqəli sümük ölümü tamamilə fərqli müalicələrdir.

Görüntüləmə və analizlər

Panoram rentgen, tomoqrafiya, qan analizi və sümükdən nümunə götürülməsi ayrı maddələrdir.

Müalicənin müddəti və yeri

Evdə ağızdan antibiotik qəbulu ilə xəstəxanada venadaxili müalicə və cərrahi təmizləmə eyni həcmdə deyil.

Sağalmadan sonrakı diş planı

İtirilmiş dişlərin bərpası sümüyün vəziyyətinə, dərman və radioterapiya keçmişinə görə ayrıca planlaşdırılır.